DOĞĞAN YERİM VE QORANTAMIZNIÑ QISQA TARİHİ

SAFİYE NEZETLİ AİLE TARİHİ YARIŞMASINDAN:

Alime ALİYEVA.

Daimiy bir güzellik taşığan Qırımıñ Sudaq rayonı, Taraqtaş köyü deñize 3-5 km. uzaqlığında, Baqataş ve Sarıqaya eteklerinde ecdadlarımız tarafından qurulmıştır. Taraqtaş sözü Sarıqayanıñ taraq kibi qurumuna baqılıp Taraqtaş denilse kerek. Qaradeñize aqqan Suvuqsuv özeni köyni ekige böle. Dedelerimizniñ hatırladığına köre köyümiz dört-beşyüzyıl evvel qurulğan eken. Köy qurıla başlağanda büyükmaallede on eki ev, küçük maallede sekiz ev ola. Şu sebeple “Taraqtaş” tarafına Büyük Taraqtaş, “Baqataş” taraftaki köyge Küçük Taraqtaş degenler. Söylediklerine köre köyümize Qarasuvbazar şeheri yanlarında olğan Kürtlik degen yerden 200 yüz baş qoy aydap eki adam da kelip ev qurğan. Büyük Taraqtaşta yüksek “Sıcan töpe”, yeşil “Orman” töpe bar. Eki köyüñ de qabristan Sıcantöpe eteginde ecdadlarımız yerleşken mezarlıqları ucsuz-bucsız edi. Mezarlıqlar Sovyetler devrinde sürdürülgen, o yerlerge bağ ekkenler. Küçük maalleniñ “Çıplaq töpeligi” şimal tarafta. “Ey cemaat” töpeligi özen kenarı ve köy ortasına yaqınca. Kefe yolından kelgende Sudaq yoluna çıqqanda yem yeşil yüksek dağlıq töpeligi uzana, oña “Tersiñ qayası” der ediler (belki o tepelik soñra yeşerip başlağandır) ecdadlarımız böyle ad qoyğan. Küçük maalle tarafında Sudağa yaqınlaşqan çıplaq Aybatılı töpeligi tura, özenniñ künbatı tarafı. (Şimdiki künde “Yañımaalle” quruldı). “Aybatılı töpeliginde” mart ayından başlap faydalı, vitaminli otlarnıñ çiçekleri körüle; cidem, tasük, maybaşı ve başqaları. Töpeniñ aşağı yerlerinden başlap ta Küçük Taraqtaşqace dedelerimiz tarafından ekilgen sayısız badem terekleri bar edi. Mart ayından açıp başlağan badem çiçekleriniñ qoqusı uzaqlara duyulur, işkir balqurtlarnı uyandırır edi. Özenniñ her eki tarafı deñiz yalısına – Qopselniñ qayasına qadar selviler, turna gibi tizilmiş olıp, aralarından sayısız dut terekleri, çeviz, quşburun, yüzüm, erik, kirez derekleri çıtırmanlıqlı gödem, yersevenler etrafında olğan bağlarnı suv taşqınından qorçalasa kerek. Ya o çıtırmanlıqlar arasından bahar qoqularını ketirgen, melevşe zümbüller, mamateke çiçekleri insanlara bir uyandırıcı duyğularverirdi. Menim balalığımdan maña büyük tesirat qaldırğan bu manzara ta yuqarıdaki yolda toqtalıp seyir etken turistlerni, yolcularnı seyir etmege mecbur ete edi. Tap, Suvuqsuv köyü (Lesnoye) eteginden başlağan Suvuqsuv vadisiniñ etrafı bir vaqıtlar ucsuz-bucaqsız bağ-bağçalarle bezenmiş edi. Şimdi ise bularnıñ yarısı ğayıp olıp ketken. Ama özen kene aqqan yerinden aqa, selviler ise hep kesilgen. Menim babamnıñ babası Memet dedem de K. Taraqtaşta, qart dut teregi yanında ev qurğan, 1921 senesi elli yedi yaşında rahmetli olğan. Babam da, bu evde yaşağan, eki qızı bir oğlu olğan. Anam da, Sudaqlı küreşçi Qurtseyit ağanıñ qızı olğan. Anam uzun boylı, kök közli sağlam, pek işkir qadın edi. Oqumasa da, rus tilini pek yahşı bilir edi. Sudaqta on beş yaşına qadar yaşağan. Qartbabası Acı Asan ağa, qartanası bağçevan qadın Fadime, özüne benzegenini istep anamnıñ adını da Fiteme qoydıra. Sudaq yalısında – yaqın yerde çoqtan çoq yüzüm bağları, özleri torun­larınıñ adına yaptırılğan evler alâ da tura. Anam onbeş yaşından babama evlene. Anamnıñ qartanası doqsan üç yaşqa kelip öle, dedesi daa ertece öle. Qartanadan soñ qalğan anamnıñ anası ekinci aqayınen 1929 senesi kulak olup Arhangelsk dağlarına sürgün ola, onda barğan yılı eki oğlı öle. Birinci babadan qalğan Osman, Mustafa, Seydali. Eñ kuçügi on beş yaşında. Qonşu Zukovskiniñ evinden bir hane ayırıla – bu üç balağa birer töşek, birer yorğan, bir qazan ve yufaq-tüfek şeyler berile. Bu balalar – yañi menim dayımlar (biz o vaqıt Ayserez köyünde edik) anamnen kelip keter edik. Ağamlar bir birini baqıp büyüdiler. Osman ağam buhgalter(muasebeci) oldı, Mustafa ağam Forosta Amethannen mektebinde (uçucular mektebi) dördinci kursta olğanda evimize keldi, endi uçaqta uçtığını söyledi, lâkin Sudaqlı Zorka diyen bir rusnıñ “kulak balasına Sovet uçağını işanmaq olmaz degen mektüb ağamı oquyan yerinden çıqarttı, böyle de ağam şofer-arabacı olup çalıştı, 1941 senesi cenke alınıp, Dubasarı, Harkov cenklerinde olıp Stalingradta ülken leytenant     (üstteğmen) unvanında yaralanıp öldi. Ağası Osman ağam ise almanlar vaqıtında Müsülman komitette çalışqanı içün Mari şeherinde konslagerde rahmetli oldu. Sağ qalğan qartanam (anamnıñ anası) ve anamnıñ ablası olalar. Anamnıñ soy-sopunıñ taliyi de böyle oldu. Anam menimle sağ-selâmet keldi. Sudağa öz doğan yerini körüp, qardaşlarını hatırlap defalarca közyaş töküp ağlar edi. Anamnıñ Sudaqta küçük qardeşimi arqasına mindirip ta uzaqlara yaldap ketkeni köz ögümde tura. Vücuden sağlam, çoq hasretlik çekken anam 1991 senesi doqsan üç yaşında vefat etti, qart olsa da, anam cesirligi ve yaşlığında olğan güzelligini ölgene qadar saqladı. Alla rahmeteylesin. Babam – Ablâlim oca menim ilk ocam. On sekiz yaşından İstanbulda ilâhiyat mektebinde dört yıl qadar oquy, ana-babamı körip olalmam diye açlıqta 1921-de qaytıp kele. Babasız qalsa da, Bağçasaray Zıncırlı medresede oquğan. Yahya Bayburtlı ocasını çoq hatırlay edi. Maña İsmail Gasprinski atamıznıñ kitablarını oqup anlatır ve soñra onıñ tercimeyi halı kitabın da, tapıp ketirdi ve çoq oqudım. Amet Özenbaşlınıñ “Qırım facıalarını” da, arab arflerinen tap yaşlığımdan oquğan edim. Babamnı da, Ablâlim kulak olıp, uzaq Sibirge sürdüler, sağ qalğanları ise Türkiyege qaçıp qurtuldılar. Anamnıñ ablası da İzmir şeherinde, 1995) sene gelse yüz yaşında olacaq. Men babamnıñ ilk evlâdı olam, menden soñ Memet ve Dilâra qardaşım. Babam, anam 1921 senesi açlığında fırıyutta – balalar koloniyasında olğan eki qızçıqnıalalar biri, 12 yaş, biri sekiz yaşta. Bular menim doğmuş ablam kibi edi. Men ise 1926 yılda, fevral 9-da, bu furtınalı yıllarda doğğan olsam da, zengin bağ-bağça, ceviz-badem meyvalarını yegen, evimiz yancığında babamnıñ mektep balalarını nasıl oqutqanını, nasıl marşlar, yırlar ögretkenini eşitip ögrenip keldim. Anamnen beraber bağçalarına meyva yığmağa da, bardım. Hatice ablamnı babam Sudaq, Yalta ocalar tehnikumında oquttı, evimizde evlendirdi. Mektepte ocalıqnı devam etti. Ömür arqadaşı kolhoz “Telman” da agronom olıp işledi. Babam “kulak quyruğu” olğanı içün başqa Ayserez, Elbuzlu köylerine oca olaraq yollanıldı. Bu devirde “Allasızlar” tögeregi açılıp ev-evden kezip inanuv-inanmayuv cedveline yazdırğanda babam Allağa inanam dep imza çekti. Böylece 1935 senesi işten çıqarıldı, bizler Qarasuvbazar şeherine köçtik. Ana babamnıñ o qadar mal-mülkü em Sudaqta, em Taraqtaşta evleri olıp, evsiz qalıp Qarasuvda bir haneli evçikte kiraya oturdıq. Soñra Allah bizni qayırdı, İnkubator stansiyasında bayağı raatlıq kördik. Bu yerde çipçe çıqarılır, soñra üç günlik çipçelerni kolhozlar alıp kiter edi. Bu yerde epimizge iş yeterlik edi. Bir defa Qarasuv özenine atlarnı suvarmağa ketkenke anam meni de atqa mindirdi (balalığımda anam çoq at minip yürgeneken) oğlan qardaşım diger at üstünde. Atımnıñ telbevini tutmağa bilmegenim içün kademden qamçı aşağan edim. Qarasuv mektebinde