Keldin mi Balam?

Safter NAGAYEV.

SAFİYE NEZETLİ AİLE TARİHİ YARIŞMASI :
Safter Nagayev*
 “Keldiñ mi, balam ? …” Bu ibare menim içün bir temsil. Rametli anam, evge qaytıp, qapıdan içeri adımlağanımda, meni şöyle sözlernen qarşılay edi. Anam, qıymetli anaçığım. Adiy qadın, adını bile zar-zornen yazğan, kerek kâğıtlarnı “Rebiya” dep imzalagan acize insan. Yaşlayın tul qalğan, üç oğlannı elinden kelgeni qadar insancasına terbiyelegen köylü … 2002 senesi iyül1 20’de, yaz çillesinde soñki kere Taşkent’niñ Dombrabad mezarlığına bardım. Yavaş-yavaş qabirler arasından adımlar ekenim, ayaqlarımnı yerden zornen köterip basam, başımnı köterip, yuqarı baqmağa curetim yetişmey. Guya merhumlar duraqlarından başlarını köterip, meni közeteler. Anamnıñ qabirine yaqınlayım. Yavaştan, mülâyim sesnen “Keldiñ mi, balam …” degen sözlerini eşitken kibi olam. Sezeklenip, etrafıma köz taşlayım. Kimse yoq. Qabirniñ aşağı tarafına çökem. Ellerimi köterem. Dua etecek olam. Tilim ağızım içinde kürmeklene, sesim çıqmay. Guya içimde bir şey üzülgen … Darğınlıq, ğam-qasevet içinde özümde söylenip başlayım : “Anam, bağışla meni, endi evelki kibi mında sıq-sıq kelip olamaycam. Ana topraqqa, sen meni dünyağa ketirgen diyarğa qaytmağa, özüñnen beraber sürgünlikke alıp kelip, sağ qalmama ömüriñni bağışlağan ülkeni terk etmege mecburım. Milletniñ, cemaatniñ ekseriyeti endi anda. Tuvğanlar da endi çoqtan bu diyarnı terk ettiler. Olarnen beraber olmaq, torunlarıña o topraqta temelleşmelerini teminlemek menim boyun borcum. Paynözüm2 olsa, belki de ketmez edim. Ama tilsiz, imansız, milletsiz insan olmağanını, Vatan duyğusını maña özüñ aşladıñ. Men endi babam yatkan mekânğa qaytam. Alla qısmet etse, sağ-selâmet olsam, belki kene kelirim, aziz qabriñni ziyaret ederim, evelki kibi ses-soluqsız qonuşırmız. Sağlıqnen qal, anaçığım. Ayaqlarım yolda, közlerim artta, seniñnen vedalaşam …” Yavaştan yerimden turam, qabirler arasında adımlayım. Er bir qabir yanında bir daqiqa olsa da, toqtamağa tırışam. Er biriniñ baştaş yazısına köz taşlayım. Olarnıñ er biri guya qabirinden baş köterip,” bizni unutmañız” degen kibi olalar. Közlerim torlana, yüregim sıqıla, közlerimden aqqan yaşlar yüzümni sılata. Etrafıma köz taşlayım. Bu mezarlıqqa ilk merhum cıyılğanına otuz yıl oldı. Şundan berli 1.200’den ziyade semetdeşimiz bu yerden ebediy duraq buldı. Olarnıñ çoqusınıñ soy-aqrabaları, tanışları ve dostları endi tuvğan topraqta yaşaylar. İqtisadiy qıyınlıq olarğa mında kelmege, yaqınlarınıñ qabirlerini ziyaret etmege imkân bermey.Endi men de olarnıñ safına qoşulacağım. Ebet, öz istegimnen degil …Tabiat qanunı öyle.Kimdir doğa, kimdir vaqıtı-saatı kelip,bu alemnen vedalaşa.Yaşayış bunıñnen toktamay.Nesiller devam ete. Zar-zornen mezarlıqtan çıqam. Şeyerniñ çetinde bulunğan mezarlıqtan başlanğan yol boyu cayav adımlayım. Mezarlıqtan biz yaşağan soqaqqa barğançe birkaç saatlik yol ekeni aqlıma bile kelmey. Bazıda tanışlarğa rast kelem. Olarnıñ selâmlarına baş sallap, alik’ alam, olarnen, toqtap qonuşmağa bile özümde küç tapamayım … Yol boyu hayalat dünyası meni sarıp alğanını, anamnıñ ayatı dalğasında bulunğanımnı tasavurıma sığdırıp olamayım. Közlerim ögünde anaçığımnıñ ömür yolu qayerdedir aşıqqan poyezd3 vagonları kibi kelip keçe. Anamnıñ meşaqatlı, ağır, dayanılacaq kibi olmağan ağır künleri yipke tizilgen boyuncaqlar kibi peyda olalar. Olarnı hatırlamaq maña ne qadar ağır olmasın, balalarıma, torunlarıma, umumen halqımıznıñ facialı ömüriniñ acınıqlı keçmişinden bir levha tarzında ikâye etmek isteyim. Dünyağa kelgenimnen, eger orduda keçken eki yılnı esapqa almağanda, anamnıñ bağrında bulundım, maña onı soñki yolğa ozğarmaq qısmet oldı. Bunıñ içün Alla’dan biñ bir razımın … Ebet, bütün vaqıalar aqılımda saqlanmadı, lâkin anamnıñ yanında keçirgen künlerimniñ ekseriyeti alâ bugün közlerim ögünde … Men babamnı körmedim. Babam hastalıqtan vefat etkende birqaç künlik sabiy ekenim. Anam otuz yaşında dört balanen tul qalğan. Aradan çoq geçmeden cenk başlağan. Anamnıñ adı Rebiya olıp, doğma Aluşta rayonınıñ4 Demirci köyünden eken. Küçüközen köyüne, babam Ablâmit degen yigitke aqayğa barğan. Aytqanlarına köre, babam pek merametli, işkir, cemaat arasında itibarlı bir insan, kolhoz5 idaresinde çalışa eken, onıñ Muzaffar degen qardaşı olıp, kolhozda brigadir6 eken. Onıñ birqaç qız apte-qardaşları olıp, şimdi olarnıñ adlarını bile hatırlap olamayım. Küçüközen’de “Noğay” lağaplı birkaç qoranta olıp, olarnıñ episi bir sülâle evlâtlarıdır. Men ösip-büyügen soñ birçoqları “özüñ Tat olsañ da, noğaylıqnı qayerden buldıñ ?” dep çoq soray ediler. Bizge bu lağapnıñ yapışmasına çoq zamanlar olğan. Babamnıñ baba-dedeleri, yani qartbabamıznıñ babası, belki de ondan da evel, Çöllik’ke çoq bara, ondan dostlar arttırğan eken. Lağap uydurmağa usta yalıboylular bizim ecdatlarımızğa da “noğay” sözüni yapıştırğanlar. Şöyle olıp, men de Küçüközenli Noğay Ablâmit’nıñ oğlu olğanım. Anam qorantada üç qız ve bir oğlan olıp, Osman dayım cenkke ketip, bir daa qaytıp kelmedi. Aptesi Sebiya tiyzemniñ qocası İsmail Mustafayev, Aluşta’da belli kommunistlerden, şeyerde eñ büyük tükânnıñ direktorı eken, Nemseler7 kelgeninen onı atqanlar8. Küçük tiyzem Hatice’niñ qocası Ümer Muratov da cenkke ğayıp olğan. Tiyzemler Nemseler vaqıtında Demirci’ge qaytıp, anamnı da balalarınen beraber özlerine alacaq olğanlar. Amma anam “balaların babasınıñ evini taşlamam” de Küçüközen’den ketmegen. Muzaffar emcem cenk yılları partizanlıqta bulunğan. Onıñ dört qızı olıp, Nemseler, partizan qorantası dep qarısını ve 18-20 yaşlarındaki eki qızınen beraber atqanlar. Küçük eki qızı ise tanış bilişlerniñ qaraltısında sığınğanlar. Babamnıñ tuvğanlarından daa birisi, Cemil emcemin de partizan olğanı içün, qarısınen beraber eki qızını atqanlar. Nemseler afta sayın köyde bulunğan Noğaylarnıñ qarılarını ve yetişken qızlarını Tuvaq’ta bulunğan komendaturağa9alıp ketip qapay, kötekley, yaş balası olğanlarnı evlerine qaytara ekenler. Büyük ağam mektepke qatnaycaq çağında olıp, bayağı atik eken. Anam ötmek pişire de, ağaçqa ketken gibi ağamnı dağğa yollay, o ise belli yerge, Muzaffar emcem bilgen terekniñ quvuşuna torbaçıqnı qoya eken. Bir keresi köyden kimdir “bu bala partizanlarğa yemek taşıy” dep çağqan. Nemseler onı tutıp köteklegen soñ anam bir daa dağğa yollamağan. Bizim köyden çıquvımız da hucur olğan. Anam tañ qaranlığında “balalarım turğanca baqlamnı suvarayım” dep bahçağa ketken. Şunda askerler ev evden yürip, adamlarnı köy parkına aydap ketirgende, biznen azbarda yaşağan Toqtar emceniñ qarısı Safiye yenge aralarında kelindeşi Rebiya olmağanını añlap, büyük qızı Umiye’nı gizliden evlerine yollağan. Bizim evge kelse, odada askerler buluna, olar bizni tursatqanlar. Men “anam qayerde ?” dep qıçırıp ağlay ekenim. Umiye apte aman meseleni añlap, bahçağa çapa da, uzaqtan “Rebiya yenge tez oluñız, bizni köçüreler” dep qıçıra. “Toqta, daa bir sıram qaldı. Suvarayım da, bararım” dey. “Bir özüñiz qaldıñız. Taşlañ şunı !” dep oña yaqınlay da, elindeki çapasını tutıp alıp fırlandıra, evge alıp kele.