dört sınıf bitirgen soñ babam dedemniñ evini terk etmek istedi. Evimizde oturğan ablam başqa evge köçkeni içün. Qaytıp kelgen soñ kolhoz reisi Çalaş İsmail ağa babamnı hürmet etip kolhozğa aldılar. Anam da, babam da, bağçada çalışa başladılar. (Çalaş İ. Ağa cenk yılı dağda partizan oldı ve askerler tarafından qolğa tüşip Sudaqta nemse askerleri tarafından atıldı. Pek yahşı insan edi, Allah rahmet eylesin). Ailemizniñ iqtisadiy tarafını, azbarımızda olğan oneki badem teregi, beş dane tatlı dut teregi, zerdalı, ayva, erik terekleri, bir sığırımıznıñ ketirdigi gelirleri bizleri bayağı açlıq künlerimizden qurtardı. Kulaklarnıñ evleri tutıp alındı, kolhoz idaresi, ambarı oldı. Büyük Taraqtaşta anamnıñ babasınıñ evi mektep oldı. Bu mektepte maña 5-6-7 sınıfnı bitirmek qısmet oldu. Mektep müdiri Tahir Useyinov, qadını Mesutova Fatima (Körbekli) ; matematika, algebra, geometriya – Server Küçük Lambatlı ocamız ; Tarih, geografiya ocamız – Tahir İ. ; tabiyat, botanika, himiya – Fatima ocamız ; rus tili – Masterova M. D. ; ana tili ve edebiyat – Şalverov Kerim ocalarımız edi. Tahir Useyin pek yahşı tarihçi ve şair edi. Onıñ “Vatan sevgisi” şiiri­men bayram aqşamlarında sanada söyler (ezberlep) edim. Fatima ocamız sınıf rehberi olmaqle, mektebinizniñ terbiyeviy, cemiyet işlerini, güzel bilgili vatanperver insanlar olmamız içün faqir olsalarda, Taraqtaşlılar altından eñ hürmetli insanlar olıp büyük hizmette bulundılar. Meni oqutqan ocalarımı hürmetle hatırlayaraq Allah rahmet eylesin deyim. Sağ olğan­larına, evlâtlarına sağlıq, selâmetlik tileyim. Mektebimizde daimiy olaraq edebiyat, oyun yır tögerekleri açıldı. Olimpiadalarda qatnaşıldı. Bu künler maña hiç unutulmaycaq tesirat qaldırdı. Yır dersi ocamız İzmailov Emirveli edi. Onı da almanlar attılar. Alla rahmet eylesin. Menim yırlamağa avesligimni yahşı añlağan babam maña ekim olmaqnı tevsiye eter edi. Aslında türlü mektep yırlarını babam üç yaşımdan ögrete başladı. Özü de bir qaç kere radioda Qarasuvbazarda olğanımızda yırladı, lâkin türlü sebeplerden kenar çekilmege mecbur edi. 1940 senesi iyün 10 küni yedi sınıf bitirgenim içün alğan şaadetname sayesinde, Sudaq maarif müdirine müracaat edip, Sudaq Rus mektebine oqumağa yollanma aldım. Mektep direktorı Kadirova, Kazan Tatarı, pek yahşı qadın edi. Menim alâ işaretlerle bitirgen şaadetnameni körip ocalarğa Rus tilinden, algebra, geometriyadan imtihan almalarını teklif etti. Aron Vasilyeviç ve Lezn ocamız menden alğan imtihanlarından ğayet memnun oldılar. Lakiñ menden Rus tilinden imtihan alğan ocam yazğan diktanttımnı teşkirip açuvlı baqtı. On eki dane orfografik hatalar. Elbet men kibi köy balasına tezlikle oqulğan diktantnı yazmaq qıyın olsa kerek. O devirde bizim köyümizde qocasından ayrılıp kelgen Työtya(tötyâ- teyze) Anyadan başqa rus yoq edi, onıñ eki qızçığı da bizim tilimizde söy)leşir edi. Meni qüzlük imtihanğa qaldırılğan talebeler gruppasına yazdılar, bir ay rus tilinde oqup (fonetik) çoq şeyni ögrendim. Böylece men Rus mektebiniñ yedinci sınıfında oquy başladım. O vaqıt Sudaqta bir Rus mektebi bar edi. Küçük Taraqtaştan Sudaqğa qatnap (yayan) başladım. Çoq derslerden kitap tapıp olalmayım. Birinci çerik edi, geografiya dersinde ocamız Roman Konstantinoviç Arnautov meni harita qarşısına çağırdı ve Qara deñiz, Baltıq deñizleri haqqından ne bilgenimi sora başladı ve keregi kibi anlata bilmegenim içün “po tatarski znayu, po russki ne znayu –(Tatarca bilem, Rusça bilmeyim)” dep cevap berdim. Bilmegenime öz-özüme açuvlı edim. Talebeler ise “prosim, po tatarski” – dep bağırdılar (rica ederiz, tatarca aytsın). Ocam: “govori po tatarksi-(Tatarca anlat!)” degen soñ men eyecanla ana tilimde yahşı anlattım, talebeler tınç oturıp meni haveslikle diñledi, sınıfta olğan sükünetke men özüm deşaştım. Bu vaqıa maña öyle ıntıleş, sevinç verdi ki, men utançlı olmadım. Roman Konstantinoviç molodets, (yahşı) dese de, qanaatlendırıcı diye jurnalğa yazdı. Ekinci defa yalıñız rus tilinde cevaplanacağını añlattı. Ebet, o haqlı edi. O özü de Qırımtatar tilini yahşı bilir edi. Men kitap tapıp derslerime yahşı azırlanıp başlağan soñ bayağa ağırlıqtan qurtuldım, yedinci sınıfnı bitirgenime memnun oldım. 1941-nci yılı almanlarnen cenk başlandı. Sudaqta olğan rus mektebi, Qırımtatar mektebi qapaldı. Cenk vaqtında balalar dördünci sınıfqa qadar oquy ediler. Tez vaqıtta yaşlar ve ocalarımız da, askerlikge, cenke alındı. Qaçaqlar yoq edi, cahil olsa da, hükümetke daima boysunup kelgen Qırım milleti harbiy komissariat tarafından çağırtuv kâğıtını alırken vaqıt coymadan hazır olduğını bildirirler. Cennke yaravlı erler köyde qalmadı. Köyümize rumen askerleri yaqınlaştıqta, haber keldi. Anam maña aman uzun qaftan, belime şal, başıma şal bağlatıp örekeni alıp yün yip yapıp oturmamnı tevsiye eti. Ğaliba noyabr ayı edi. Rumen askerleri köylere dağıldı, bizim evimizge de eki telefoncı asker yerleşti – biri egilip örekeme baqıp, “moloda numay kultura” (rusça ve romence : genç insana sadece kültür lazım) dedi. Evde anam, babam, oğul qardaşım ve qız qardaşım, men eñ büyügi edim. Örekeni çalıştırıp el işlerini özüme urbalar tikmekni yahşı ögrene başladım. Evden uzaq kitmek yoq edi. Kolhoz qurumı yoq olıp kulaklarnıñ mal-mulki yoq etilgeni kibi, Taraqtaşta er eki kolhoznıñ da, malı, bütün varlığı tar-mar etildi. Köyde “obşçina” degen qurum oldı, bağ bağçalar halqınıñ şahsiy toprağı bölünip verildi. Men ve oğul qardaşım bizge ayırılğan topraqta çalışıp yüzüm bereketiniñ şarabını da evde yapıp, aç qalmamaq içün çöl bereketi, boğdaya deñişe edik. Her vaqıt sistema deñişkende insanlarda da deñişmeler – yañılıqlar peyda ola. Kulak olıp kitken ailelerniñ sağ qalğanlarından toplaşuvlarda: Komsomol, partiyalı ailelerniñ balalarına topraq verilmesin diye çıqışta bulunğanlar ola. Babam yerinden qalqıp: “Cemaat, biz yanlışmamaq kerekmiz, topraq almağan hiç bir qoranta qalmamaq kerek, yoqsa komso­mol ailenin evlatları Qırım evlâdı degil mi, bu topraqlarda ecdadlarımız asırlarca hiç bir teknika olmadan alın teri ile işlep, qazma şisker aletleri ile qayalar arasında altın tüs yüzüm bağlarnı, bağçalarnı qaldırıp kitken. Eger biz zamannıñ deñişmesi ile bir-birimizni añlamasaq Allah bize bağışlamaz” – degende cemaat birdemlikle babamnıñ fikirinen razı ola. Babam anamnıñ sağlamlığına köre, pek hastacan insan olğanına baqmadan, ruhnen zengin, sağlam fikirli soñ derece ana toprağını, milletini seven ve başqalarğa da hürmet etmege bilgen adam edi. “Raskulaçivaniye” – kulakları yok etme hareketleri bitken soñ, 1937 senesiniñ insan çistkası (ayıklanması)da bitip, nemseler kelgen soñ qabaatı olmağan partiyalılar da atıla başladı. Her dönemde Qırımtatatarnıñ sayısı eksildi. Bu devirde maña babam arap urufatını ögretken edi. Amet Özenbaşlınıñ “Qırım facıalarını” oqumağa verdi. Facianı oqıp çıqqan soñ men halqımıznıñ ğayet işkir, sabırlı olğanını ve pek cahil olğanımıznı añladım. Asırlar, yıllar keçe, suvlar kene aqqan yerinden aqa, insan yüregini sızlatqan yırlar keçmişni hatırlata:
       Doğğan yerim yeşil Qırım,
       Vay ne güzeldir, yüksektir dağları,
       Salqındır suvları.
                   Qal çiçegim, qal güzelim,
                   Sağınırsıñ tuvğan yeriñ.
                   Köz yaşların silip bekler
                   Seni güzelin.
                               Şıfıldağan çoqraqlardan
                               Bir taş aldım tişevge (kırmaya, bilemeye),
                               Tañrım taqdır böyle
                               Yazmış bizlerge.
       Göñlüm elem çekmektedir
       Ah ile zarı, alırsam fikirime
       Aziz Vetanı.
                               Sevinmeñiz kolhoznikler
                               Lişonıñ malına. (hakları elinden alınmışın)
                               Biz qaytırıq, siz gidersiniz
                               Ural dağına.   İşte halqımıznıñ deñişip turğan, facıasınıñ qalbinden sızlap çıqqan maqamlar, yırlar alâ daha yırlanmaqta. İnsanlar öle, olarniñ ruhu – yırları yaşay. Bu yırlar cahil, işkir, sabırlı Qırımtatarnıñ – Qırımtatarlarnıñ sedası edi. Köyümizde yañı hayat, kolhoz qurumı başlanıp kolhoz reisleri, partorglarınıñ (parti organizatörü, sekreteri) da yahşı yamanı olıp keçti. K. Taraqtaş kolhozınıñ namı “Telman” kolhozı edi. Kolhozımızğa yollanğan traktor her eki kün bozular. Onıñ dilinden añlağan mehanik te yoq. Ziyalılarnıñ ekseriyeti Sibirde. Köyde cahillik zuhur etken devir. Bu eski traktor kolhoz atları becergen işni yapıp olamaz edi. Öyle ise dağlar, qayalıqlar arasında bizlerge ecdadlarımızdan qalğan bağlarnı nasıl usulnen yetiştirgenler, Sudaq Novıy Svet şarap zavodı nenin esabında, ne içün qurulğan? O yerlerniñ şekerli yüzümleri kimlerni meftun etken? Qırımtatarlarnıñ musafirçen işkirligini taqdır etken Puşkin degil edi mi? Bizlerni cahillik uyqusından uyandırğan, şarqnıñ Puşkini adını alğan İsmail Gasprinskiy atamız degil mi edi? Biz onıñ ğayelerini şimdi de, yerine ketire bilemiz mi? Her bir köylerde olğan kibi bizim köyümiznin de, özüne köre halq yaratıcılığı folklor dili olğan:
                   Bizim kolhoz traktorı demir baş,
                   Kolhoz  bize em arqadaş, em yolbaş.
       Qazan-qazan kartoplar cehhara pişer,
       Şu kolhozıñ brigadirleri qapqana tüşer.
                               (kolhoz, partiya hadimi haqqında)
       Avadan uçqan samalyotniñ
       Qanatları qızıltaş.
       İçindekin sorar iseñ,
       Kökkinakin arqadaş,   ve ilahre.   Endi biri keldi, ekincisi ketti, hükümdarlığıdeviri başlandı. Bu qısqa yıl içinde Sudaq rayon cemaatı babamı Sudaq camisine molla olaraq sayladılar. Babam ister istemez razı oldı. Sovyet devrinde tutup alınğan evni bizge oturmaq içün berdiler, lâkin qanun boyunca ev devlet imayesine erteden keçkeni içün dedem oğluna yapıp qaldırğan evine her ay para töler edik. Kadelerim dört yıllıq sınıflarda oquy başladı. Şeherde ocalar içün kurs açılğanda babam Kefeden tanış ocası 57 yaşında Mariya İvanovna Morozovanı – fransuz ve nemse tili ocasını ketirdi. Bir hanemizde Mariya İvanovna ocamnen ekimiz otura edik. Bu açılğan kursta nemse tili ve Seydametov Seyithalil ocamız ana tili ve edebiyattan ders bergen edi. Seyithalil ocamız da Sibir lagerlerinde vefat etken. Alla rahmet eylesin. Mariya İvanovna bizlerni hürmet etkeni kibi bizler de, onu hürmet eter edik. Altı aylıq oquvnı bitirgenimiz içün bizlerge bilgimize köre vesiqanı berdiler – rayon maarif bölügi tarafından. Bu qalabalıq yıllarında bala doğumunı beklegen ocapçe yerine, vaqtınca meni aldılar. İlk ocalıq yılını 1942 de Sudağımda ekinci sınıf ocası olaraq tayinlendim. 1943 te kene Taraqtaş doğğan evime qaytıp keldim ve Taraqtaşta da ocalığımı devam ettim. Halqımıza hiç kim tarafından yardım yoq, öz-özüni baqa edi. Kene işsizlik fuqarelik, bir ağası dağda partizan, biri cenkte. Endi yetişken yaşlar, almanlar tarafından asker alındı – ablava (baskın kontroller) vaqıtında biz kademi anamnen krovat tübüne saqlay edik, özü yaş olsa da, mazallı bala edi. Cenk vaqtında gülyağı çıqarğan zavodda master çalışqandı. Bedın dayımız da, bizim evimizde sekiz balanen oturdı. Güller vadisinde qalmaq onıñ içün haflı (havflı, tehlikeli) edi, çünki zavodnı patlatmaq vazifesini becermegen. O zavod şimdi de, işletile, lâkin Moskvağa biñlernen kg. gülyağı yollanğan zavod hadimleri de yoq, gül vadisini güllendirgen Qırım evlâtları da yoq ;Sudaqta halqımızğa bugünki künde de, iş tapılmadı. Güller vadisi, Sudaqta – Aluşta yolına ketkende mayısta gül deñizi kibi körülgengüller vadisi harabe halına ketirilgen. Endi zavodnıñ da keregi yoq. Baba-dedelerimizniñ yaşayışları ve nasıl işlerle meşğul olmaları. Bizim köyümizde esas vazife bağ-bağçalıq. Bu sebeple at-araba tutmaq, bağbağçanı suvarmaq, qazmaq içün qazma kürek, lisker (külünk) aletleri gullanılğan. Bağlarnı yağmur yağğan vaqıtları geceleri fener yaqıp yağmur suvlarını yüzüm bağlarına doğrultur ediler. Bağçalarnı baharde suvarmaq kerek vaqtında deñizge aqan Suvuqsuv özeniniñ suvunu bağçalarnı suvaruvda kolhozcılar özen içine tüşer qorqulıq usulınen suvnıñ ögüni keser ediler. Özenin içine (suvunıñ toplamını yükseltip) qazıqlar qaqıla, qazıqlar özenniñ derenligine, yüksekligine köre ola. Özenniñ bir kenarından bir kenarına qadar, keñ duvar keninde paralel qazıqlar qaqıla, ince çubuqlarle örülgen qazıqlar ortasındaotlu topraq çalı çırpular toldurula ve vaqtınca yapılğan bu qorquluq denilgen duvar suvnı deñizge yibermey. Bu suv toplamı gektarlarnen bağçalarnı suvara. İşte köy halqınıñ işkir ellerinin Qırım meyvaları ta tış memleketlergece alıp barılğan. Şimdi o alma cınsları hiç bir yerde yoq. Küz kelgen soñ bağçalar içinde oba-oba tobanlı kübre tökülir, suvuqlar çıqqan küni kolhozcılar olarnı tutandırıp, tütep turğan bağçalar suvuqtan saqlanğan olur edi. Halqımız dağ meyvalarından da çoq faydalanır, öz vaqıtında devletke yığıp tapıştırır edi. Taraqtaş qadınları tütüncilikte de, birincilikte ediler. Qadınlar, yaş qızlarımız da gece ay aydınlığında tütün yapraqlarını qırar, sonra tütün sarayında (aranında) qurutulğan soñ qış boyı demet yapıp devletke yiberir ediler. Köyümizde 1944 seneye qadar K. Taraqtaşta üç çoban bar edi. Kolhoz malını baqqan küçük Aziz ağa, halq qoylarına baqqan Karçin Settar ağa, degeri büyük Çoban Aziz ağa. Er bir çobanda 350-400 baş eçki, qoy olur edi. Çobanlar penir yapsalar qoy saiblerine tegiş haqqını ketirip verir ediler. Menim dedemniñ qızları tezgada keten ipinden özleri toquğan bezleri de, o bezlerden kiyimleri de olğan. Kilim toquğan, qoy terisinden kürk tikken qadınlar olğan. Qutlaq köyünde kiyiz bastırğanlar olğan. Menim anam bizlere yün çoraplar orotugunden (ördügünden ?)başqa, yüpek qurtı da tutardı. Özen boylarından ekimiz dut yapraqlarnı ketirirdik. Qozaqlarnı (kokon) qaynatır, ip yapar, çorap, başörtüsi örer, epimizge sviterler örerdi. Meyvalar, badem, cevizler qurutulıp qışta qoşaf içilir, yüzüm şırasından yapılğan bekmezden, nardek yapar, yantıq çibereknen içilir edi. 18 mayıs 1944 s. faciası Cenk devam etken vaqıt, köy halqı bir ğamlı sukunet içinde. Köyümiz içinde qalğan qartlardan “Telman” kolhozın yañıdan teşkil etmek içün birqaç adam evelâ köyümizde yaşağan halqnıñ cedvelini-esabını yazdıra başladı. Men de, maña kösterilgen soqaq ehalisini cedvelini esapqa alıp yaza başladım. Dağlardan sağ qalğan partizanlarımız ene başladı. Bular içinde babam balalıqta oqutqan talebeleri de bar edi. Ana babalar, qadınlar, qızlar balalarınıñ, oğullarınıñ nişanlılarını cenkten qaytıp kelmesini ümütlerle bekler, kimi ise ablava vaqtında alıp (nemse askeri tarafından) ketilgen evlâtları içün aglar-sızlar ediler. Bademler çiçek açıp, rüzgârdan çiçekler havada