Bizim evde bulunğan askerler merametli olsalar kerek, bizni kiyindireler, birisi ise soba üstündeki qazannı açıp baqa, akşam pişken baqlalı lakşa şorbasını köşede turğan, gece balalar suv tökmesi içün qoyılğan leğenge avdara da, “aşañız, uzaq yolğa keteceksiñiz” dep, bizim elimizge birer qaşıq tuttıra. Ağam bayağı yaşta olğanı içün, askerniñ elinden qaşıqnı tutıp ala da, çardaktan köterip ata. Asker açuvlanmay, aksine “bratuşka, daleko poyedite. Pust bog spasayet vas”10, dep piyazlay11. Anam tezliknen eki cartı çemodanğa12 çul-çubur tıqa. Umiye apte ise şu zaman özleriniñ evine kire de, tikiş maşınasını alıp çıqa. Asker buña açuvlanıp, “onı ne yapacañ, aşlıq, urba al !” dep bağıra, onıñ elinden maşinanı çekip alıp, biz yaşağan ekinci qattan aşağı fırlandıra da, eline anamnıñ çemodanını tuttıra. Köy cemmatını parkqa toplağanlar. Cinayetçiler kibi olarnıñ etrafını tüfekli askerler sarıp alğanlar. Aqşam maşinalarğa yüklep, Aqmescit demiryol vokzalına13 ketirgenler. Vokzalda ana-baba künü eken. Men demiryol boyu yanğan çıraqlarğa baqıp, relsler14 boyu ketkenim. Anam ağlap-sızlap meni tapğance, vokzalda çemodanlarını hırsızlağanlar. Ne belâlı başı bar eken anamnıñ. Şay etip, tek bir yorğannen, çır-çıplaq yolğa çıqqanmız. Biz Ferğana oblastınıñ15 Molotov rayonına kelip tüşkenmiz. Komendant16 Süyünçal degen qışlaqta birqaç qorantanı bir köylüniñ evçigine yerleştirgen. Qışlaqnıñ ortasında, çayhane yanında büyük göl gibi tıynaq, yani havuz olıp, onda saçılacaq pamuq çigitini sılata ekenler. Çigitni saçuvdan evel bayağı belli bir vaqıt suvda yuvutalar. Bir aqşam biz balalar, onıñ yanında oynağanda, men suvğa yığılğanım. Suvda şişken çigit boğazıma yapışa, meni ep aşağı çeke edi. Bundan anamnıñ haberi olıp yetip kelip aman özüni suvğa atqan. Meni qoltuqlap çıqaracaq olğan, amma boğulıp başlağan. Şunda çayhanede bulunğan Özbeklerden birisi suvğa tüşip, meni bir qoltuğına, anamnı ekincisine alıp, digerleriniñ yardımınen bizni alıp çıqqan. Aradan çoq geçmey anam ağır hastalanğan ve onı rayon merkezine alıp ketkenler. Men ağamlar Seyyar ve Dilâver’nen qalğanım. Bilmeyim, ne zaman ve nasıl saqlanıp qalğan bir yün yorğanımız bar eken. Ağam onı dört pitege avuştırğan. Ağam Dilâver açlıqqa dayanalmay, anamnıñ haberisiz, detdomğa17 qaçıp ketken. Bundan ağamnı bile haberi olmağan. Anam hastahaneden qaytqan soñ ağamnı qıdıra-qıdıra onı detdomdan tapqan. Detdomda çalışqan Tuvaqlı ocapçe Ediye Katyarova tatar balalarnı qorçalay edi,bunıñ içün onı çoq tazirleyler.Soñunda işten quvalar. Şu vaqıt bizni Süyünçal qışlağından rayon merkezine yaqın “Pahtaçi” kolhozındaki Begvaça qışlağına köçürdiler. Anam mektepte ve kolhoz idaresinde uborşçitsa18 çalışa, er kün birqaç kilometr yürip, rayon merkezinden poçta taşıy, köpekten pek korqa edi. O yıllarda qışlaqlarğa yaqın aranları olıp, geceleri qaşqırlar olarğa ücüm ete ediler. Çoban köpekleri de pek çoq edi. Bir keresi qomşumız çapıp kelip, “Rabiya apanı köpek tişlegen. Rayonğa alıp ketkenler”, dedi. Biz fermanıñ azbarında, aran kibi bir evçikte otura edik. Atbaqar Bazar aka, bizni tınçlandırdı : “Aqşamğace beklermiz, kelip çıqmasa, saba sizni rayonğa alıp bararım”, dedi. Qaranlıq çökkende anam topallay-topallay kirip keldi. Yol boyu ketkende qarşısından çıqqan çoban köpegi artından kelip ayaqlarına yapışqan da, baldırından tişlegen. Yahşı da onıñ artından keleyatqan nasıldır bir arabacı yayğara qoparğan anamnıñ sesini eşitip, onıñ qamçısından qorqqan ayvan qaçıp qurtulğan. Arabacı anamnıñ ayağını baylap, rayon hastahanesine alıp barğan. Anda ukol19 yapqanlar, yarasını bağlap palatada20 qaldıracaq olğanlar. Lâkin “balalarım yañğız” dep topallay-topallay qaytqan.
Evelleri anam er şeyden qorqa, seskene, paynözü yürmege saqına edi. Köpek tişlegen soñ qorquv belâsından bütünley qurtuldı.
Seyyar ağam mektepte okuy, üyleden soñ tarlağa kete, aşlıq çaluv başlağanınen geceleri tarlada qaravullıq yapa edi. Bir keresi anam elinde küçük bir torbaçıqnen evge qayttı. Maña “Sizge şeker ketirdim”, dedi qarıq sesnen. Soñ çırayı deñişti, közleri yaşlandı. Men oña yapıştım. Başımnı siypap, açuvnen : “Alla boynunı ursun şu carisnıñ. Zavhozğa21 reis şeker alırsıñ dep kâğıt yazıp bergen edi. Barsam, endi dağıtıp bitirgen emiş. Çuval tübünde qalğanını yerge tökip, “olğanı şu, saña bu da yeter, kelmeşek” dedi. Yarısı toz, şekerni torbağa qoyıp, qaarlenip evge qaytqan. Yerge oturıp, meni tizleri üstüne aldı da, ökür-ökür ağladı.
Belâ bir özü kelmey,deyler.Bir gece boğday hırsızları ağamnı kötek-legenler. Zar-zornen evge kelip çıqqan soñ birqaç kün sandıraqlap yattı.
Anam poçtağa barğanda, detdomğa kirip Dilâver ağamdan haber ala turğan edi. Bir keresi keç qayttı. Dilâver ağam isal olğan, hastahanede emiş. Bazardan bir şeyler tapıştırıp anda barğan. Azbarda oturıp laqırdı etkenler, “endi isal etmeyim, yaqında evge qaytırım. Endi detdomğa barmam. Siznen olurım” dep anamnı ozğarğan. Anam ekinci künü aqşam qara habernen keldi. Şu künü gecesi ağam ölgen emiş. Gece yaramağan, krovattan22 yıqıldı, degenler. Rayon merkezinde yaşağan Acalim emcem “merhumnı köyge alıp kaytma. Mında cemaatimiz bar. Toplanıp bir çarelermiz. İç olmağanda insancasına defn eteyik” dep anamnıñ kederini savuştırğan.
Saba tañda anam Seyyar ağamnen yolğa çıqtılar. Menim ise bir şeyden haberim yoq. Çünki Dilâver ağam detdomğa ketkende men dört yaşımda edim. Ğarıp bu yarıq dünyada tek 10 yıl yaşadı. Şu künü aqşam anam, ağam, Acalim emcenen birqaç köydeşimiz keldiler. Anam farığan, çırayına baqılmay, esini coya, közlerinde aqqan yaş toqtamay edi. Qomşular anamnıñ yanığından haberdar olıp, “Emir Alla”ğa keldiler. Birisi bir piala un, digeri bir stakan qatıq, daa birisi bir bardaq süt ketirdiler. Bazar aqanıñ qızı Sara apa lakşa kesti, qayerdendir bilmem, bir parça et de tapıldı. Bir qazan şingen şorba pişirdiler. Bazar aqa azbarda körünmey edi. Toplanğanlar sofra başına keçkende, atbaqar kelip kirdi, elinde belbağına bir şey sarılı edi. Er kesnen selâmlaşqan soñ belbağını çezip, dört pite çıqardı. Özbek qomşumız bir şeyler dedi. Albuki, o dua oquğan. Bu şeyler anamnıñ iştirakisiz oldı. O essiz yata, közlerini açmay edi. Rayondan kelgenler özara laqırdı ete-ete sabağa çıqtılar. Olarğa yatmağa töşegimiz bile yoq edi …
Aradan daa birqaç kün keçken soñ poçtağa23 ketken anam daa da hayırsız habernen qayttı. Partizanlıqta bulunğan Muzaffar emcemden haber-teber yoq edi. Nemseler onıñ qarısı ve yetişken eki qızını atqan ediler. Eki küçük qızı biznen kelgen ve detdomda ediler. Olar Dilâver ağamdan bayağı büyük olğanları içün Qoqand şeyerindeki detdomğa avuştırılğanlar. Dilâver ağamnıñ ölüminden soñ çoq keçmeden Acalim emce kene bizge keldi. O anamnen bir yaşta olıp, biri-birlerini adlarını aytıp çağıra ediler. “Rebiya, ne yapayıq. Hatice’nen Sare’çik de detdomda keçingenler. Olarğa kefinlik bile yoq. Komendanttan zar-zornen izin aldım. Men anda ketem”, dedi teren köküs keçirip. Anamnıñ közleri yaşlandı, şaşmaladı24. Bir şeyler aytmaq istedi, tili kürmeklendi. Soñ bilmeyim, ne oldı. Emcemge nenidir sarıp, eline tuttırdı.
Soñ añlağanımızğa köre, anam eski paltosını bergen. Acalim emce şu ğarip qızçıqlarnı bir paltoğa sarıp kömdirgen. Eki-üç ay soñ apansızdan qaynağası Muzaffar emce rayonda peyda olğanını eşitken anam onı qıdırıp taptı.Muzaffar emce qorantasınıñ böyle faciasını eşitip, aqılını oy-natqan.Bir eki afta rayon merkezinde soqaqlarda sallanıp yürgen soñ köz-den ğayıp oldı. Qayerge ketkenini de, ölgenini de bilgen adam tapılmadı.
Anam gene qattı hastalandı, töşekke tüşti. Biz ise endi elimizden bir şeyler kelip başladı, qapı-qapıdan yürip, ev qurğanlarğa tola kesmege alıştıq. Anamnıñ sağlığı ep fenalaşıp, sıq-sıq hastalana edi. Soñ işni taşlamağa mecbur oldı. Pek az pensiya25 tayinlediler. Men rayşelk26 idaresinde yipek qozağı quruta edim. Endi mektepni bitirüv arfesinde bulunsam da, birqaç yıl evel tikilgen fufaykam27 da çullanğan, alâ daa palto körmegen edim.
Mektepni bitirip, Taşkent universitetine oqumağa kirdim. Lâkin evden yardım olmağan soñ stipendiyanen28yaşamaq qıyın edi. Balalarğa qoşulıp birqaç kere demiryol vokzalına kömür boşatmağa bardım. Alçaq boylu, urbası yufqa, sağlığı fena ösmürniñ bu işke çoq dayanmaycağını közüñiz öğüne ketiriñiz. Ağam evlenip, başqa yerge yaşamağa avuşqan soñ, anam onıñnen ketmege istemedi.
Ekinci kurstan soñ ğiyabiy bölükke keçip, evge qaytmağa mecbur oldım. Ocalarımız anamnı yahşı bile, meni de qorçalay ediler. Köyge ocalıqqa barmaqnı tavsiye ettiler. Soñ, çaresini tapıp rayon merkezine avuştırırmız, dediler. Biz sürgünlikte ilk kere tüşken qışlaqtaki mektepke barğanım. O yılları pamuq tımarı vaqıtında talebeler tarladan qaytmay, biz ocalar da olarnen beraber çalışa edik.
Bir kün tarla şipanında29 brigadirnen laqırdı etip oturğanda, o menim qırımtatarı ekenimni añladı da, şöyle dedi :
– O yılları men kolhoz reisi edim. Kolhozımızğa da siziñ milletten bayağı adam keldi. Ğaripler pek çekiştiler. Sıcaqqa dayanmadılar, açlıq da olarnı ayaqtan kesti. Biz elimizden kelgeni qadar yardım etmege tırışsaq bile, özümizniñ vaziyetimiz de müşkül edi. Kelgenlerniñ ekseriyeti qadınlar ve balalar olıp, erkekler, tek qartlar ediler. Lâkin ellerinden kelgeni qadar namusnen çalışa ediler. Bir-birimizni zornen olsa da, añlay edik. Bir keresi rayondan vekil kelip, toplaşuv ötkerdi. Toplaşuvğa çalışmağa yarağan bütün adamlar çağırıldı. Sizinkiler de keldiler. Men sözge çıqıp, rayon vekilini “Partiya tapşırığını şaraf bilan bacaramiz” dep işandırdım. Şunda sizinkilerden birisi yerinden atılıp turdı da, şöyle dedi : “Reis ne dey : şarapnen plannı toldurmaq olur mı !” Er kes taaciplenip oña baqtı, külgü köterildi. Şunda yaş qadınlardan biri meseleni añlap, onı yatıştırmaq içün özünce tercime etken kibi oldı : “qartımız sizni añlamadı, qaliba. “Şaraf bilan” değeniñizni “şarapnen” dep bellegen. Bizimce “vino”nı “şarap” deyler. Çırayı sıtılğan rayon vekili bile külümsiredi. Şundan soñ şu ğarip qartnıñ adı-yolu “şarap” oldı.
Bir künü keç evge qayttım, qadınımnı kederli kördim. Sebebini soradım. Qadınım kedernen : Yapqanıma özüm bile peşmanım. On yaşlarında bir bala qapımıznı qaqtı. Açtım. Elinde çullı qıyıqqa bir şey sarılı edi. Qomşu köyden kelgen. Köçip kelgen biçarelerden eken. Ağlamsırap, anası hastahanede, qardaşınen aç ekenlerini, anasına da alıp barmağa bir şey yoqluğını aytıp yalvardı. Elindeki qıyıqnı çezdi. İçinde pek dülber, nazik, suqlanılacaq gibi tegiz tikilgen atlas yorğan bar edi. “Men çoq soramam. Pite berseñiz yeter. Eki qışlaqtan bile, alğan adam tapılmadı,” dedi. Qadınım onı acıp, dört pide berip yorğannı alıp qalğan. Bunı menden soramadan yapqanına, balanıñ yorğanını bes-bedava alğanına peşman eken. “Körseñ, tanırsıñ mı” ? dedim. “Bilmem, mülâyim, qanı sıcaq bir oğlançıq edi”.