yepelek çiçegi savurulğan kibi savurulmaqta. Kolhoz işlerinde menim kibi qızlar, yaş qadınlar çalışmaqta. Men de, beş on qadın-qızlarnen erik tereklerinde olğan zararlı aşeretler tırtırlarnı tereklerden tüşirip ğayıp etmek edi. Kolhoznı yañıdan tiklemek, oña başlıq olacaq rehberler-agronomlar, episi cenkte sağ-selâmet qaytıp kelecegi bellisiz. Analar közyaşları ile evlâtlarını dua etip beklemekte. Bu qısqa vaqıt içinde peyda olğan eki cenkkaver yigit on onbeş /kün qadar ana babasınen körüşip kene öz askerlik diviziyasına qaytacaq ekenler. Hava tınç küneşli edi, babam evde. Olar er ekisi de, bir vaqıtta babamnıñ talebesi olıp babamnıñ hatırını sorap kelgenler. Biri Aliyev Enver, digeri Acığafarov Bilâl – olarnıñ harbiy forma kiyimi meni de celb etti. Tez turıp hürmetle masanıñ üstüne qave ketirip qoydım. Çoq oturmadan qayttılar. Bu vaqıt içinde hiç bir insan milletin öz ana toprağından sökilip uzaqlara quvulacağını bilmese, sezmese kerek. Köy çetine tizilgen yük maşınaları halqımıznıñ her bir ailesini huccetke alınıp NKVD askeriniñ köyde olması halqımıznıñ taqdırınıñ deñişmesi içün olacağını kimse oylamay, cenk tezden toqtap, rahat kün kelir diye bekler ediler. Aqşam ustü (on yedi mayısta) anam Memet ağa ayaqqabıcıdan ayaqqaplarını almağa kirgende bir qadınnıñ bütünQırımtatarların köyden çıqaracagını usulnen añlata, hiç kimge aytma dey. Anam eşite, Memet ağa, anama bir şeyden haberi yoq dese de, anamnıñ yüregine qorqu tüşe. Babam ise dünyada bir milleti öz yurtından çıqarılması daha olmadı, bu mümkün degil dese de, anam qapıdan kirgen babamnıñ ablasına tez kit, azırlan dedi. Bu vaqıtta kerosin lampalar yana başlağan edi. Biz anamnen ekimiz bayağı şeyni azırladıq, qaldırmada peçkada qartop, ötmek pişirdik, bir qopqa içine türlü savutlarnı qoydıq, yapılğan fiesmet torbasını urbalarımıznı, yahşı eşyalardan cemodanğa yerleştirdik. Men doğuv kaytımnı, şaadetnamemni, birkaç fotoresimlerni öz çantama qoyıp azırladım. Bir qaç kün evel her kün elinde papkası bizi “amel cedveline” yazıp kelgen leytenant özüni mülâyim insan kösterip, donatılğan içer evimizde hiç bir şey qıbırdatılmay yerinde tursın, bu hane de yüksek mertebeli hadimniñ dep añlatqan edi. Şu sebeple kiyecek urbalarımıznı anamnen ekinci hanege boş dolap içine toldurdıq. Men üstüme urbalarımnı kiyip, ayaqaplarımnı da kiydim. İçeri hanege kirip, krovat üstünde töşeli olğan puh töşek üstüne yastıq qoymadan yantaydım, ve belki evimizde yuqlağan sonki gecemdir diye ayaqaplarımnı çıqarıp yattım. Pek sevgen güzel ihtiyac eşyalar, güzel çelik şişelerinden yapılğan deñiz tüs şamdanlar, dülber vaza içinde turğan lampa, güzgi, saatler, divarda asılı qalğan resimler de menimle savluqlaşmaqta edi. Bu nesneler alâ bugün canlı manzara olıp közüme körülmekte. Saat dörtni keçer vaqıt olsa kerek, anam qapı mandalını qoyıp lampa fitilini yahşı küçertken edi. Anam yuqlamay oturğan, digerleri yuquda. Bir vaqıtta ayaq sesleri eşitile, lampanı söndirip art bağçamız pencereden baqqan – quyu yanıda qorağa yaqın olğan mektep meydanından yuqarı soqaqqa bir qaç askerniñ ketkenini körip bizlere endi geliyler, turuñız diye uyandırıp lampanı söndüre. Bir vaqıtta qapımız tepmelenip “vstavayte” (kalkınız) sesi eşitilmekte. Anam qapımı açqanda elinde avtomatı bizlerge qarşı doğrultılğan “mulâyim” sesleri qulağıma kire “raz dva, tri, çetire gde pyataya” – (bir, iki, üç, dört, beşincisi nerede ?) dep qapığa tepme yağdırılğanda, kiyip ayaqaplarımnı, eki saçımnı acele örüp qoyğan edim. Men içeri evden çıqqanım kibi, SSSRniñ bizlerni bir sutka içinde çıqaruv qararnı oqudı. Ve yigirmi daqqa içinde azır olıp mektep meydanında olmanıza hüküm etti. Qaldırmamızda bir qırğız askerini qaldırıp, çapıp qonşulara kitti. Babam arandan sığır ve bir eçkimizi çekip yollağan olsa kerek, tışta serbest ediler, köpek yerinde bağlı. Qırğız asker tış odadan bir şeyler almamızğa da razı oldı. Leytenant tez qaytıp kelip, bizim çıqmağa hazır olğanımıznı körip savut qopqasına bir tepme yandırdı, çemodannı açtırıp her şeyni fırlandırıp ata başlasa da, biz her şeyni kene toplap çemodanğa qoya başladıq, turlı sözlernen bağraqlağan leylenantqa anam “vı sami ostavili nam v takom polojenii” – (siz kendiniz düşürdünüz bizi bu hale) dep evge atılğan maqatnı babamnen ekisi büklep azırlay edi. Tıştaki qırğıznı ise “svoih zaşişaeş” (yakınlarını kolluyorsun) diye quvup yap yaş qırmızlı saçlı İvannı qaravul qoyıp kene qonşularğa çapıp ketti. Eñ küçük qardaşım Dilâra on üç yaşında edi, epimiz yük köterecek kibi edik, ama çare tapalmadıq. Hazır olğan soñ İvan evimiz artındaki mektep meydanına çıqardı. Bu yer de endi ağlay sızlay evlerinden çıqarılayatqanlarnı da, eşite eken. İvan babamdan bir sıgar yaqıp, kademe, mandalinasını, babamın doğralğan tütün ve yağmurlığını, kürkini leytenant kelgence tez alıp çıqmasına izin verdi. Bu yerde toplanğanlarnı, yayan, qundaqta olğan sabiylerniñ sesi ile ağlay ağlay, qartlar, babasızlarnı Büyük Taraqtaşqa, mezarlıq aşağısındaki meydanğa topladılar. Bazılarına yahşı insan rast kelgen olsa kerek, çoq yük te alğanlar bar edi. Bir şeyni daa unuttum, evden çıqqanda leytenantbabamnı çağırıp aldı – biz babamı atmağa alıp kete dep ağlaşsaq da, mağazada şarapnı başta babama içire, soñra özü de içe ve “papaşa, gde spryatal zoloto?” (baba, altınları nereye sakladın) dep soray, babamnı qaytarıp ketirgen çoq şükür Tañrıma degen edik. Bu yerde bizlerni yük maşinalarına yüklediler. Kimlernin de eşyaları meydanlıqta qaldı. Bizlerni miyavlap şaşmalap yürgen, kidiler-mişiqlar, maşınalar artından çapıp, dili ağızından salınıp, vayıldap qalğan köpekler, dereler, töpeler ozğardı. Kefe vokzalında vagonlarğa (atvagonları) yüklengen Qırımtatarlar susup qalğan, tüşkün çöllerni keçip Ornıñ otaymağan Orqanusını keçip hep şarqqa yol aldı. Bizler yigirmi altıncı vagonda edik, yigirmi yedinci vagonda ise, Stalingratnı, Krasnodar ükesini faşistlerden azat etken eki harbiy kiyimli, silâsizlandırılğan sovyet askerleri Qırımtatarı olğanı içün sürgünlikke yollanıla edi. Eki askerniñ birisi cenkçi Aliyev Enver edi. Ama o vaqıtta bu cenkkaver insannıñ vaqıtı kelip menim balalarımnıñ babası olacağı hiç de, aqlıma kelmegen edi… Küfür sözlerle söginip bağraqlağan leytenant köz aldımda edi. Babam yanıma harita alğan eken er toqtağan stansiyalarda poyezdnıñ ne tarafqa yol alğanını söyler edi. Debals stansiyasında can başına birer dane tuzlı balıq bergen ediler. Vagon içi sıqlıq sekiz aylıq oğul bala, onı yolda kömmek içün bir kimselerge berildi. Emcemniñ altı aylıq bir oğul, bir qızı hastalandı. Böyle qıyınlıqlarle Taşkentni de keçip Assaka stansiyasına vagonlar ağır yüklerini boşattılar. Halqımız hamamda yuvdırğan soñ kolhozlarğa dağıta başladılar. Menimle kelip eki kolhoz, sovhoz teatriniñ qızları tanış oldı. Rus tilinde zorluqle laqırdı etken Gilashanmenimle dost olmaqnı istegenini bildirerek maña bir top qırmızı güldeste bağışladı. Babası rayon sekretarı eken. Ailemizni şeherde qaldırmaq istegini bildirse de, bizler qardaşlardan ayrılmay Marhamat rayon, Qaraqurğan sovyeti, Özbekistan kolhozına yerleşmege pamuq taşığan arabalarnen ketirildik. Bizge köy ortasında bir güzel evniñ tavuq aranını yaşamaq içün buyurdılar. Alabota otlarnı temizlep içerisini anam körgende elinden ketmenni (çapa) fırlandırdı ve yollarğa başqa yuva aramağa çıqtı. Pek çoq yürmeden kolhoz idaresine yaqın yerde yüksekçe yapılıp, damı örtülgen bina içine kirdik. Köynin-qışlıqnıñ medeniy evi – klubı olğan ev parasızlıqtan toqtatılğan. İyün ayında dut budaqları üstünde