Soraştırdıq. Lâkin qomşu köylerde yaşağan birqaç qorantanı rayonğa yaqın yerlerge köçürgenler. Bir daa olarnı rastketirmedik. Belki de şu qorantadan kimse qalmağandır. Kim bilsin, hasta ana, çıplaq balalar …, o yılları tek sürgün etilgenler degil, bizim yerli halqtan bile çoq aileler açlıqtan, hastalıqtan qırılıp bittiler. … Qadınım alâ bugün şu yorğannı hatırlay. Bizim kibi pamuqlı degil de, yünli eken. …
Közlerim torlandı, başım aylandı. Çırayım deñişken. Brigadir elime piala tuttırdı. “Sizge ne oldı ? Yoqsa, yaramay şey ayttım mı ?” dep sıqıldı. “Yoq. Özüm şay… O yılları bizim qoranta da siziñ qışlaqqa tüşken eken. Amma birkaç ay keçmeden başqa yerge köçürgenler. Biz üç oğlançıq ekenmiz. Seyyar ağam 10 yaş, Dilâver ağam 8 yaşında, men ise 4 yaşında ekenmiz. Dilâver ağam balalarğa qoşulıp detdomğa ketken. Seyyar ağam meni omuzına alıp, 10-15 kilometr uzaq rayon merkezine barıp, detdomdan Dilâver ağamnı arağan. Köydeşlerimizden anam bulunğan hastahaneni sorap bilgen. Anam bizni körgeninen ağlap-sızlap bizni alıp qomşu köyge köçürilgen köydeşlerimizniñ yanına barğan. Komendant anamnıñ al-evalını körip, acısa kerek, bizni de köydeşlerimiz şu bulunğan qışlaqqa köçürgen. …”
Belki de şu yorğan ağam dört pitege deñiştirgen yorğandır. Men bunı brigadirge aytmağa tilim barmadı …
Anam Dilâver ağam keçingen soñ bayağı özüne kelip olamadı. Soñ kolhoz idaresinde, qomşu Özbek qadını anamnı yeteklep reiske alıp barğan. Balaları yaş, özü hastacan. Tarlada çalışacak mecali yoq. İdareni sipirip tursın, dep yalvarğan. Şay etip anam saba tañda, idare odalarını, azbarını sipire, andan soñ, 5-6 kilometr yürip rayon merkezindeki poçtağa bara, aqşam meni peşine alıp ev-evden yürip mektüp tarqata edi.
Anam çok söylenmey, adamlarğa laf qaytarmay, barğan yerinde çoq oturmay edi. Bazıda menim elime ürük30 , yüzüm qurusı, ceviz, badem tuttırsalar bile, “almağa aşıqma” dep tazirley edi. “Biz tilenci degilmiz. Alla’ğa çoq şükür, alımız digerlerinden fena degil. Yaqında ağañ da tarlada çalışıp başlar. Men endi tüzeldim”, dep başımnı siypay edi.
Bir kün bizge qomşu olğan qadın quvançnen yañı habernen keldi : “Bizni Ferğana’ğa köçürecek emişler. Belki andan Qırım’ğa da qaytarırlar.” Ekinci künü komendaturadan kelgen vekil köyümizde yaşağan dört-beş qorantanı verbovkağa31 yazğanlarını, biz olarnıñ sırasında yoqlığımıznı bildirdi. Anam ağladı-sızladı, paynözümizni qışlaqta qaldırmamalarını aytıp yalvardı. Kimse qulaq asmadı. Ferğana’ğa yollaycaqlarnı rayon merkezindeki parkka topladılar. Olarnı alıp ketecek maşinalar eki-üç kün körünmediler. Anam bizni yanına alıp, er kün keteceklerniñ yanına bara, aqşamğace anda oturıp, soñ evge qayta, tañ atqanınen kene yolğa çıqa edi. Şay etip biz bir qışlaqta paynözümiz qaldıq. Soñ er şey añlaşıldı. Ferğana ve Marğılan’ğa köçürilgen qorantalarnı Toqumacılıq ve Yipek kombinatlarına yerleştirilgenler. Bizni almağanlarının sebebi ise, qorantamızda 14 yaşlı bala yoqlığı, anamnıñ hastalığı eken. Bir ay keçer-keçmez kene verbovka haberi peyda oldı. Bu sefer de bizge tokunmadılar. Biz kene eki-üç kün keteceklerni ozğarmaq içün parkta bulundıq. O vaqıt anamnıñ ağlağanları, bizni de almalarını yalvarğanı alâ bugün közüm ögünde tura. Bir keresi anam yaranamadı. Rayon merkezinde yaşağan Acalim emcem kelip, evine alıp ketti. Rametli Acalim emcem dünya körgen adam, kommunist, Aluşta’da poçta müdiri, sürgünlikte ise raysobesde32 çalışa edi. “Rebiya, aqılıñı başıña topla. Olarğa ucuz işçi küçü kerek. Qorantalarında 14 yaşlı balalar olğanlarnı verbovka yapalar. Daa yaqında ketkenler Ferğana toqumacılıq kombinatına, ondan soñkiler Marğılan yipek kombinatına yerleştirilgenler. Endi Angren’ge nevbet kelgen. Kömür şahtalarına33 adam yetişmey emiş. Rametli Toktar’nıñ qarısı Safiye’ge de qıyın oldı. Onı da üç qızınen beraber şu cedvelge yazğanlar. Bizni de yazğanlar, amma balalarımız daa küçük ekenini añlap, silgenler. Sen qaarlenme, er yamannıñ bir yahşılığı ola. Bunda da bir hayır bardır. Nasıl olsa da, pamuq tarlası kömür şahtasından fena degil”.
Bir kün anam poçtağa ketkende, meni de özünen beraber aldı. Qomşu köyden keçkende, anamnıñ çırayı deñişti, başı aylansa kerek, yol çetindeki bir qapı ögünde toqtadı. Bayağı vaqıt oturdıq. Qapı açılıp, soqaqqa bir adam çıqtı, bizni körip, yaqınlaştı. “Apa, nima buldi ? Yüriñ evge. Çay içersiñiz” dedi. Soñ qarısına qıçırdı : “Biçarelerge bir şeyler ber. Açqa oşaylar,” dedi. Anam birden seskendi, közlerini açıp, yabaniy adamğa baqtı : “Yoq, yoq, kerekmey. Biz tilenci degilmiz. Biraz alsızlandım. Biz şimdi ketermiz,” dep yerinden turacaq oldı. “Siziñ tilenci olmağanıñız şay da biline. Tek yorulğansıñız. Sıcaq çay içersiz.
Men mektepke qatnağanda, şu yerden keçkende daima anamnıñ bem-beyaz bet sıması közüm ögünde canlana edi. Şu merametli insanlar anamnı azbarğa alıp kirip, sürige34 oturttılar, başına yastıq qoyıp, yattırdılar. Ev bikesi anamğa sıcaq çay içirdi, soñ qayergedir ğayıp oldı. Men anamnıñ yanında oturam, qaltırayım, nasıl etip evge kaytırmız, dep telâşlanam. Birazdan qadın peyda oldı. Elinde bir kosa35 süt, qoltuğında bir pite. Anamğa yaqınlap, mañlayına qolunı qoyup, bir şeyler dedi. “Qorqma balam, anañ boldurğan. Şimdi turar. Sen aşa.” Qadın kosadan bir pialağa süt tökti, piteni ekige bölip, yarısını maña uzattı : “Qısmetiñiz bar eken. Qomşumız şimdi sığırını sovğan. Tandırdan pite üzgen. Çekinme balam. Al, al …”
Seyyar ağam yedinci sınıfnı bitirgen soñ kolhozda tabelçi36 oldı. Soñ buhgalteriyağa37 işke aldılar. Birazdan soñ MTS’ke38 nasıldır bir işke yerleşip, biz rayon merkezi Üçköpür kasabasına işçiler baragına köçtik. Nasıldır hucur, ağır, añlaşılmaz bir devir edi. Rayonda olğanı-olacağı bir orta mektep39 olıp, bütün qışlaqlardan balalar Üçköpür’ge qatnay ediler. Anam da şu mektepke uborşçitsa olıp işke kirdi. Biçare uborşçitsalar sabadan aqşamğace pol40 yuvsalar bile soñuna çıqmay ediler. 25-30 sınıflı mektepte olğanı-olacağı eki-üç qadın pol yuva edi. Soñunda añlaşıldığına köre, 10 adamnıñ işini 3 adam yapa, qalğanlarınıñ aqqını direktornen zavhoz ala ekenler. Mektepke cenkten qaytqan acayip insan, sabıq ofitser Abdulla Atahanov direktor olıp kelgen soñ, olarğa bayağı yengil oldı. Lâkin kün boyu suvuq suvnen pol yuvğan qadınlarnıñ sağlıqları ipranğan, özleri endi bir şeyge yaramay ediler. İşte bu qadınlardan biri menim biçare anam edi.
Biz şay etip qışlaqta paynözümiz qalğanmız. Anamnıñ aptesi, Sebiya tizem, qartbabam qorantasınen beraber Kirov rayonına tüşken, Beşarıq qışlağındaki pamuq fabrikasında çalışa edi. Bu eki rayon biri-birine yaqın edi. Arada Qoqand şeyeri olıp, onıñ cenubinde Molotov, şimalinde Kirov rayonları buluna edi. Tiyzem atik bir kadın olıp, cenkten evel Aluşta’da tükânda çalışa eken. Bizni öz yanına lamağa çoq tırıştı, çaresini bulamadı. Anamnıñ Molotov rayonı kommendaturasına, anasınıñ yanına avuşmağa izin sorap yazğan arizaları cevapsız qaldı.
Alâ daa aqılımda. Bir gece qapımız qağıldı. Anam qorqa-qorqa mandalnı tüşürdi. İçeri bir qadın kirdi. Onıñ Sebiya tiyzem ekenini soñ bildim. Çünki men onı 1944 senesinden soñ körmegen edim. Çıraq yaqmadılar. Tiyzem tarla-tarladan yürip, gece bizge kelip çıqqan. Qartbabamız Özbekistan’ğa kelgen soñ çoq yaşamağan. 1945 senesiniñ qara qışında hastalanğan. Ölümi ögünde qarpız istegen. Çette uzaq qışlaqta, qarpıznı qaydan alırsıñ ? Tiyzem etraf qışlaqlarnı dolanıp, çul-çuburğa qarpız arağan. Bir fuqare özbek qartı tizemni acıp, özü içün saqlağan qarpız kesegini bergen. Qartbaba, qarpızdan bir kere tişlep, başını köterip etrafına köz taşlağanda, can bergen.
Apte-qardaş sabağace laf etip çıqtılar. Saba, tañ ağarğanda tizem kene de gizli kelgen yolunen Beşarıqq’qa qaytqan. Tiyzem, bir torbaçıq makaron, bir paçka41 çay ketirgen. Men ömürimde birinci kere makaron ve çay ne olğanını körgen edim. Anam ve ağam işke ketken soñ torbaçıqtaki makaronnı bir tamam aşap bitirgenim. Qomşumız Bazar aqa bizge bağışlağan çavdışda ( quman kibi, çay qaynatılğan savutta) suv qaynatıp, oña paçkanı tökkenim. Ağuvlığından ağzıma alamay, onı köterip atqanım. Aradan çoq keçmey, qursağım burıp başladı. Ne yapacağımnı bilmeden azbarda çapqalap yürgende, anam kelip çıqqan. Meseleni añlap, qomşularğa çapqan. Kimdendir bir kosa qatıq tapıp kelgen. Zar-zornen meni, şişip zeyerlenüvden qurtarğan. Şu qışlaqta ağam rayon merkezinde onıncı, men yedinci sınıfnı bitirdik.
Bazıda Acalim emcemniñ aytqanlarını hatırlayım : “Nice-nice özüne toq, sağlam balalarnı qorçalamaq elinden kelgen qorantalar dağıldılar, açlıqqa dayanalmay keçindiler, olardan nam-nişan qalmadı. Rebiya, sen fuqare yaşasañ da, balalarıñı el qapısına bermediñ, aç qaldırmadıñ, oquttıñ. Saña suqlanam. Qaviy, qayanıqlı, sabırlı qadın ekensiñ. Balalarıñ da yüzüñi qızartmaylar.”
Ağam MTS’te çalışqanda pek kirgin, er kesnen añlaşabile, cemaat arasında da itibar qazana edi. O profsoyuz42reisinen añlaşıp, meni MTS klubınıñ yanındaki kitaphanege işke yerleştirdi. Kitaphaneni üyleden soñ saat 4’te açıp, aqşam saat 8’de qapata edim. 9-10 sınıflarnı bitirgence şöyle çalışıp, anama yardım ettim. Anam menim çalışqanıma pek tarsıqa, mektepni taşlar, dep raatsızlana edi. Ağam çalışa, men oquy edim. Anam sıq-sıq hastalana, endi onıñ çalışması aqqında laf ola bilmez edi. Onı hastalığı sebebinden saqatlıqqa çıqardılar.
1957 senesi men endi bir şeyler qaralay, rayon ve oblast gazetalarında ufaq-tüfek maqalelerim basıla edi. Mektepte de bayağı faal edim. Cemaat işlerinde de itibardan çetten qalmadım. Şu yılı Moskva’da cian yaşları ve studentleri festivali ötkerilecek edi. Rayon komsomol43 komitetiniñ birinci kâtibi Munishan İsmailhocayeva til ve edebiyat hocamız edi, rayon yarışınıñ ğalipleri sırasında meni de oblastqa yolladı. Andan respublika festivaline kettim. Taşkent’te bulunğanda Orta Osiya Devlet Universitesiniñ filologiya fakultetinen meraqlandım. Festival ğaliplerinen beraber er bir oblasttan birqaç yaşnı da musafir olaraq Moskva’ğa yollaycaq oldılar. Cedvelde men de bar edim. Evge qaytıp özüm de “ağañ ğazı, paytahtqa ketecem” dep bekledim. Ne içündir o vaqıt, men “qırımtatar” ekenimni, bu biz içün yasaq ekenini bilmey edim.
Taşkent’te bulunğanda Moskva’da festivalge iştirak etecekler sırasında “Bahar” Özbek oyun ansamblinden Dilâra Baybuğanova, Alişer Navoiy adına opera ve balet teatrinden Sevilya Haybullayeva, filarmoniyadan Klara Calilova adlarını rast ketirdim. Lâkin olarnıñ bizim halqtan ekeninden haberim yoq edi. Bir kün rayon komsomol komitetine çağırdılar, Moskva’ğa barmaq mümkün degilligini ayttılar. Sebebini añlatmadılar. Evge muğayıp qayttım. Anam menim tüşkün alımnı körip, “balam ebet, buña lâyıqsın, lâkin bizim kim ekenligimizi iç de unutmaylar. Vaqıtı-saati kelir, Moskva’ğa da barırsıñ. Belki Taşkent’te oqumaña keder etmezler”, dedi.
Men imtianlardan keçip, universitetke kirgende boyum 1,45 santimetr, çekim 45 kilo edi. Tarihtan imtianğa kirgende, ocanıñ qarşısındaki stolğa44 yaqınladım. Birden oca yerinden turıp maña baqtı : “Vay balam, böyle boynen nasıl oqursıñ ? Pamuq tarlaları içinde ğayıp olursıñ. Biraz boyuñı östürip kel, soñ daa oqumağa yetiştirirsiñ”, dedi. Men bilet alıp, ses-soluq çıqarmadan ralege oturdım. Birqaç bala cevap berip, odadan çıqtı, oca meni yanına davet etmedi. Muğaydım, közlerim yaşlandı, onı körmemek içün pencere tarafqa çevrilip, soqaqqa köz taşladım. Qarşıda Revolyutsiya skverinde45 kezingen bir adam közüme tanış köründi. Şunda ocanıñ, qulağıma “qanı, yanıma kelçi. Cevap bermege azırsıñ mı ?” degen sözleri çalındı. Yerimden turıp, onıñ qarşısına bardım. Biletteki ilk sualge cevap berip başladım : “Oldı, yeter. Boyuñ olmasa da, qafañ çalışa eken. Köyden kelgeniñ añlaşıla. Parañ bar mı ?”, dedi. Başımnı salladım. “Ne aşaysıñ ?” “Morocennoye”46 degenimni özüm de sezmedim. “Eger menim oğlum olsaydıñ, çubuqnen şıpıtır edim. Morocenoye yemek olur mı ? Ondan vazgeç. Ebet, şimdi yemek de yeterlik degil. Amma aşhanede tatlı çay ve ötmek bedava. Bar oyna, çoqça yuqla, aç yürme” dep imtian kâğıtını elime tuttırdı. İmtian kâğıtım guya ateş kibi elimni yaqa edi. Sallan-sallana qapıdan çıqtım. Eki qoyğandır da, meni diñlemedi bile degen hayalnen soqaqqa çıqqan edim, birisi omuzıma elini qoyğanını sezdim. Ardıma çevrildim. Mektebimizniñ direktorı Abdulla aka Atahanov. Onı körip sevingenimden mi, ıncınğanımdan mı, ağlap yiberdim. “Ne oldı ya ? Kim canıñı ağırttı ?” dedi ocam. Ses çıqarmadan avuçımnı açıp ondaki imtianñ kâğıtını kösterdim. O de maña, de elime köz taşlap kâğıtnı eline aldı. Birden külümsiredi : “Bala, nedir bu yapqanıñ ? Tarihtan beş alğansıñ da. Em de kim imza çekken : Akademik Yahya Ğulamov ! Özbekistan’nıñ birinci tarihçısı. Ondan beş alğanını kimse bilmey. Men de cenk arfesinde bu universitetni bitirgen edim. Eger onıñ dersinden üç alsaq, bayram yapa edik. Yeter endi, küsme. Anañ menim mında konferentsiyağa kelecegimi eşitip, saña biraz para yolladı. Men aşıqam. Qaytacakta seni taparım.
Men universitetke qabul olundım. Menimnen beraber imtian bergen Taşkentli talebeler boyuma baqıp, mısqılnen, “Ey, bala, sen nege asılğanıñnı bilesiñ mi ? Mında baylar okuylar”, dey ediler. Şundan soñ adım-yolum “bala” oldı. Kimse adımnı da, familiyamnı da añmay edi.
Birinci kursnı bitirgence bayağı çekiştim. Gruppamızda 20-25 yaşlı studentler çoq edi. Bes-belâ, olar cenk sebebinden vaqtında oqup olamağanlar. Olar demiryol vokzalına barıp kömür yüklengen vagonlarnı boşata ediler. Men de bir-eki kere olarnıñ peşine taqılıp vokzalğa bardım. Lâkin bu menim ağzımın qaşığı degilligini tez añladım.
Yaz tatilinde evde anamnı töşekte kördim. Ağamnıñ qazançı ne ilâçqa, ne de yemekke yete edi. Men ise stipendiyanen yaşap olamayacağımnı añladım. Anam meni yanına oturtıp, “balam, saña yardım etmege de çaremiz yoq. Bilmeyim, böyle alda nasıl kün keçirir ekensiñ”, dedi közleri yaşlanıp.”Rayşelk’ke baracam. Pilla (yipek qozağı) qurutmağa kirerim. Biraz tırışsam, belki qışlıq palto alırım.”dedim. “Ya on qat qozaq sergileri arasında nasıl aylanırsıñ ?”. Raatsızlanmañız, çekim yengil, quş kibi aylanırım”, dep anamnıñ göñlüni köterecek oldım.
Ekinci kursta pamuq tımarından soñ yataqlap yürdim. Ocalarımızdan biri menim azğınlığımnı, çırayım qaçıqlığını körip, “sen bala, muqayt ol. Ya bir-eki yıl akademik otpuska47 alıp evine qayt, ya da ğiyabiy bölükke keç” dep nasiat etti. Dekanğa bardım.”Seni añlayım. Lâkin bu meseleni tek rektör çeze. Ariza yaz, men “qarşı degilim” dep imza çekerim. Rektör merametli insan. Men bellesem, red etmez” dedi. Universitetniñ matematika-mekanika fakultetinde ağa-qardaş Nagaevler oca çalışa ekenler. Milleti Rus olğan bu ocalarnen familiyadaş ekenimden haberim bile yoq edi. Rektör Taşmuhammed Alieyviç Sarımsaqov sovyet devirinde yetişken ilk Özbek alimlerinden olıp, akademik, devlet mukâfatlarını qazanğan dünyaca belli matematik edi. Eñ meraklı tarafı şunda ki, o da alçaq boylu, azğın bir adam eken. Qabulhanede kün boyu oturdım. Kâtibe qız nevbetnen er kesni qabulğa kirsete, bu balanıñ ne işi bar eken, dep maña taacplenip baqqanını sezmey qalmadım. Soñ asabiyleşip, oña qabulğa kelgenimni aytıp, ögüne dekan imzalağan arizanı qoydım. O arizanı eline alıp, familiyamnı oqudı da taaciplendi : “Sen professor Sergey Aleksandroviç’niñ tuvğanı değilsiñ mi ?” dep soradı. “Men içbir Sergey Aleksandroviç’ni tanımayım” dedim sertliknen. “Sen, bala, bekle. Taşmuhammed Aliyeviç’ke aytayım” dep rektörnıñ odasına kirip ketti. Birazdan soñ qaytıp çıqtı da :
“- Rektör şimdi toplaşuvğa aşıqa. Çoq laf sozma” dedi, meni rektör odasına ozğarıp.
Qapıdan kirgenimnen, stol başında bulunğan menim kibi alçaq boylu adamnı kördim. “Ne içün ğiyabiy oqumak isteysiñ ?” dep soradı. “Anam hasta, yardım edecek kimsem yoq” dedim. “Şay dese, yahşı, dekanatdan cevabını alırsıñ” dedi rektör, laqırdı bitti degen kibi.Ekinci künü dekan meni rektör nasıl etkeninen meraqlandı. Meni diñlep, “Yahşı, eviñe kete ber.” Rektör “Prosbu udovletvorit”48 dep imza çekken.
Men köyge qayttım. Oquğanım aqqında elime içbir vesiqa bermediler. Anam çırayım qaçıqlığını körip, “Vay balam, oquvdan quvdılar mı, yoksa ?” dedi. “Fuqareni deve üstünde bile köpek tişley” dey turğanlar. Ağañnıñ institutqa kirip oqumağa imkânı olmadı. Endi sen de qaytıp keldiñ. Ne qabaat işlegenim de, başım belâdan çıqmay, dedi közleri yaşlanıp. “Kederlenmeñiz. Çalışırım. Siziñ yanıñızda bulunırım” dedim.
Ağam MTS direktorınen laqırdı etip, meni qurucılıq brigadasındaki dülgerlerge şegirtlikke yerleştirdi. Birkaç aydan soñ kontrol işler kelip başladı. Olar Rus tilinde ediler. Men ise Rus tilini zayıf bilem. Mektebimizde Rus tili ocaları yetişmegeni içün dersler anda-sanda keçirile, onı keregi kibi öğrenilmegeni kimseni meraqlandırmay edi.
 Sessiyağa49 barğanda, meni Rus bölügine alğanlarını añladım. Dekan külümsirep, familiyaña baqıp Rus bellegen kâtibemiz seni Rus bölügine resmileştirgen. İlk kontrol işten “qanaatlenirsiz” almağa yetiştirgensiñ. Özbek mektebinde oquğanıñ bilindi. “Aydı, tarsıqma, Özbek bölügine geçirirmiz.”
 Evge qayttım. Maña dülger zenaatini menimsemek qısmet olmadı. Bir künü soqaqta ocamız Mahmud Melibayev’nı rast ketirdim. “Olân, şimdi oquv vaqtında mında ne işleysiñ ?” dedi. Men vaziyetimni añlattım. “Şay dese. Anañnıñ hastalığından haberim bar. Lâkin bizden universitette oquğanlar pek az. Seniñ anda oqumağa kirgeniñden pek sevingen edik. Çoq yazıq, amma ne yaparsıñ. Yaşayış öyle. O bizim istegimizge tabi olmay. Sen birqaç künden RayONO’ğa50 bar. Siziñ ana tili ocañız İbrahim Muhiddinov şimdi müdir. Men lakırdı ederim. Aqılıñı başıña topla. Saqın-saqın oquvnı taşlama. Soñ peşman olursıñ, dedi.