yipek qurt qozaqları temizlenip alınmaq kerekligini qonşu yaşağan Sanabarhan apa ve qızı Tillehan söylediler. Bu işni yahşı bilgen anam, men qozaqlarnı temizlep Tillehanlarnıñ evine taşıy başladıq – olar sevindiler. Biz klubnıñ içini sipirip suvarıp başlağanda ipek rubaşka kiygen gelifeli ve ayaqlarında çızma kiygen at üstünde eki Özbek adamı attan tuşıp bizim yanımızğa keldiler, iş ketkenini, her yerniñ temizlengenini ne içün bu yerge kelgenizmizni soradılar. Biri kolhoz reisi Karabayev, biri partorg eken. Bizler bu yerden quvsalarda hiç bir yana ketmeycegimizni rusça anlattıq. Anam ise olarğa “ya etu rabotu luçşe vas znayu” (ben bu işi sizden daha iyi bilirim) degende “neme diydi ?” dediler. Atlarına minip kettiler. Babam bizlere tez vaqıtta Özbek tilini ögrenmek kerekligini añlattı. Tillehannen men ortaq oldım,tez vaqıtta til yaqınlığı bizlerni yaqınlaştırdı. Bir kün maña “Bağçasaray çeşmesiniñ” özbekçe tercimesini oqumağa berdi. Latin harifleri ile yazılğan erte yılda çıqqan kitap. Men onı tezlikle oqudım, tilni ögrenmek qolay olacağını da anladım. Men tap altıncı sınıfta olğanda Puşkinniñ Eşref Şemizade tarafından tercime etilgen şiirini ezberden bile edim. Biz yaşlarnı brigadir Egamberdı aka çukundur yolaqlarını çapalamaq içün alıp ketti. Balalar içinde menim yaşımda qızlar ve bizden küçük oğul balalar edi. Güneşniñ yaqar sıcağından yıqıldıq, menim burnumdan qan keldi, terek tübinde çekilip yattıq. Bir eki kün içinde soludıq, başqa iş vermelerini talab ettik. Bizden fayda olmayacağını anlağan brigadir bizni pilehanege – ipek qozaqlarını yahşı yamanını ayırdı etmek içün alıp bardı. Meni brigadir sayladılar. İşni begendik. Doquz qatlı uzundan uzun qozaq obaları piteler taqta sıralar üstünde salqın yerde. Babam pilehanede yaşçikler yapa başladı, kadelerim çalışa, anam magazin abramağa-temizlik işçisi olaraq alındı. Men öz halqımız yaşağan yerlerden daa da işçi balalarnı çağırıp aldım. Temizlengen pileler (kokon) tez vaqıtta gren zavodqa barıp tüşe, rayon merkezi – Bayşolk. Kokonsuşilka müdiri Kurbanov Ahmadcan aka işimizni begendi; lâkin vaqtınca rayon müdiri gine avuştırıldı. Onıñ yerine Andijandan Haşimov aka keldi. İnsanlarnıñ yahşısı-yamanı bizlerde olğanı kibi başqa milletlerde de ola eken. Haşımov balalarnıñ başına çoq qıyanet işler ketirdi. Hızmet içün bizlere günde 300 gramdan boğday verile, lâkin iş haqqı pek az edi. Vaqtınca iş bitken soñ meni Rusyağa qaytqan esapçi Seveniñ yerine rayşolk idaresine kassir-sçetovod aldılar. Men eki km. yol qatnap işke kelir edim. Babam hastalandı malariya-bezgek hastalığı. Men babamnı ekimlerge köstermege hastahanege barğanda harbiy kiyimdeki asker babamnen selâmlaştı ve maña da hoşkeldi söyledi. Bizni – babamı ekime köstermege yardımda bulundı. Menim qayda işlegenimi sorap, oturğan evlerine barmamıznı davet etti. Kün ortasında sıcaq yayan qaytmaq kerek edi. Evge qaytmaqnı aqşam salqınına qaldırdıq. Varğan evimiz halqımız içün boşatılğan çayhana. Selâm berip kirdik, evniñ bir köşesinde bir aile, diger köşede bir aile, üçünci köşede bir aile, biz epimiz bir köydenmiz. Tanışmaq kimler ne yerlerde ekenligini soraştırdıq. Askerniñ analığı qave pişirdi askerniñ babası ve bizler epimiz qaveni içip bir az rahhatlandıq. Sigarını bir uyandırğan asker çayhane yanındaki magazinni köstermek içün çağırdı, men turdım, yavaşça yürip magazine-tukâna kirdik. Tükândaki bazı mallar, taqımlar, yımırta ve etke verile eken. Vitrinada olğan yufaq tüfek şeylerni seyir ete ekende Enver ağa maña tanış olmamıznı teklif etti. Lâkin biz çoqtan tanış olğanımıznı hatırlattım. Sözni qısqa qaldırıp magazindan çıqtım. Qaytıp çayhane evine keldik, qadınlar arasında bir gizli pısırdılar olğanını sezdim. Enver ağa bizni bayağı yol ozğardı, biz aqşam salqınında öz qışlağımıza qaytıp keldik. Bir ay keçti. İyül ayınıñ soñlarında Babamnıñ razılığı ile Enver ağanen bir qaç kere körüşip, qudalar qaytarılmadı. Beş ay nişanlı olıp Marhamatqa gelin olıp ketirildim. Bazı qorantalarda açlıq erte başlandı. Emcem oturğan evniñ üç duvarı olıp bir divarı yoq. Bir köşede eki egiz balaçıqlar beşikte. Baba hasta, bir küçük oğlı ve qadını, büyük qızı Özbeklerniñ hizmetini yapmaq içün bir kasa süt alıp balalarğa içirmek içün ana da hızmetkâr ola. Ev aldındaki dut tereginiñ tübünde pişken dutlarnı aşamaq içün bekleyen emce. Ev-evden yürgen komissiya bu ailege de, ne içün calışmağanlarını, kolhozğa çıqmağanını soray. Hasta olğan emce aç olğanını, terekten dut pişse aşaycağını söyley, inansañız qarnımı yar da, baqıñız duttan başqa hiç bir şey yoq diy. Komissiya acınıp üç kg. boğday yibere. Lâkin eki bala tez vaqıtta açlıqtan hastalıqtan öle. Soñra ana baba olıp yalıñız bir qız bir oğul sağ qalalar. Ava ğayet soğuq, dekâbr 7 açlıq başladı, halqımız var şeylerini satıp bitirdi, ceplerde sermiya qalmadı. Babam nikâh kâğıtını bir qaç adamğa imzalatıp, anamnen ekisi ağlap qaldılar. Eki atlı kolhoz arabasında men, halam, qartanam ve eki qardaşım kalıp marhamat obşejitiye evinde berilgen küçük hanege kirdik. Bizni qarşılap alğan Ayşe abla, köşedeki pamuq ağaçlarınen teneke peçkanı tutandıra başladı. Hanede bir totlı krovat, bir stolçıq ve bir kürsü. Musafirlerni kelip öz oturğan evine alıp ketken qaynanam bir tarelka yantıqnı stol üstüne qoyıp ketti. Böylece bir kün aç bir kün toq her bir ailede başladı. Atala pişirip aşağan künlerimizge şükür ettik. İşte ömür arqadaşımnen aile qurmağa açlıq yılında başladıq. Künine 500 gramdan ötmek alamız, ekimiz de çalışamız, 1945 yıl yanvar ayından 5000 ruble kredit, boğday, yün, sabun kibi “spespereselens” payogi (tayını) vere başladılar. Enver bu vaqıtta Marhamatta rayon osodvıakimde inspektor çalışa edi. Komandiravkalardan kelgende halqımıznıñ hastalığı ölgenlerniñ sayısı artqanını, cenazelerge bulunğanını söyledi: öksüz qalğan balalarnı rayon bala evlerine detdomlarğa yerleştirmege başladıq. Çoq balalı Karaçin Ayşe ablamın: “Alime, balam balalarımı detdoma yıq men de ölecegim”, – diye bağırıp ağlaması alâ daa qulağımda. Böyle hallar defalarca ola edi. Hali olmağan, köylerden merkezge kelip olamağan bayğuş halqımız ailede hiç kim qalmağan olıp qalğanı oldı. Kredit aqça alğanlar açlıq faciasından qurtulmaq içün tez künde aşab bitire kene açlıq çeke ediler. Men çalışqan idarege gosbank pek yaqın edi. Saç-saqal ösken, paçavralarle kiyingen ayaqlarında yufqa ayaqqaplar suvuq avada qaltırap turğan insanlar, vesiqalarnı yazıp olamay. Qaldırma köşeçiginde Seyitosman ağa üç rublege blank toldura, ne yapsın evde onıñ da altı balası var. Menim çalışqan yerime keleler mende, blankalarnı yazam, lâkin para almayım. Gosbank hadimi – müdir Sakayev tışqa çıqa, kim açlıqtan şişken, onı çağıra, bazılarına sen daa şişmegensiñ, başqa küni kelirsin dey. Şişken içeri çağırılğan Qırımtatarları 5000 yerine 4000 almağa da razı ola. Magazinden berilgen boğdayğa da, qum qoşıp satqanlar da ola. Böylece qarlar irip başladı, ava sıcaqlaştı. Yerli halq milletimizniñ ölmey qalğanını dilimiz yaqınlığı sayesinde añlay başladı. Ellerinden kelgen yardımnı yapmağa başladılar, ağa-qardaş kibi olğanlar oldı. 1945 sene mayısta cenk toqtadı haberi keldi). Sağ qalğanlar qocasını, oğlını, kimi ağasını ümütlerle beklediler. Marhamatta soqaqlarında yük taşığan maşnalarda ekseri qadınlar ellerinde samogom (adi cins rakı) raqı şişeleri, şeñ-şeramet cenk toqtatıldı diye sevinçle yırlaylar:
                               “Vıpyem za Rodinu,
                               Vıpyem za Stalina,
                               Vıpyem yeşçyo raz nalyom”.