RayONO’ğa bardım. Müdir meni samimiy qarşıladı. “Kelgeniñ yahşı oldı. Lâkin biraz beklemek kerek olacaq. Birinci kursnı bitirgeniñ akkında spravka51 ketir, bir çaresini taparmız. Ebet, yardım etmek bizden, çalışmaq ve oqumaq senden. Yüzümizni qızartmasañ, olğanı”, dedi meni babaca merametliknen qapığace ozğarıp.
Bir afta bile keçmedi. Bir keresi iş yerime ağam kelip, kedernen : “ Ne işlediñ, Muhiddinov seni çağırta” dedi. Men omuzımnı sıqıp, “Bir şey işlemedim”, dedim.
RayONO’da meni kadrlar bölügine yolladılar. Kadrlarnen qaba tabiatlı bir Kazantatar qadın oğraşa eken : “İbrahim akaqa şaşam. Daa elinde içbir vesikası olmağan yaş balanı oca etip qışlaqqa yollaycaq ola”, dedi meni körgeninen. Meni tekrar İbrahim akağa yolladı. Ocamız : “Kadrlar bölügi müdiriniñ lafına qulaq asma. Seni közden uzaqça, 24-nci mektepke başlanğıç sınıflarğa Rus tili ocası etip yollayım. Yaqın mekteplerde boş yer yoq. Mektep direktorı Kalıq Atacanov cenk körgen sabık ofitser. Lakırdı ettim. Aftada eki kün eviñe qaytmaña izin berecek. Onı dinle, söz qaytarma. Yüzümni qızartma. Kelecek okuv yılında qolayca bir çare taparmız” dedi.
Men şay etip, rayonnıñ uzaq qışlaqlarından biri Sarıqurğan’ğa barıp çıqtım. Aqqı kerekmey, direktor sade, samimiy, cenkte başından soñunace bulunğan babacan bir adam eken. Yuqarı sınıflarda Rus tili ve edebiyatından İra Abdulina, Matematikadan bizim halktan Refiq Abdurazzaqov, Özbek tili ve edebiyatından Esan Turibayev kibi tecribeli ocalar çalışa ediler. Sarıqurğan’ğa yaqın Süyünçal qışlağı olıp, bizim qorantamız sürgünlikniñ ilk yılında şu yerde bulunğanını soñ añladım. Eki-üç selsovyetteki52 8-10 qışlaqnı balaları şu mektepke katnay edi. Meraqlı yeri su ki, bu köylerde çıqqan oca olmayıp, epimiz Qoqand şeyeri ve rayon merkezinden katnay edik. Mektep direktorı bile Qoqand şeyerinden qatnay, ayda bir-eki kere qorantasına bara edi.Ocalar mektepke yaqın bir azbarda geceley ediler. Direktor er kün aqşam epimizni öz odasına toplay, balalar az qatnağanı içün tazirley edi. Aqşam eki-üç ocadan bir gruppa teşkil etip, balalar az qatnağan köylerge talebelerniñ ana-babalarınen subetleşmege yollay edi. O yılları mektep yaşındaki balalarnı oquvğa celp etüvge büyük emiyet berile, teşkermeğe kelgenler bile ziyadesinen bunıñnen meraqlana ediler.
Men oca tayinlengen sınıflarda Talip aqa degen adam Rus tilinden ders bere eken, endi pensiya yaşında bulunğanı içün onı insanca aqlı raatlıqqa ozğarmağa mecbur olğanlar. Balacan, sade, yuvaş bu ocanıñ bir ocaq balası olıp, zar-zornen yedi sınıfnı bitirgen, direktornıñ tanışlığınen Qoqand şeyerinden qatnap çalışa eken. Yaqında dubarağa oğrağan. Taşkent’ten Maarif ministrliginiñ komissiyası apansızdan mektepke kelgen de, Rus tili oqutuluvınen meraqlanıp şu ocanıñ dersine kirecek olğan. Oca ise dersni açıq avada keçirmek manaçığınen talebelernen mektepniñ bağçasına ketken. Balalarğa zavuçnıñ53 ayvanlarına ot cıymağa buyurıp, özü bir terek tübünde yuquğa ketken. Komissiya bağçanı közden keçirgende, cette bağlanğan sığır ve buzavınen yanındakı balalar yanına barıp, şimdi nasıl ders ekeninen meraqlanğan. Rus tili dersi ekenini bilip, terek tübünde yuquğa dalğan ocanı uyantqanlar. Abdırap közlerini açqan oca musafirlerini körip şaşmalağan. Komissiya azalarından biri Rus qadını, onı sınamaq istegen : sığırnı kösterip “Bu ne?” dep sorağan. Oca “korova” degen. Buzavnı sorağanda “malenkaya korova”54 dep cevap bergen …
Komissiya Taşkent’ke qaytqan soñ, inspektor yayğara kötergen : “Rus tilini bilmegen yerli cayil adamlar ocalıq yapalar” dep Moskva’ğa bile şikâyet eteceğini ministirge aytqan. Merkezniñ tazyiqından ateşten qorqqan kibi qorqqan ministir şu zaman bunıñ ögüni almaq içün Rus tilinden derslerni tek Avropalılarğa bermekni tevsiye etken. Şundan ötrü olsa kerek, şeyerlerden kelgen Rus tili ocaları rayon merkezlerine yaqın mekteplerde çalışa, uzaq qışlaqlarğa ise ziyadesinen Qazantatarlarından, bazı da, bizim milletten ocalarnı yollay ekenler.
Menim ocalığım da şu devirge rast keldi. Bir-eki sene şu mektepte çalıştım. Men Rus tili ocası İra Abdulina’nın yardımınen plan tize ve onı derste oquy edim. Ket-kete bayağı alıştım.
O yılları endi turmuş bayağı yoluna mingen edi. Ağam evlengen soñ, iş zaruriyetinen tiyzemler yaşağan rayonğa avuştı. Men ise oquğanım, işim barlığından, onıñnen beraber ketmege istemedim. Köydeşlerimiz, bayağı uzaq-yaqın soy-soplarımız olğanından, anam da menimnen qaldı. Men Cuma künü aqşamında evge qayta, bazarertesi kene yolğa çıqa edim. O vaqıtları böyle şarait çoqlarında yoq edi. Ötmek ve çay onıñ yemegi eken. Anam men olmağanda çoq yemek azırlamay. Men kelecek künüm mıtlaqa etli şorba pişire edi. Alâ bugün aqılımda ve közlerim ögünde canlana. Biz yaşağan bölmeniñ qapısından kirilgeninen koridornıñ eki tarafına tizilgen kerosinka55 ve kerogazlarğa56 rast keline edi. Baraknıñ er bir bölmesinde altışar oda olıp, altı qoranta yaşay edi. Episi koridorda qazan ve çay qaynata. Er bir bölmede 8-10 bala olğanına baqmadan, qomşular bir-birlerinin savut-sabalarına toqunmay, aşları azır qazanlarına dalmay ediler. Ebet, balalar qomşu azbarlarında meyva-sebze yetişkende bağçalarğa tüşken vaqıtları ola edi. Amma qomşu malına toqunğanlarnı körmedim. Qomşular pek muabbet yaşay, tansıq yemekler pişirseler biri-birlerine dağıta ediler.
Ne sebepten bilmeyim, o yılları çeşit millet balaları biri-biriniñ tilini tez öğrene, milletinen kimse meraqlanmay edi. Rayon merkezlerinde toplanğan çeşit milletlerniñ ekseriyeti maalliy tilde qonuşa, bazarda bile Rusça laqırdı etkenler, çoq rastkelinmey edi.
Anam azırlağan yemeginden bir parçasını mahsus savutta maña qaldıra, soñ kün sıcaq olğanından ekşigen yemeklerni azbarğa çıqarıp, köpeklerni siylay eken. O devirde holdilnik57 ne olğanını kimse bilmey edi. 1963 senesi universitetni bitirdim. Anam kene alsızlandı. Men uzaq qışlaqnı terk etmek qararına keldim. RayONO’ğa bardım, vaziyetimni añlattım. Şu yılı eki qomşu rayon birleşip RayONO müdiri de deñişken edi. “Yaqınca yerimiz yoq. Daa bir-eki yıl anda dayanmaq kereksiñiz”, dediler. Evelki ocam sabıq rayon komsomol komitetiniñ birinci kâtibi, endi Qoqand şeyerinde mektep direktorı olıp çalışa, meni rast ketirgende, “qışlaqqa qatnamaqtan bezmediñ mi ? Bizge avuş. Er alda, şeyerniñ şaraiti başqa” dey turğan edi. İşten boşamalarını rica etip, ariza yazdım da, qabulhanede qaldırıp soqaqqa çıqtım. Artımdan müdir kâtibesi kelip, “sizni komissiya çağıra”, dedi.
Şu vaqıt rayonda oca yetişmegeniniñ sebebini teşkermege kelgen komissiya buluna, müdirniñ stolında arizamnı körip, ne içün boşamaq istegenimnen meraqlanğan.
Men müdir odasında bulunğan dört-beş adamnı körip, artıma qaytacaq oldım. Müsaade etmediler. “Ne içün mektepten ketecek oldıñız ?” dedi olarnıñ eslice soyı. Men sebebini ayttım. O de maña, de müdirge köz taşladı : “Ne, sizde universitet bitirgen ocalar artqaç mı ? Sizde artqaç olsa, şeyerde yetişmey. Eger onıñ yerine adam tapılmasa, rayon merkezinde sallanıp yürgen tanışlarıñızdan birini yollañız. Barmaq istemese, özüñizni şu mektepke oca etip yollarmız” dedi. “Yoq, ne içün ? Adam tapılır. Yaş, areketçen, bekâr olğanı içün daa bir-eki yıl çalışsın” degen edim. Arizasını daa körip yetiştirmedim. Özümizniñ kadr. Yaqınca mektep taparmız. Yaşağan yerine 3-4 kilometr yaqın yañı mektep quruldı. Anda yollarmız. Razısıñız mı, oğlum ?” dep meni piyazladı müdir. Maña baş sallamaqtan başqa çare qalmadı.
Men yañı açılğan 76-ncı mektepte tek eki ay çalıştım. Soñ orduğa hızmetke kettim.
Ağam anamnı özüniñ yanına almağa ne qadar tırışmasın, o inatlığından vazkeçmegen : “Oğlum mından orduğa ketti, mında qaytıp kelmek kerek” dep kestirgen.
Men arbiy hızmetni Ukrayina’da başlap, Germaniya’nıñ Frankfurt-nah Oder şeyerinde devam ettirdim. Ayda bir-eki kere politruk58 subetke çağıra. Sebebi de añlayışlı : “Ne içün anaña mektüp yazmaysıñ ?” dep meni tazirley. Men er afta mektüp yazğanımnı aytam. Politruk menim aytqanıma qanaatlene. Soñ rayon voyenkomınıñ59 mektübini köstere : “Mına, kene mektüp kelmey” dep anañ şikâyet etken”. Şay etip, vaqtım olmasa da, er kes yuqlağanda tafsilatlı birkaç saife mektüp yazam.
Ordudan qaytqan soñ, anamnıñ raatsızlanğanınıñ sebebini añladım. Evimiz voyenkomatqa yaqın edi. Anam menden mektüp alğanınen tuvğanlarğa çapa, oqutıp, evge qayta. Ekinci künü onı özü ecalap okup başlay. Er kün saatlernen onı oquy. Beş-altı kün tekrar oquğan soñ onı ezberden tekrarlay bere. Mektüp artından mektüp kelip yetmegen soñ voyenkomatqa bara da, içeri kirmey, pencereden baqıp, tanış qadınğa ne içün mektüp kelmegenini soray. Böyle ziyaret eki-üç kere devam etken soñ voyenkomat hadimi men hızmette bulunğan arbiy qısım komandirine sorav mektübi yollay da, nushasını anama köstere. Anam men orduda bulunğanda sernik ve baqladan fal baqmağa alışqan. Evel falğa inanmağan insan endi falsız yaşap olamay. Em de, aytqanına köre, ne zaman mektüp kelecegini doğru belgiley emiş.
Bir kün voyenkomat hadimi evge kirip kele.Anam qorqıp qaltırap baş-lay.“Bir şey olmasaydı, o mında kelmez edi” dep ağlamsıray. “Ağlamañız er şey yerinde.Oğluñız yahşı hızmet ete eken.Onı maqtap gazetağa yaz-ğanlar,sizge komandirden teşekkür mektübi keldi” dep onı tınçlandıra
Anam işte böyle qadın. Öz başına yaşay, kimseden şikâyet etmey, yüregini kimsege açmay. İşte o vaqıt yüzni keçken qartanam, büyük tiyzem Sebiya’nen yaşay edi. Bir kereden hastalanıp, üç künden soñ vefat ete. Cenazege barğan anam bir aftada keri qayta. Sebiya tiyzem, “aqız, otur mında. Paynözüñ ne işleyceñ” dep yalvara-yaqara :” Oğlum kelip, meni qıdıra bilir. Endi ekinci yıl hızmette. Ocalarnı mektep açılğance işke yetip barsınlar dep avgustta60qaytara emişler, dep baş kestire. “Aynı61 senden başqasınıñ balası orduda olmadı. Qaytsa mında kelmege yol tapar”, dey tiyzem asabiyleşip. “Menim cemaat kibi bir ocaq balam yoq. Olğanı-olacağı eki dane, eki qara közüm. Seniñ oğluñ gibi cenkten soñ armiya körmegenlerden degil.”
Men qaytacaqqa bir ay qadar qalğanda töşekke tüşken. Sebiya tiyzem bir sözli qadın edi. Ağamğa işanmayım, bizim evge kelgen de, anamnı mecburnen öz yanına alğan. Men ordudan qaytqanda anam Beşarıq’ta, tiyzemniñ evinde edi. Acalim emcem anda ketmeme müsaade etmedi. “Rebiya, tiyzeñnen ketkende maña : “Safter’im kelgeninen maña haber et. İnsan ketken yerine qaytsa, işi oñ kele emiş” dedi. Biz ana-bala qavuştıq. Ta orduda ekende, “Lenin Bayrağı” gazetası büyügen, aftada eki kere çıqıp başlağanını añladım. Anam özü oqumasa da, er sefer mektüpnen bir gazeta yollay edi. Gazetanıñ muarriri Abselâm ağağa mektüp yazdım. Universitette talebe ekende, gazeta redaktsiyasında62 ameliyat63 keçken edim. O vaqıt gazetada esli-başlı ediplerimiz Abdulla Dermenci, Raim Tınçerov, Yusuf Bolat, Şamil Alâdin, Tair Selimov, Mambet Aliyev, Amet Mefayev kibi bir sıra ziyalılar çalışa ediler.
Men Taşkent’ke gazetağa çalışmağa ketecek oldım. Paytahtqa barıp, işke yerleşken soñ anamnı beraber alıp ketmeğe añlaştım. Biraz vaqıt universitetten tanışım Refat Ametov’nıñ evinde oturğan soñ, kirağa birisiniñ evine avuştım. Donatılğan odada bir şeyge tiymeycem, tek yatıp turacam, çanaq-çölmek, yoğan-töşek ketirmem mümkün edi. Ev saibi biraz qaba tabiatlı qadın edi. Ay sayın evge qayta edim. Er sefer anamnı beraber yaşamağa qandırmaq kerek degen niyetnen yolğa çıqa edim. Lâkin köydeşler, tuvğanlarnı taşlap yabaniy yerge ketmege avuşmaq istemedi. 1966 senesi aprelniñ64 başında evde bulundım. Anam ayaqqa turğan, özüni bayağı tendürüst seze edi. “Oğlum, tiyzeñe barayıq ta, aytacaq lafım bar” dedi. “Men tek eki künge keldim. Endi temelli işke yerleştim. Çoq kezinmege izin bermeyler” dedim. “Başlığıñ yahşı adam, deysiñ de. Bir-eki kün keçikseñ başıñnı kesmez” dedi muğayıp. Tiyzemniñ “qardaşım öz ayağınen keldi” dep sevingenini körseñ. Sofra başına keçken soñ, anam apansızdan söylenip başladı : “Apa, bergen tuzıñ, ötmegiñni elâl et. Ağır vaqıtlarda qorçaladıñ. Ana-babamıznı da bala kibi baqtıñ. Endi saña musallat olmaq istemeyim. Oğlumnen beraber olmaq borclum. Onı yanımdan çoq cılıştırmadım. Alla’ğa çoq şükür, yolunı taptı. Aytqanına köre bir köşe tapqan. Onıñnen ketecek oldım. Ebet, büyük şeyere paynözüne yaşamaq qolay degil. Biri-birimizge sığınıp yaşarmız. Bir daa körüşmege qısmet etsin. Ayaqlandım. Qıştan çıqsam, kene de saña kelirim dep ümüt etem.”
– Vay, anam, sen şaşırdıñ mı yoqsa ? Oğluñ daa yaqında ordudan qayttı. Özüne bir köşe bulmadı. Onıñnen ne işleyceñ ? Mında yan-yanaşa olmasaq da, yakınmız. … Aşıqma, barsın, temelleşsin. Soñ seni özüm alıp bararım”, dedi közleri yaşlanıp tiyzemniñ …
– Eki yol arasında bulunmaq qolay değil. Endi özüniñ qorandasını qurmaq vaqıtı keldi. Qazanğanı bezengenine yetmey, degenleri kibi ay sayın mında kelmekniñ özü olur mı ? İnşalla, bir çarelep yaşarmız … Endi ondan artta qalmam…
– Safter, ya sen ne dersiñ ? Onı anda baqıp olacağıña eminsiñ mi? Eviñ-barqıñ yoq. Qadınlarnıñ qaseveti çok ola. Onıñ üsti-başı bar. Bilmeyim, daa yaqında askerlikten keldiñ, qadın kişiniñ kederine dayanacağıña çoq emin degilim. …
– Elimden kelgeni qadar tırışırım. Daa bir ay dayansın. Çul-çuburımızı cıyıştırsın. Soñ maşina tutıp, yemin-erkin alıp keterim …
 – Şay qadâm, aşıqma, qızım sennen ketsin. Çul-çuburıñnı cıyıştırsın, yuvsın. Soñ baqarmız. Özüme ışansam, belki seni özüm ozğarıp bararım
– Apa, maña izin ber. Şimdi keteyim. Özüme çoq işanmayım. Bugün erte, yarın keç ola bilir.
Tiyzem buña ne dersiñ, degen kibi maña baqtı.
– Ne derim,beraber olmaq istese, evge qaytayıq, bir çarelermiz, dedim.
– Rebiya, aslı seniñ inatlığıñ qalmadı. Oğluñnı çekiştirme. Laf diñle …
– Maña böyle qararğa kelmek qolay olmadı. Onıñ qapıdan kirip kelmesini dört köznen bekley-bekley yoruldım … Mında qısmetim bitkenini endi özüm de duyam. Yemeğiñni çoq aşadım. Elâl et …
– Elâl olsun … Ebet, sen aqlısıñ. Ana balasınıñ yanında olmalı. Evel-ezelden nafile aytmağanlar … Ana-babanı soñki yolğa ozğarmaq evlâtnıñ boyun-borcu. Amma evlâtını soñki yolğa ozğaruv ana-baba içün eñ büyük keder-bahıtsızlıq. Ömür boyu çekişip yaşadıñ. Bir kün yarıq körmediñ. Balalarıñnı elge bermediñ. Nasıl olsa da merkez. Belki tedavilenirsiñ, şifa taparsıñ …
Apte-qardaş quçaqlaşıp savlıqlaştılar. Biz evge qayttıq. Ne yapacağımnı bilmeyim. Bir vaqıtları biz çalışqan MTS’niñ yerine sovhoz65 teşkil olunğan edi. Anda köydeşlerimiz alâ daa çalışa, sovhoz şorbacıları da bizge eyi baqa ediler. Sovhoz direktorına barıp, meseleni añlattım. Direktor baş-incenerni çağırıp :
– Yaqında Taşkent’ke ketecek maşina olmaz mı ? dep soradı.
– Bu ay bir zavoddan materiyal almalımız. Çañ qaqmalarnı bekleymiz.
– Özüñiz çañ qaqıñız. Çaresi olsa yarın mı, birisi künü mi, baracağıñızı bildiriñiz… Añlaşsañız, soñ şoferge bu qardaşnıñ yüküni alıp ketmesini tayinleñiz. Musafir özümizniñ adamlardan. Bir vaqıtlar ağa-qardaş bizde çalıştılar. Şimdi paytahtta buluna, özleriniñ gazetalarında çalışa eken. Anasını köçürip alıp ketmek istey. Para-mara laqırdısı olmasın. Qısmet etip, namlı curnalist olğanda, bizni unutmaz, dep belleyim, dedi külümsirep direktor. Evge qaytıp, çul-çuburnı cıyıştırıp, maşina bekledim. Qomşumız Rabiya apa, Qazantatarlarından olıp, anamnen apte-qardaş kibi ediler.
– Yahşı etesiñiz. Ana balasınıñ yanında olmalı. Alışıp-qarışıp qalğan edik. Çoq yıllar biri-birimizge sığınıp yaşadıq. Bir kereden ayrılmaq pek küç… Oğlumnen kelinim işten qaytsın, bir şey aqlıma keldi. Soñ aytarım, dedi qomşu qadın…
Aqşam Rabiya apa, oğlu ve kelininen keldi.
– Apa, dedi qomşunıñ oğlu, çoq yazıq, sizlerden ayrılmaq qolay değil. Anam bizni qıyın vaziyetke qaldırdı. Sizni ozğarıp Taşkent’ke baracaq ola. Etme-eyleme, yolda çekişirsiñ, desek de añlamay. Özüne inansa, barsın. Üç-dört künden soñ avtobusqa mindirip yollarsıñız. Qarlıq hucur şey eken. Qomşular barıp yerleşsinler, soñ bararmız, desek de diñlemey. Buña ne dersiñiz ?
– Ne derim. Men razıman. Anama da qolay olur. İstegeni qadar bizde otursın. Ne zaman dese, şu zaman avtobusqa mindirip yollarım, dedim.
– Öyle yağma yoq… Tek bir afta. Maalleni bilesiñ de. Qartlar bir kün körünmese, arap başlaylar. Falancı anasından bezip, onı qayergedir yollağan, degenler de tapılır. Oğlu onı kimge işanıp uzaqqa yollağan, degen emiş-demişlerini diñlemege taqatım yoq. Evde bulunsa, o da, biz de raat olurmız…
 Aradan eki kün keçmeden çul-çuburımıznı yük maşinasına yüklep yolğa tüştik. Şofer de çoqnı körgen adam eken. Qoqand şeyerinden dağlar arasından keçken, tek yükli maşinalar qatnağan yolğa buruldı. Sebebini soñ añlattı. Qoqand-Leninabad-Bekabad-Taşkent yolu uzaq, yolda gecelemek kerek ola emiş …Üç-dört saat evel barılğan yolnı saylağan …
Eki qartiyni kabinağa yerleştirip, özüm kuzovğa66 çıqacaq oldım. Anam dağ yolu bizim yalıboyu qırlarına oşay. Yeşillik, etraf dülberden-dülber. Avası da cıllı. Biz kuzovğa çıqarmız, dedi baş kestirip. Kuzovda tüplerine töşek töşep, özlerini odeyalnen67 sardım. Anamnıñ Taşkent’ke kelip çıquvı şöyle oldı …
Rabiya apa şamatalı şeyerde tez bezdi. Üçünci künü “meni avtobusqa qoyıp yolla, balam. Rebiya apamnı mında alışqan soñ bizge ketir” dep yalvardı. Zar-zornen bir afta tutıp, soñ yolladım. Apte-qardaş olıp qalğan eki Rebiya’nıñ bu soñki körüşüvi ekenini şunda aqılımızğa bile kelmedi. Şu yılı qış qattı keldi. Taşkent qışı da özüni kösterdi. Suvuq 30 derecege bile yetti. Yahşı da kömür almağa yetiştirgen edik. Ev saibi adet üzre tübü toprak, onıñ üstüne töşelgen kiyiz odada yaşay, sandal qurğan edi. Biz ise ufaçıq sobaçık, yani “burcuyka”nen çekişe edik.
Anam bir yıl qadar şay yaşadı, amma hastalığı kene de qozğadı. Yanğız evde qaldırıp işke ketmege saqınıp başladım. Evelsi öz çaresini özü köre edi. Lâkin soñunda aş-sudan kesildi. Men pişirip qaldırğan yemekni bile aşamay başladı. Bir kün bizim halktan tanış ekimni çağırdım. Ekim anamnı teşkerip, “özüñizni de, anañıznı da çekiştirmeñiz. Şeyerniñ civarında “Orehovaya Roşça” degen sanatoriy bar. Pek güzel, yaraşıqlı, bağ-bağçalı şifahane. Anda yollayıq. Özü de bedava. İstegeni qadar yaşar, tedaviylenir. Körersiñiz eki-üç ayda tüzelip qaytır”, dedi.