(Vatanın şerefine, / Stalin’in şerefine, / Bir daha doldurup içelim). Ura sesleri yañğıray, raykom sekretari Karimov közaydın para paşkalarını kökke savura. Savurılğan paralarını ise bala-çağa yığıştırmağa çapqalay. Bir afta keçer-keçmez Karimov işten boşatıldı – rayondan ğayıp oldı. Ebet, o devirde fakir-fuqarege zekât fitr vermek adetlenmegen edi. Yañlişmasam on altı dekâbr 1947-de devlet parası deñişti, apansızdan gosbank teşkeruv komissiyası keldi. Bank mudiri Sakayev acele tışqa çıqıp keleyim dep tışqa çıqa. (bu vaqıtta aqşam qaranlıq çıraqlar yanğan ola) bazarnı keçip dut terekleri bağçasında boğazına pıçaqnı çeke, terek tüblerinde çapqalap yıqılıp qala. Biz aqayımnen qatnav yolımızdan keçkende onıñ cesedi yığılğan (kaldırılmış) olsa da, tökülgen yapraqlar qanlı edi. Aceba bu insan ne içün öz canına qast eyledi? Sibirge, lagerlede inlegen çekişken insanlarnı köz aldına ketirdi mi? Yoqsa şarqnıñ toprağında yatqan Qırımtatarnıñ ruhları olarnıñ iñıltısı onı rahat qoymadı mı ? İşte zenginlik, alkogolizmden özüni qurtarıp olalmağan insannıñ aqıbeti böyle oldı. İcrette olğanımızda başqa milletlerde olğanı kibi, öz halqımız arasında olğan merhametlik, insanlığını ğayıp etken insafsızlar da, bar edi. Danilov Slobadinükten başqa spestkomendaturada çalışqan unsur bar edi. Bular nice qabaatsız insanlarğa zulum eterek nicelerinin Sibirge yollap yigirmi beş yılğa yollanıldı, ölmey qaytıp kelgenler ise saqat oldular. Öz halqımızdan Hocayev degen (Kerçli) babamnı doprosqa (sorgulav) çağıra, çağıra babama zulum etip parmaqlarını qapuğa qısıp, közümden yaş tamğance qıynağan. Dayanalmaz azaplarnı o başqalarğa da yapqan. Babam er türli deñişmelerde kimsege zarar olmaması içün çalışqan ve hükümet qanunlarına qarşı kitmegen, haqsızlıqnı sevmegen adam edi. Sağ olsun köydeşlerimiz, babamnı her vaqıt qorçaladılar. Böyle Hocayev degen soyı, Qırımğa kelip mollalıq yapmaqda. Qadını çoq yahşı qadın edi, balaların da, bu işte iç te qabbatı yoq. Ayrı insafsızlarğa baqmadan eñ sabırlı işkir Qırım halqımıznı, şarqta er millet begendi, nasıl halq olğanımıznı añladılar. Yaz vaqıtında uzaq bir qışlaqta yaşağan ablamnı körmege bardım. Üç balası (eki oğlan, dört yaşında Zekiyeçik, baba cenkte. Ablam küçük qarpuzlarnı ortadan bölip temizlep, çay içmege filcan yerine qullana. Bu evlâtlarnıñ çekken açlıq zulumından baba cenkten qaytıp gelince qızçıq vefat etti. Böyle missalerni yazıp bitirmek te qıyın. Böylece Qrımtatar­larnıñ taliyi facialı olup kelgen. O vaqıtta bizge Qırımtatar, Qırımlıqlar der ediler, şimdi ise “tatarı” dep bağıralar. 1987 senesi iyün ayında yañı ücüm yapıldı. “TASS” haberi milletlerni kene bir-birine qarşı qozğamaq maqsadı, bizni vatanımızğa qaytarmamaq içün edi. Bu haberden soñ – informatsiyanıñ keskinliginden mektep talebeleri bir-birinen talaşıp ağlap evlerine qaytıp kele ediler. Andijanda doğğan Qırımtatar balasına, Rus, Özbek balalarına ve diger “Koreis (Kore) Qırğız, Tacik balalarını bir-biri ile talaştırmaq nasıl maqsadle yapıldı?… Men ekinci facialı vaqıanı şöyle ifade etken edim:  
“TASS haberi”
       Eşitip men TASS haberin
       Tenim canım titredi.
       Suv içsem de qanalmadım
       Yandı bağrım iñrendi.
                   Başım taşday ağırlaştı
                   Qan ağladı közlerim.
                   Ah çekmekle sinirlendim
                   Qaltıradı ellerim.
       Eşitildi “Grom” yalanı (Gromıko)
       Gazetlerde basıldı.
       Böten isnat, qırımlara
       Yañı baştan başlandı.
                   Acep niçün bu isnatlar,
                   İftiralar, fesatlar?
                   Qırımlarnıñ başına,
                   Qurban oldıq biz Vetana,
                   Toprağına – taşına.
       Köz yaşlarım yuvdu meni,
       Uzaq oylarğa daldım.
       Dedim: ümütsizlenmeyim,
       Allahıma yalvardım.
                   Haqiqatlar yaşasın,
                   Daim olsun adalet.
                   Bizler içün yoq olsun
                   Böten isnat esalet.
       Haqiqatnıñ sırları,
       Bir qararlar çıqarır,
       Qırımlısız qardaşlık dep,
       Yurdumıza qaytarır.
                   Qaytırıq biz sevinip,
                   Bir kün Yeşil Adaya.