Ekimniñ mesleatınen68 iş körmege mecbur oldım. O yılları ekimler ve emşireler nasıldır bir cümert, merametli insanlar edi. Anamğa bildirmeden, sanatoriyni barıp baqtım., kerekli vesikalarnı azırladım. Sanatoriyda bizim halktan da emşire ve sanitarkalar69 çalışa eken. Er şey azır olğan soñ anama meramımı bildirdim. Anamnıñ közleri yaşlandı, maña telmirip70 baqtı : ”Ebet, saña qıyın. Ya maña kelip turmağa vaqtıñ olur mı ?” dedi. Başımnı salladım, közlerimde peyda olğan yaşlarımnı anam körmesin dep, artıma buruldım. “Aydı, muğayma. Tek senden bir ricam bar, balam. Ebet, bunı senden rica etmek qolay degil … Lâkin sen balamsın, bunı oğulğa bile yapmaq mümkün. Men bunı molladan bile sorap bildim. Men evden temiz-paq çıqayım. Menim sırtımnı sabunla”…
 Anam yuvundı, daa kiymegen urbalarını kiydi. Taksi tuttım. Şay etip onı sanatoriyge yerleştirdim. Er eki-üç künde işten soñ anda aşıqam. Bir saat qararı anamnıñ krovati yanında bulunam, yarı gecede evge qaytam. Anamnıñ hastalığı uzunca sürdi. Anamğa bir şeyler taqıştırıp baram, raatlıq künü özüm de bir şeyler pişirecek olam. Sabadan aqşamgace yanında bulunam. Bazıda men sezmegende çantama bir şeyler tıqıştıra. Evge kelgen soñ yavluqqa sarılğan sarıyağ silingen ötmek, pite, peçeñe71, alma-armut ya da konfet72 körem. Yüregim tarsıqa. Közlerim yaşlana. Sanatoriyde hastalarğa yahşı baqa, et, yağ, qavaltılardan sıqmay ediler. Anam umumen tamasız insan. Bergen yemekleriniñ bozulmağan soylarını tumboçkasına73 toplay, menim kelmemni bekley. Qaç kereler bunıñ içün onı tazirledim. Olmadı. “Aylığıñ az, işten çıqıp mında kelip çıqqance açıqasıñ. Alla’ğa çoq şükür, bizni tamaqtan sıqmaylar. Emşireler ve sanitarkalar da bizim halktan. Şu etraftaki köylerde yaşaylar. Aynı men aç oturam. İşke kelgende birisi süt, digeri qaymaq, qatıq bile ketireler. Yemişten de zorlığım yoq. Alma-armut, qavun-qarpız boğurdaqtan.”
 Yaşım da bayağı oldı. Halq qapısında töñüldim. Dost-eşler, “evlenseñ, özüñe de, anaña da kolay olur” dep zıqarlay ediler. “Anam evge qaytqan soñ evlenirim” dey edim. Endi yigirmi yedi yaşına kelgenim içün, anam da “balam, paynözü çekişesiñ. Menim evge qaytmamnı bekleme. Özüñe bir lâyığıñı tap” dep yalvarıp başladı. “Soy-soplarnıñ lakırdılarından bezdim. Niayet evlenecek oldım. Babamnıñ qardaşınıñ balaları yaşağan köyden bir ocapçege söz kesildi. Olacaq qaynatam eskice oqumışlı bir adam, cemaat arasında itibarlı insan edi.
Toyğa yaqın qalğanda, Qoqand bette yaşağan Sebiya tiyzem, Acalim emcem, Angren’den anamnıñ qardaşı Hatice tiyzem keldiler. Anamnı evge ketirecek oldıq. Çalışqan yerimden üç odalı bir kvartiradan74 bir odasını berdiler. Anam “balam, menim qaytmamnı beklemeñiz. Men razım. İnşalla, şifasını sezem. Evlen soñ qısmet etse, kene beraber yaşarmız”, dep kestirdi.
Biz şay evlendik. Ömür arqadaşım çalışqan qasabadan eki odalı kvartira berdiler. Anam ayaqqa turğan soñ evge qaytmağa izin aldı. Biz kene beraber oldıq. Arqadaşım Şükraniye’nen muabbet yaşap başladılar. Oğlumız Dilâver dünyağa kelgen soñ anamnıñ sevingenini körseñiz edi. Biz işke kete, anam oğlumız Dilâver’ni ev içinde kolyaskada75dolandıra, ava qızğan soñ azbarğa alıp çıqa. Endi evelki hastalığından nam-nişan qalmağan kibi tendürist. Sanatoriydan qaytqan soñ ilâc degen ilâcnı ağ-zına almayıp başladı.”Aptan olacaq şey yoq. İlâcdan töñüldim” dey edi.
Oğlumız bir yaşqa tolğandan Taşkent’niñ merkezinden, Moskva leyhasınen qurulğan pek kelişikli evden üç odalı kvartira berdiler. Anam oğlumıznen kün boyu üç odalı ev içinde, kolyaskanen kezine, onı gül kibi baqa. Soñ, qızımız Sevil dünyağa keldi. O yılları analarğa tek dekret otpuskası76 berile, soñ ya çalışmağa çıqmaları, ya da işten boşamaları zarur edi. Arqadaşım balalarğa yemek azırlap işke kete, anam olarnı aşata-içire, yuqlata, yanazlasalar kolyaskanen azbarğa alıp çıqa da kezindire edi. Soñ balalarnı bağçağa berdik. Anam saba olarnı bağçağa alıp bara, birisiniñ elinden tuta, digerini kolyaskanen yetekley edi.
Anamnıñ bir “qusurı” bar edi. O gaz yaqmay, ateşten pek saqına edi. Yañı evde sanatoriyden kelgen soñ daa 12 yıl yaşağanına baqmadan, gaz sobasına yaqın barmadı.
 Anam pensiya alğan künü özüni qoymağa yer tapmay, dört köznen raatlıq kününi bekley edi. Bizim evde bulunğanımızdan faydalanıp sabadan yavaştan, sezdirmeden qapıdan çıqa da, “biraz avalanıp keleyim” dep ğayıp ola edi.
Eki-üç saatten soñ mışıq kibi qapını yavaştan açıp, kelip kire edi. Dilâver’ni quçağına ala da, torbaçığını aça edi. Ondan bala urbaçıqklarını çıqarıp, ölçep başlay edi. “Tüf-tüf, bu kostümçik büyük eken. Aydı büyügen soñ kiyer. Sevil’ge alğan anterçigim doğru keldi”, dey edi bala kibi sevinip. “Aynı olarnıñ kiymege urbaları yoq. Kelişken-kelişmegen şeylerge para beresiñiz” dep arqadaşım söz qatsa : “Menimki başqa. Bala yaşlığından onıñ qartanası, qarbabası olğanı, olar torunlarını sevgenlerini bilmeleri lâzım” dey edi canı ağırğan kibi.
Tramvay, trolleybus ve maşina qatnağan büyük yolnıñ o tarafına keçmege qorqa, bu tarafta ise tukânlar eppiy uzaq edi. Bir-eki kilometr cayav kete, tukânlarnı dolanıp keri qayta edi.
Anam balalarnı işte böyle baqtı. Mektepke barğance peşlerinden qalmadı. Biz dört qatli eviñ birinci qatında otura edik. Birinci qatta oturğanlar qomşularınıñ hışımını yahşı bileler. Lâkin bizim qomşular biri-birinen añlaşmasalar bile, bizge keder etmey, toqunmay ediler. Eñ taacipli yeri şunda ki, biz qayerde yaşamayıq, qomşularımız Qazantatarları ola edi. Bizim podyezdden77 er kes çalışa, balaları da oquy ediler. Episiniñ anahtarı bizde tura, anam guya kladovşçik78kibi anahtarlarnı birer-birer divarğa asa, kimseniñ anahtarını karıştırmay edi.
Yaşayışımız bir yarıq, artqaç şeyimiz yoq edi. Anam kresloda79 oturmağa seve, torunlarını tizleri üstüne alıp, olarnı erkeley edi. Kreslo qapınıñ qarşısında olıp, evge kelip kirgen adamnı er kesden evel anam köre edi. Qapıdan kim kirse-kirsin, yerinden tura, “hoş keldiñ” dey edi. Biz arqadaşımnen işten qaytsaq yerinden tura, qapınıñ çatısına elini tirep, yavaş, mülâyim sesnen “Keldiñ mi balam ?” dep qarşılay edi.
Anamnıñ sağlığı bir yarıq, ekim degen ekimni tilge alsaq asabiyleşe, ba-ıda suvuqlansa bile, ilâc içmey edi.“Men ömürde ilâc normamnı çoqtan toldurdım. Endi Alla bergeni qadar ilâcsız da yaşarım” demekten qaytmay edi.
Balalarım büyüp mektepke qatnap başlağan soñ onıñ sevingenini körseñ! Elli beş kümüş pensiya ala, lâkin onıñ bir kümüş saqlağanını bilmey edim.
Ağamnıñ büyük qızı, köyden kelip bizde oturp oqığanda, onı çoq tenbiley, balalarım içün o bir şey aytacaq olsa, ağzını şu zaman qapata edi: “Torunlarıma toqunma. Olar nazik, söz diñleyler, laf qaytarmaylar” dep tazirley edi. ”Ya men seniñ torunıñ degilim mi ?” dep öksüngen kibi olsa, “sen de torunımsıñ amma. Qarardan ziyade zamanğa uyğansıñ. Dilâver’im saña oşamay” dey edi.
Dilâver dünyağa kelgende, özümce bir şeyge diqqat etmedim. Şu künleri Taşkent’te Muslim Magomayev konsert bere, onıñnen körüşip gazetağa intervyü azırlağan edim. Muslim adını begene, köydeşlerimizniñ aytaqanlarına köre, köyümizniñ eñ oqumışlı, zengin adamları da Muslimovlar olıp, olarnıñ sülâlesini bütün Qırım itibarnen tilge ala edi. Anamğa “torunıñıznıñ adı Muslim olacaq. Keliniñiznen añlaştım” dedim. Anam maña hucur-hucur baqtı, muğaydı : “Ebet, siz istegen kibi ola bilir. Lâkin o menim içün Dilâver. Dilâver ağañı añdırıp turar” dep köz yaşlarını silip, men şunda yañılğanımnı, birinci evlâtqa ana-baba ad qoyğanları adet olğanını unutqanımnı añladım.
1980 senesi meni Yazıcılar Birligine aza kabul ettiler. Amma azalıq biletini bermediler. Burcua yazıcılarınıñ icadına tarğıp etüvde qabaatladılar. Çoq ıncındım, özümni aqaretlengen esaplap, qaarlendim.
Anam bunı sezmey qalmadı : “Balam, neden böyle qasevetke daldıñ ya, çırayıña baqılmay”, dedi. Men oña şöyle cevap berdim : “Sizge bu kerek mi ? Episi bir añlamayacaqsıñız”.
Anam muğayıp maña baqtı da : “Men añlamaycağım emiş. Men dünyağa ketirgen, bir parça etten östürip büyütken balam añlay da, men añlamayım ! Analar er şeyni añlaylar. Olar tek er şeyge qarışmaylar. Çanaq-çölmek arasında evlât qasevetinen yaşaylar.Aydı, şimdi aytmasañ, vaqıtı kelip yüregiñi açarsıñ. Lâkin bilmiş ol, derdiñi yüregiñniñ eñ terenliginde saqla, seni aşşalağanlar seniñ ıncınğanıñnı sezmesinler.”
Rametli anam bir daa töşek hastası olmadı. 1982 senesi Noyabr bayramından80 soñ bir kereden Brecnev vefat etkeni aqqında haber darqadı. Anam kresloda otura, televizor baqa da “vay anam, olar da öle ekenler. Dünyanı ellerinde turqanlar bile mevlâlarını bula ekenler” dey edi.Noyabr 12’de devlet ve partiya başınıñ defn merasimini baqıp oturğan anam, uzun boylu, közlükli adamnıñ minberden çoq lakırdı etkenini kör-gen soñ, “Balam, kimdir o çoq laf ete ?” dep soradı. “Andropv, Brec-nev’niñ yerine saylanğan yañı padişa” dedim. “Şay dese ! Cenazede şu qadar çoq söylenmek olur mı?Çoq söylengen adamdan eyi-lik beklemek qıyın. O da şöyle soylarından biridir de. Olarnıñ angi biri bizge yahşı baqtı ? Kâfirlerniñ angi birinden yahşılıq kördik ?” dedi qarıq sensen.