                   Bizler dostlıq bayrağın
                   Köteririk semaya. (23 sentâbr 1987.Saba saat 7.30 çarşenbe. Andıjan Alime A.)   Bu vaqıadan soñ halq kene qozğaldı. Eñ büyük demanstratsiyağa bütün respublika iştiraqçileri qatnaşqan, “Pazor Gromıko”! (kalleş Gromıko!) dep eşittirilgen sesler qırımtatarnıñ öz vetanında yaşamaq istegi edi. Halqımız bu aqaretlerge saburı qalmay öz vatanı Qırımğa yol ala başladı. Bu vatanseverlerğe ekstremistler adı qoyulğan edi. Özüm ve Aliyev Enver haqqında Ömür arqadaşim Aliyev Enver Türkiyeniñ Trabzon şeherinde 1917 yılda doğa. Anası Trabzonlı, babası Ali Sudaq Taraqtaş köyünden ola. Bala eki yaşqa kelgende babası ailesi ile Qırımğa qaytıp keleler. Anası Fikriye ve babası Ali oca Trabzonğa bazı bir şeylerni ketirmek içün kene Trabzonğa qaytalar. Enverni qartanağa qaldıralar. Bir yıl keçe baba qaytıp kele, niçindir ana kelip olalmay. Qartana balanı sevip baqsa da, eki yaşnı keçken Enver uzaq vaqıt ağlay. Böylece Enver on eki yaşlarğa kelgende Türk Asan ağa degen adam, öz yurduna qaytqanda balağa, anaña alıp keteyim diy. Enver bir çantağa urbasını qoyıp Sudaqqa kelgende Taraqtaştan babaları kelip alıp qaytalar. Yıllar keçe Enver yedi yıllıq mektepni bitirip Yalta bağ-bağçacılıq tehnikumına oqumağa kire, lâkin dörtünci kursnı bitirgende, Sudaqtan yollanılğan ananıñ mektup sayesinde, anası türk olğanı içün tehnikumdan çıqartıla. Oquv devamında matematikadan yahşı oquğanı içün, oña eki dane yahşı oqıp olamay, artta qalğan eki ukrain qızını ögretmesini tembileyler. 1937 senede qaytıp Taraqtaşqa kele, kolhozda sekretar-kâtip olıp çalışa. 1939 yılda askerlikke alına, Fin cenkinden soñ sovyet alman cenkinde olıp Stalingrad cenginden son, yahşı cenkçiligi içün taqdirlene. 1943 yılda partiya azalığına qabul oluna. Krasnodar kraynı, Qırımnı da, azat etken son bu çenkçi, qartana ve babasını körmek içün on beş/künge Taraqtaşqa Kerçten kele. Lâkin 18 mayıs künü bu cesur cenkçide at vagonlarına yüklene ve milletinen beraber sürgün etile. Onı östürgen qartananı körip olamay. Qartanasınıñ evine bomba tüşken, o rahmetli olğan. Marhamat rayonında menimle aile qurğan Enverniñ talii böyle ola. 1956 yıldan başlap öz küçüni ayamay milliy mesele iştiraqçisi olıp, Moskvada yuqarı organlar qabulında olıp Qırımlarnıñ öz Vatanına qaytarılmasını ortağa qoydı, talab etti. Tamanda ne oğlunıñ ne qızınıñ yanına yazmadılar. Ağır hastalıqtan soñ, balaları Fikriye, Fikret, Nusret, Şaziye, Şükriyenen elvidalaştı. Andıjanda 29 noyabr 1981 yılda, 64 yaşında rahmetli oldı. Özbekistan Marhamat rayon Paşvantaş qasabası Qırımlar Qabristanına defn olundı. Men onıñ baş taşına Qırımnıñ haritasını çızdırıp: “Fikriye oğlu Enver Aliyev, Trabzon Taraqtaş” yazdırdım. Krasnodardan kelgen balaları onı üçünci toprağına ozğardı. Eki vetan oğlu olğan Enver hiç birinde yer bulamadı. Böylece Enver sevgen, körmegen anasını soñ kere tüşünde kördi. Şimdi onuñ balaları Qırımda yaşay, babalarını hatıralardan çıqar­maylar. Torunları: Elnur, Aynur, Erol, Sevil, Enver, Zarema, Ruslan, Rüstem, Saniye, İsmail, Şenol. Torunlarnıñ da, balaları: Erdal, Ervin, Elvira, Dima, Kamila. Bular Krasnodar ve Qırımda yaşamaqtalar. Men Aliyeva Alime Ablâlim qızı yuqarıda Qırımtatar halqımıznıñ qısqaca 1944-1942 (?1992) senesine qadar olğan vaqıalarnı yazğan edim. O yıllarda bizim açlıqtan qurtulıp yahşı künler körgen vaqıtlarımızdır. 1947 senesinden maña ömür arqadaşimnen beraber baba evinde yaşamaq yılları edi. Marhamatta olğanda başta yipekçilik teşkilâtinda çalışqan olsam, 1945 yıl noyabr ayında rus orta mektebine ecnebiy til (nemse tili) ocası olaraq tayinlendim – maaqif çağırturusunen beraber. Aftada on sekiz saat ecnebiy tilden başqa maña detdomda yerleştirilgen qırımtatar balalarını oqutmaq içün birinci sınıfğa berdiler. İcrette ilk olaraq ocalıqta işlegen yıllarım edi. Alâ daa açlıqnıñ tesirinden zornen yürgen arıq balaçıqlarnıñ közlerine baqqanda qarşımda terek üstünde, suvuqtan buyuqup oturğan, közçikleri zornen yıltırağan quşçıqlar kibi ediler. Yedi, sekiz yaşta balalarnı nasıl usulnen oqutmaqnıñ yolını tapmağa mecbur-muhtac edim. Dersler rus tilinde. Bu sebeple özüme çoq çalışmaq kerek edi. Mektepniñ Özbekistanda nam qazanğan ocası Anastasiya Fedorovna Balovnevağa müracaat ettim. A. Feodorovna maña defalarca her şeyni tafsilâtlı añlattı, kerekli metodik kitaplar verdi. Men qıyın vazifeniñ tübünden çıqa başladım. Bazı vaqıtta evimden ketirgen pite çişeşerden pek tüşkün talebelerge usulnen başqalarına köstermey ceplerine qoya edim. Olarnen hiç bir vaqıt sertlenip laf etmedim. Tenefis vaqıtlarında bazılarınen öz tilimizde söylep gönüllerini alır edim. Olarnıñ başlarını sıypağan ana-babalar çoqtan köz yumğan ediler. Her nasıl olsa da, men talebelerimni birinci sınıftan oquttım, bu oquma olar içün endi kene birinci sınıfta oqumaq içün azırlanğan sınıf edi. Balalarğa öz tilinde oquma yoq, rus tilini ögrenmek kerek edi. Şehirlerde yaşağan Qırım balaları rus mektebinde, qışlaqlarda yaşağanlarnıñ balaları Özbek tilinde oqudılar. İlimli olmaq içün Sovyetler devirinde böyle meşaqatlarnı çekmek kerek edi. O künlerni köz aldına ketirerek bugünki künimiznen qıyas etip baqmaq kerekmiz. 1947 senesi men de ana oldım Fikriye adlı qızçığımız oldı. Bu Enverniñ bilmegen anasınıñ adı edi. Evimizde faqırlıq devamı olsa da, bir sevinç dünyasında yaşağan kibi edik. Ailede peyda olğan küçük nazik balaçıq ana-babanı bir birine ruhiy bağlarnen bağlay, mezara qadar olğan tarihni hatırlatmağa sebepçi ola. Palvantaş 1948 yıldan 1948 yıldan men ocalıq işinden boşadım. Babanıñ yapqan bir balaban hanede, biz de, sığdıq. Bu devirde Palvantaş neft ocaqları açılıp respublıkada meşhur yer alğan edi. Etraflarda yaşağan Qırımlılar pek çoqları bu qasabağa işke yerleşti. Palvantaş bu yerde Qırımlılarnıñ ekinci can qurtarğan vatanı oldı. Pek çoq topraqnı al etip – qırtıç yerler töpelik, derelerni tegizlep musur, cuğarı, boğday ekken ana babam, oğul qardaşım, eki kiyevine de, yardımcı oldılar. Bu yerler qasabanıñ merkezinden uzaq olsada, babam bu yerni saylağan. Çünki yuqarıda suv endegi bar eken. Babam eki kiyevine de, tegizli yer payı berdi ve evlerini qurmağa yardım etti. Anam qurucılıqta, babam plotnik işlerinde, oğul qadem de montaj işlerinde çalışalar. Kelgenlerge ev yoq, her kim başta qırlar tübünde qobalar yapıp bir küçük pencere ve qapuçıq qoyıp toban töşeli evçiklerde sevine-sevine yaşaya başladılar. Böyle qobalar quruv adetleri belki Qırımda ilk yaşağan Tavrlarnıñ adetidir. 1956 senesine qadar peyda olğan menim beş balam ve diger qardaşlarımnıñ balaları yeşergen bağça terekleri tübinde dede, qartana tarafından sevilip büyük oldılar. Azbar meyvalarını türlü şeftali, zerdali, vişne, yüzüm istegeniñ qadar edi. Azbarda yetilken zarzavat üç qorantanı da temin eter edi. Aqşamları babam torunları sıraya dizip mektep ve Qırım yırlarını yırlatıp, oğlan qardaşım kemane ve mandalinada çalar, eglence aqşamları olar edi. Ömür arqadaşım da, Tehsnabga işke kirdi, özümiz çamurdan yaptığımız kerpiçlernen eki haneli ev qurduq. Yuqarıdaki suv endegi kolhoz tarafından büyük kanal oldu, pamuq izanlarını suvarmaq içün vasta oldı, bizler de faydalandıq. Babam kanal boyına ekken beş dane selvi teregi bu yerniñ adın “Beşterek” maallesi dedirtti. Qonşular çoqlaştı, güzel evçikler qurula başladı. Er kimniñ azbarı tereklerle büründi. Palvantaşnıñ kündoğu tarafına Kırımgrad diye aytıp başladılar. O yılları topraq içün hiç bir türlü “zahvat” (işgal) meselesi yoq edi. Qasabada orta bilimde rus mektebi, detsad, bolnitsa quruldı. Halqnıñ ekseriyeti Qırımtatarlar edi, qalğanı rus, özbek, tacik, qırğıa edi. Sonki vaqıtta başqa millet çoqlaştı. Bu yerde yaşağan gençlik başqa milletler de qırımtatar tilinde laqırdı ete ediler. O devirde milletler arasında – mektepte hiç bir milliy qavğa olmağan edi. Vaqıtnı qaçırmay her ekimiz de, aqşamki yaşlar mektebinde üç yıl oqup on bir yıllıq mektep attestatını aldıq. Enver Saratovda plano-ekonomiçeskiy tehnikumında, men ise Moskvada nemse tili boyunca sekiz yıl ğıyabiy oqudım. 