Brecnev defn etilgen künü anamnı qattı öksürik tuttı. Saba yerinden turmağa aşıqmadı. Birden aştan kesildi. Bir yutum çay içse de öksüre. Men özümce yahşılıq yapacaq olıp, “aşamasañ yıqılırsıñ.İç olmağanda, süt iç, bal qap” dep zıqarlayım. “Keçmeyde, balam” dey eşitilir-eşitilmez sesnen. Apay işte, balalar mektepte. “Ne isteysiñ, pişireyim ?” deyim. Başını köterip, maña teren baqtı, guya meni ilk körgen kibi söz qattı : “Tekaran suvda pirniç pişir. Bir şey qoyma. Tek azçıq tuz sep”, dedi. Men tavada suvda pirniç pişirdim. Aşhanede pirniç pişkence beraber oturdıq. Üç-dört qaşıq pirniçni tarelkaçıkta81 öğüne qoydım. Daa keregi kibi suvumağan pirniçni qaşıqnen qarıştır-qarıştıra suvuttı da bir eki kere qaptı : “Aydı, oldı. Sağ ol. Men tekaran yatayım da” dedi. Onı krovatına ozğardım. Apansızdan qar yağıp başladı. Oğlum Dilâver, endi on eki yaşında, azbarda balalarnen oynay edi.
Biraz yuqlağan kibi töşeginde yatqan anam : Dilâver qayda, daa azbardan qaytmadı mı ?” dep soradı.
Apay aşhanede, Sevil televizor baqa, men negedir tutundum.
Birden zalnıñ82 qapısında anam peyda oldı. Ayaq üstünde değil, dörtayaqlap kele. Qoltuğından tutı, kresloğa oturttım. “Dilâver’im qanı ?” dedi. Şu vaqıt qapı açılıp Dilâver içeri kirdi. Elinen onı yanına çağıra. Torun oña yaqınlap, “Qartana !” dedi. Onıñ ellerini eline alıp,” Vay balam, üşügensiñ de” dedi de, ellerini siypadı. Öksürik tutqan kibi oldı. Onı qoltuğından alıp, yataq odasına alıp bardım. Zar-zornen krovatına köterip koydım. Ayaqları quvetten kesilken, çırayı ap-aq edi. Yanında oturdım. Geceniñ bir vaqıtında iñrap başladı. Qıbırdağanda yıqılmasın dep, krovatnı çıqarıp, töşekni yerge yaydırıp, anamnı yattırdıq. Apayım “vay anam, pek terlegende” dep aman urbalarını deñiştirdi. Mañlayında bürtük-bürtük ter peyda olğanını abayladım.
Tañ atqanınen ömür arqadaşım divar qomşumız Qazantatar Rahima apanı çağırmağa ketti. Men telefonğa yapıştım, şeyerniñ o tarafında yaşağan emcem, çoq yıllar arbiy ekim olıp çalışqan Eskender ağağa çañ qağıp, anamnıñ alsızlığını bildirdim. Emcem “şimdi barırım” dep trubkanı83 qoyğan arada apayımnıñ ardndan Rahima apa kelip kirdi. Anamnıñ yanına barıp, “Rabiya apa” degeninen anam közlerini açıp, qomşuğa baqtı. Qomşu da bir şey sezse kerek, Yasin oqup başladı, soñ aşhanede bulunğan apayıma “Şükraniya, tez ol, suv ketir” dep ses etti. Şükraniye suv ketirgeninen qomşu pamuq soradı. Pamuknı sılatıp, anamnıñ dudaqlarına sürtti. Birazdan Rahima apanıñ “Alla ramet eylesin” degenini eşittim. “Rabiya apa emanetini Alla’ğa teslim etti” degenini bilem. Bir apayğa, bir de qomşuğa baqam, ne olğanını bilmeyim. Qapı açılıp, qapıda emcem peyda olğan soñ özüme keldim…
Anam işte böyle, özü de çekişmeden, bizni de çekiştirmeden bu alemnen vedalaştı.
Qaynanam, içbir vaqıt mevta yuvmağan insan, “qudamnıñ temiz paqlamağa niyetlendim” dedi. Yuvğucı qadınğa suv töküp turdı. Anamnıñ Taşkent’niñ itibarlı mezarlıqlarından biri, Dombrabad’qa defn etip, evge qaytqan soñ, qaynanamnıñ şu sözleri alâ daa qulağımda çıñıldağan kibi ola : “Yuvulıp paqlanğan soñ qudam öyle açıldı ki, bem-beyaz oldı, çırayı dülberleşti, közüme bayağı yaşarğan kibi köründi. Yuvğucı qadın bile, endi çoq yıllardan berli bu işni yapam. Amma böyle dülberleşken, yaşarğan kibi deñişken mevtağa pek az rast keldim”, degen.
Anamdan ayrılğanıma bir yıl keçken soñ baştaşı qoymağa niyetlendim. Tiyzemler Sebiya ve Hatice sağ ediler. Evel Sebiya tiyzemni ziyaret ettim, niyetimni bildirdim.
– Anañ inat olsa da, namuslı, vicdanlı edi, sizlerni elge bermedi. Niyetiñ yahşı. Baştaşına şu sözlerni yazsañ yahşı olur edi :
Suvlar aqar gider,
Taşlarnı yuvar gider.
Bu dünya bir penceredir,
Er giren, baqar gider…
 Bu, Qırımtatarı dünyağa kelgenden berli yaşağan halq sözleridir. Olar bizge, dünya ebediy degil, epimiz onı musafiri ekenimizni hatırlatıp tura.
 Tiyzemniñ aytqanlarını bir vasiyet olaraq qabul etip, olar da baştaşında, mezarlıqqa kelgenlerge, er birimizge bu dünyada musafirligimizni hatırlatıp turalar.
Şunda cenazeden soñ cemaat tarqalıp, birkaç dostumnen özara qonuşıp turğanda, qalemdeş dostum Ayder Osmanov, sofra başında bulunğanlarga eşittirp :
– Ömürlik ana bağrında yaşamaq ne qadar büyük bahıt. Safter’ge böyle bahıt qısmet oldı. Anasını soñki yolğa ozğardı. Bu maña qısmet olmadı, – dep közlerinde peyda olğan közyaşlarını sildi de teren köküs keçirdi. Ayder anasından erte ayrılıp balalar evinde terbiyelengen edi…
Aradan eppiy vaqıt keçse de, evge qaytqanda, odağa adımlağanımnen kresloda guya anam otura da, “Keldiñ mi, balam” dep meni qarşılağan kibi ola. Anamnıñ vefatından soñ Taşkent’te daa yigirmi yıl yaşağan olsam, evde paynözüm qalğanda daima “Keldiñ mi, balam” degen anamnıñ sesini eşitken kibi ola edim. Daa bir taacipli şey: ölgen insan balalarından, tuvğanlarından razı olsa, olarnıñ tüşlerine kirmey emiş. Men de anamnıñ vefatından soñ yigirmi yıl devamında tek eki-üç kere tüşümde anamnı kördim.
Taşkent’ni terk etecekte, mezarlıqta bulunıp, anamnen vedalaşqan künü gece anamnı tüşüm de kördim. Kene de adet üzre “Keldiñ mi, balam? Yoluñ hayırlı olsun”, dedi maña yakın kelip, başımnı siypadı da, menden uzaqlaştı…
Sözlük :
1. iyül – temmuz 2. paynözü – tek başına 3. poyezd – tren 4. rayon – ilçe 5. kolhoz – kollektif çiftlik 6. brigadir – ekip şefi 7. Nemse– Alman 8. atmaq – kurşuna dizmek 9. komendatura – kumandanlık 10. Bratuşka, daleko poedite. Pust Bog spasayet vas. – Kardeşim, uzak yola gidiyorsunuz. Allah sizi korusun. 11. piyazlamak – alttan almak, hoş tutmak. 12. çemodan – bavul 13. vokzal – gar 14. rels – ray, hat 15. oblast – il 16. komendant – kumandan 17. detdom – çocuk yurdu 18. uborşçitsa – kadın hademe 19. ukol – iğne, aşı 20. palata – revir 21. zavhoz – işletme binası amiri 22. krovat – yatak, karyola 23. poçta – postahane 24. şaşmalamak – şaşırmak 25. pensiya – emekli maaşı 26. rayşelk – ilçe ipekçilik işletmesi 27. fufayka – astarla yüz arasına bir kat pamuk konulmuş kışlık ceket. 28.stipendiya – burs. 29. şipan – ? tarla kenarı, tarla başı 30. ürük – ? bir meyve adı 31. verbovka – sicil defteri, liste. 32. raysobes / raysovyet – ilçe meclisi 33. şahta – kömür ocağı 34. süri – Özb. Sofa 35. kosa – Özb. kâse 36. tabelçi – puantajcı, puantör 37.buhgalteriya – muhasebe 38. MTS – Makine ve Traktör İstasyonu 39. orta mektep – Sovyetlerde ilk, orta ve lisesi bir çatı altında olan okul ; orta öğretim okulu. 40. pol – döşeme 41. paçka – paket 42. profsoyuz – sendika 43. komsomol – Komünist Gençlik Birliği 44. stol– masa 45. skver – küçük park, yeşillendirilmiş kavşak alanı 46. morocennoye – dondurma 47. akademik otpuska – okul izni 48. prosbu udovletvorit – dileği yerine getirile 49. sessiya – dönem sınavları 50. RayONO – İlçe Eğitim Müdürlüğü 51. spravka – belge 52.selsovyet – köy belediyesi ; belediye ile idare edilen köy 53. zavuç – tedrisat müdürü 54. malenkaya korova – küçük sığır 55., 56 –kerosinkakerogaz – gaz ocağı tipleri. 57. holodilnik – buzdolabı 58. politruk – sovyet ordusunda, siyasi eğitmen 59. voyenkom – askerlik şubesi başkanı ; voyenkomat – askerlik şubesi başkanlığı 60. avgust – ağustos 61. aynı – sanki 62. redaktsiya – gazete idarehanesi 63. ameliyat – staj, pratik çalışma 64. aprel – nisan 65. sovhoz – devlet çiftliği 66. kuzov – kamiyon kasası 67. odeyal – yorgan 68. mesleat – tavsiye 69. sanitarka – kadın hastabakıcı 70. telmirmek – üzülmek 71. peçeñe – bisküvi 72. konfet – şeker, bonbon 73. tumboçka – komodin 74. kvartira – apartıman dairesi 75. kolyaska – çocuk arabası 76. dekret otpuskası – kanuni izin 77.podyezd – birkaç girişi olan bir apartımanın aynı kapıdan işleyen müstakil bölümü 78. kladovşçik – resepsiyoncu 79. kreslo – oturma koltuğu. 80. Noyabr bayramı – Kasım bayramı ; 1917 Sosyalist Devriminin yıldönümü bayramı 81. tarelka – tabak 82. zal – salon. 83.trubka – ahize.
 
* Kırım’ın yetiştirdiği en üretken yazarlardan biridir. 1 Ocak 1941 yılında Aluşta’nın Kuruözen köyünde doğdu. Annesi ile birlikte daha 3 yaşındayken vatanından sürgün edildi.. 1965 yılından itibaren Taşkentte yayınlanan Kırım Tatar Gazetesi Lenin Bayrağı’nda çalışmaya başladı. Bölüm müdürlüğü yaptı. 1987 senesinde Özbekistan Yazarlar Birliği idaresinde milli edebiyatlar sekreteri olarak görev aldı ve bu Birlik bünyesindeki Kırım tatar Yazarlar Birliğinin başkanı oldu. Bir çok makale ve kitabı vardır. 1 Temmuz 2009 günü Vatan Kırım’da vefat etti ( Kaynak Asan Muradasil)

TAVSİYELER

CENGİZ DAĞCI PANELİ ve Belgesel gösterimi

ANKARA’da CENGİZ DAĞCI PANELİ ve Belgesel gösterimi  Konuşmacılar: Zafer Karatay ve Recep Garip Belgesel Gösterimi: …