1956 senesinden ekimizde neftçilik sisteminde çalıştıq. Men 1968 s. ocalıq işine avuştım mektepte nemse tilinden ders verdim. 1964 senesi babam rahmetli oldı. Qırımtatarlarnıñ öz Vetanına mutlaq qaytacağına daima emin oldı. Bizleri hiç ümütsizlendirmedi. Cenaze namazını Qaşqapıdan kelgen damla (Özbekçe – damulla, molla, hoca, öğretmen) qılmasını vasiyet etti. “Belki sizler Qırımda olursız, men yatqan qabristan yanından keçken damlanıñ balaları bu yerde öz yurtuna qaytıp ketken Qırımlarnıñ yaqınları yatmaqta dep dua eterler, dedi. Babamnıñ pek çoq Özbek tanışları bar edi. Babamnıñ diniy taraftan da, ilimli olğanını hürmet eter ediler. İşte rahmetli babam yetiştirgen yeşil “odaçıqta” Beşterek maallesinde bizim küçük hanemizde başqa oblast rayonlardan kelgen milliy meseleniñ qizli toplaşuvu olıp keçe edi. İlk yığılış (toplantı) 1956 da oldı. Bu haqta gazeta ve jurmallarda yazıldı. 1973 senesi Andican şeherine köçtik, ocalıqnı özbek mektebinde nemse tili, rus tili derslerini oquttım. 1978 senesi qartlıq rahatlığına çıqtım. Beş bala üç qız, eki oğul oqup qabiliyetlerine köre diplomlarını aldılar. Dört balam Qırımda, bir qızım Krasnodar ülkesinde. Evlerinde olğan muzika aletleri, olarnıñ bilgen Qırım türküleri, maqamları. Ana tili hiç bir vaqıt unutılmaz. Vatan küreşinden bir adım arqağa qaytmağan arqadaşım Enver türlü azaplar çekken soñ ağır hastalıqtan vefat etti. 1981 senesi Palvantaş qabrıstanında saqlandı. Men 1990 s. Sudaqtan özüme ev yeri alğan soñ, Aybatılı toprağında alğan Vatan toprağını Özbekistanğa babam ve ömür arqadaşımnıñ qabirleri üstüne septim. Qabristannıñ resmini aldırıp beraberime Qırıma ketirdim. Aybatılı töpeligi Suvuqsuv özeni boyında yerleşken küçük, hiç kimniñ evinden artıq olmağan evçikte, qadimiy halqnıñ yırlarını, maqamlarını yırlap, halqımıznıñ saadeti içün, yalğızlığını hiç kimge bildirmeden, torunlarnıñ kelmesini beklep oturğan Alime ablanıñ qısqartılıp yazılğan tarihini oquya bilesiz. Yalğızlıqta qalğan insan yalıñız Allağa dua etmekle, yırlamaqle öz yalğızlığını unutsa kerek. 1991 yıl “zahvatlarında” men de beş ay turdım. Biz Vatanımızğa kelgende bizlerni qabul etmege hiç kimde hazırlıq yoq edi. Gayıp olğan bağlarımız olğan ecdadlarımıznıñ toprağında öz küçümizle qurmağa başlağan evlerimiz alâ daa yapılıp bitmedi. Bu yıl Qurban bayramında yañı yapılğan camide namaz qılındı. Ambulatoriya hanesi de tezden çalışa başlaycaq. Kitaphane, mektep, bala bağçası yapılmadı. Bizim köyümizge medeniy işler içün para ayırılmay. Halqımıza öz zenatı boyunca iş yoq. Bazı qorantalar ayvan tuta, azbarlarçığında olğan mahsulnı sata, yaz vaqtında yalıda yaş qadınlar paqlava satalar. Bu sebeple bizim köy balaları merkezge uzaq olıp parasızlıqtan oqup olamaylar. Sudaqta Qırımlılar içün 2003 yıldan mektep açıldı. Men özüm her yıl gazetalarğa yazılam, almağan gazetamnı qonşumdan alıp oquyım. Köyümizde ekseri aileler ana-tilinde laqırdı ete. Mekteplerde kitap meseleriniñ de ağır vaziyette ekenligi eşitile. Dilimizi unutmamaq ana-baba ve ocalarımızğa bağlı. Vatan sözünü bosağadan başlamak kerek. Yañı yetişken evlâtlarnıñ ekseriyeti aman-aman episi öz tarihini bilmeyler. “Qartanañ, qartbaban Qırımnıñ qaysı köyünden”, – dep sorasañ “otkuda ya znayu”(qaydan olğanın bilmeyim) dep cevaplaylar. İnsanlar dünyada oqup aliy malümat almaq, öz tilini unutmaq içün oquğanlar mı? Biz hicrette olğanda Palvantaş qasabasında bizim yaşlar arasında arqadaşçasına oynap-külip yürgen Saşa Denişenko bar edi. Askerde olğanda çalışqan yerinde Qırımtatarca “Tañ yıldızı” yırını yırlay. Buña emiyet bergen komandir… sen nasıl tilde yirlaysın? Degende, qırımtatarca yırlayım dey, Saşanı tez türkçe oqutalar. Öyle de bizim Qırım tilini bilgen Saşamız Türkiyede konsulda çalışıp başladı. Ana-babasına kelgende qırımtatarlarnen körüşe edi. Biz toplı yaşağan yerlerde Qırım tilini yahşı bilgen başqa milletler öz tilini unutmasalar kerek. Qabaat ekseri hallarda özümizde. Devletçiligimiz olsa soñ ögrenirim degenler yanlışalar. Ana tilimizde pek yahşı işini ana tilini bilgen diletor (sunucu) qızlarımız bar. Men olarnı haveslikle dinleyim. Olar öz işlerinde yahşı işlegenleri bilinip tura. Yañı yaş yazıcılarımıznıñ Refat Çaylaqnıñ, Enver Ozenbaşlınıñ şiirler kitabı “Nostalgiya” ve başqaları da yaş oca Fera Seferovanıñ “Büllür kibi…” kitabı çıqtı. Men bu kitapçıqlarnıñ evlerde, mekteplerde oqulmasını ister edim. Qırım tasil nazirligi tarafından tevsiye etilgen “Büllür kibi…” kitabını yañı açılğan mektep ocalarına bu kitapnı talebelerge oqutmalarını ister edim. Kitapnıñ til zenginligi añlayışlı, çoq manalı hikâyeleri bala terbiyesi içün emiyetlidir. Gazetalarnı ise butün ocalar almaq kerekler. Her türlü gazetalar haqqında da, tilimiz haqqında çoq yahşı maqalelelr yazıla. Öz şeherinizde çıqqan “Divarğa yapıştırılğan gazetler” maqalesini ocalarğa da çoqça oqumaq kerek. Sağır qalmayıq desek gazetalar oqulmay qalmasın. İcrette olğanda şarqta bizni añlağanlarını ve olar tarafından bizlerge yapılğan yardımlarnı unutmamaq kerekmiz. Tilimiz sayesinde, diniy adetlermizle, Vatanımızğa qaytuv küreşinde Şarq bizlerni daha ziyade hürmet etti. Şimdiki künümizde bizge yañıdan yapılğan hücümler, fesatlarğa Allah taalâ yol verdirmesin. Küreş meydanında olğan Vatan toprağı içün çıqqan davanı yahşılıqça çezmeye çalışqanlarğa Allah yardımcı olsun. İnsannıñ elinden her şeyini tutıp almaq mümkün, lâkin insan qalbinden, añından Vatan sevgisini hiç bir vaqıt Allahtan başqa hiç kimniñ almağa haqqı yoqtır “Lâ havle velâ quvete İlla Billahi”. Güç ve quvet yalıñız Allah Taalânindir. Babamnıñ maña bergenOrtaaziya ve Qazaqıstan müsülmanları içün Taşkentte bastırılğan Qur’anda şu yazılar yazılğan edi: “Uşbu Qur’an Kerim qızım Alime şirifete hatire ediyedir”. Dedemlerim haqqında: Zekerya İnbi Mustafa, Hacibilâl İbni Zekerya, Mehmed İnbi Zekerya, Mehmed İbni Acıbılâl, Abdulâlim Mehmet. Babamnıñ maña qaldırğan zenginligi eñ buyük ruhiy zenginliktir. Yuqarıda adları anılğan ana-babama, Özbekistan toprağında ebedi qalğan, cebhelerde helâk olğan ocalarım, vatandaşlarıma Allah rahmet eylesin. Sevimli Vatanımızda mabetlik tınçlığı olsun!     “Yañğıray köyüniñ sarı qayası. Çağıra halqımnı tavlaranası, Sesime seslene dağlar sedası, Dey: – kel, yuvalar qur Qırım balası!”  (Alime Aliyeva)     “Dünyadalarsıñ, ey, anam Qırım! Sen menim bitmez tükenmez yırım. Vetanım Qırım, milletim Qırım, Ölümde Qırım, tilimde Qırım” (Yazıcı Rüstem Ali)  

31 mart 2004 s.

Sudaq ş. Yañımaale

Avdet Soqağı

Alime Aliyev


TAVSİYELER

CENGİZ DAĞCI, İSTANBUL KÜLTÜR ÜNİVERSİTESİNDE ANILDI

Cengiz Dağcı, doğumunun 100. yılı vesilesiyle İstanbul Kültür Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü tarafından …