SÜRGÜN HATIRALARI : Fatma Yazıcıyeva

SÜRGÜN HATIRALARI : Fatma Yazıcıyeva

Kemal QOÑURAT.

SAFİYE NEZETLİ AİLE TARİHİ YARIŞMASI :
Kemal QOÑURAT
Men, bu satırlarnıñ müellifi Üseyinov Kemâl, 1937 senesi Qırım’nıñ Lenin rayonı*, Qoñurat köyünde doğdım. Nisbeten yaş olğanım sebebinden halqımıznıñ 1941-1945 yılları cenkine qadar yaşayışından haberim yoq. Sürgün yılları hatıramda ise de, o zaman bala olğanım içün hatıralarım keregi qadar informativ* degil. O sebepten Safiye Nezetli adına konkursqa* kendi hayatımnı degil de, halqımıznıñ cenkten evvelgi ve sürgünlikte yılları hayatını etraflı bilgen Fatma Yazıcıyevanıñ hatıralarını yazdım.
Fatma aptemiz ve aqayı Halil ağa Memetovnen 1972 senesinden 1990 senesine qadar yaqın ilişkilerde bulundım. Olar Samarqand şehri, Alizade soqağı, 37 evde yaşay ediler. Evleri Qırımtatar halq hareketi Samarqand oblastı* gruppasınıñ gayrı-resmiy ştabı (qarargâhı) edi. Pek misafirçen, cömert, yımşaq sözlü, qapıları her zaman açıq bir qoranta ediler. Biz halq hareketinde iştirak etken adamlar, “Fatma apayğa” dep yaliñız toplaşuv zamanları degıl de, yüregimizni qayğı ve keder sıqqan künleri, herkes ayrı başına, hiç bir sebepsiz de bara; qoşulışıp qave içe, dertleşe, Qırımnen, halq hareketinen bağlı yañılıqlarımıznı paylaşa, qana-qana laf ete, nefesimiz yeñgillenip qayta edik. On sekiz yıl içinde bir kere bile “bu adam niçün vaqıtlı-vaqıtsız kelip bizni rahatsızlay eken” – degen kibi qaş çatqan yaki çıray sıtqan künleri olmadı.
Fatma apte kendi hayatı haqqında çoq şeyler ayta edi. Bir künü men Fatma apteniñ aytqanlarını yazıp aldım. Biz o zamanlarda bu nesilniñ hatıraları halqımız tarihi baqqımından qıymetli olğanını añlay edik. Defterlerimde bu soy hatıralardan bir qaç dane daha bar.
Men Fatma aptemiziñ aytqanlarını eksiltmedim ve üstüne özümden bir şey qoşmadım. Metinde imlâ hataları bar, lâkin olar hikâyesiniñ söyleyişine özgü olğanı içün edebiyleştirilmedi. Adları añılğan insanlardan bazılarınıñ soylarınıñ canları ağrıtacaq olğanı şüphesiz ise de, tarıhni “doğrultmaq” cinayet olğanı da bir kerçektir. İşte, Fatma apte Yazıcıyevanıñ hatıraları.
Ağır Yıllar, Uzaq Yollar
Men, Yazıcıyeva Fatma, 1906 senesi Körbekkül köyünde doğdum. Babamıñ adı Mustafa, qartbabamıñ adı Acı Osman olğan. Dedelerimizden birevler nasıldır kitaplar yazğanlar. Soy adımız o sebepten Yazıcı olğan.
Menden soñ 1912’de Osman, 1914’te İbraim, 1918’de İsmayıl, soñ Alime, Zeyneb doğdılar. Bağçalarımız bar edi Kir Asmalı, Bucğun, Köprü Bağça degen; Likopiya, Ançı degen çayırlarımız bar edi. Çayırlarımız suvarmalı edi. Zerzevat eke edik, baqla, tütün degendayın. Piçen de saça edik. Çayırları balaban olğanlar boğday, arpa saçalar. Tütün yetiştirüvin işi pek çoq. Tañda turup yapraq qıramız, tarpilerge tolduramız. Tarpi degeni bir çeşit yalpaq sepet. Yüke tereginiñ çübüqları kesile, yeşil qabiği atıla, aq çubuqlarından örüle. Tütünüñ başta aşağı yapraqları qırıla. Birinci, tüp yaprağına anaç deymiz – o eñ alâ sortu*. Ekinci, üçünci yapraqları da yahşı sayıla. Yapraqlarını, iç tarafından temen iyne keçirip, qınap yipke tizeler. Bir yipke 10-12 yapraq keçirile – oña demet deymiz. Soñ demetler sırıqlarğa asıla. Eki kün salqında, aranda saqlaymız. Pek yel tiysetmege olmay. Soñ küneşke çıqarasıñ – altın sarısı olup qurumaq kerek. Yağmur tiysetmege de olmay. Soñ demetiñ yapraq sapları qınapnen bağlana. Soñraki yapraqlar küçük ola, yeşil quruy – onıñ tütüni aşağı sort. Soñ kele kontrolör. Osal yapraqlarını üzüp ala. Soñ tütün tayları yapıla, kep (forma) içine qoyula, sayıp alıp keteler. Para pek az töleyler. Onuñçün halq tütün saqlap qala, doğraylar, alma yüklü araba tübüne qoyup köyden çıqara, funtlap,* bazarda gizliden satalar.
Men bir yıl eski-usul iptidayi mektepte oqudum, 1914’ten soñ matematika ve başqa fenler oqutıp başladılar. Ocamız öz köyümizden Abdülmecit degen kişi edi, İstambulda oquğan. Soñ Osmantay degen tomalaq, qara bir kişi oca oldu. Mektebimiz Abdülqadir emcemiñ balaban mağazasında. Töşemesi tahta, alçaq raleler. Sınıf odası 3 dane. Dört yıl oqudıq. Elifbe, abdiyek, Qur’an, yemek dersleri oqudıq. Teatro qoymağa ögrettiler. Soñ keldi Qurultay zamanı. Halq quvandı serbest olduq dep. Ama çoqqa barmadı, Qurultaynı dağıttılar. Matroslar* bir tatarnı tutup, bu Cafer Seydamet dep, arqasını terekke tirep atqan, bıraqıp ketkenler. Yarısını köpek aşağan, qalğanını halq kömgen. Soñ daa bir tatarnı tutqanlar, bu da Çelebcan dep. Adamlar: “Yoq, o Çelebcan degil” – degenler. “Aysa onu tutup ketiriñiz, bu adamnı alıñız. Kim ketirse altın berirmiz” – degen matroslar. Çelebcan “Menim yerime başqası ölgenini istemeyim” – dep, barıp özü teslim olğan. Öldürüp deñizge atqanlar. Dalğıcılar qayıq qıdırğanda tapıp çıqarğan, kömgenler.
Şunen mektebimiz dağıldı, 3-4 yıl evde oturdım. 14 yaşıma keldim. Bu vaqıtta anam Avva endi ölgen, babam başqa apay alğan edi. Bu apaydanda eki bala doğdu. Apay daa yaş, babam qart. Kördüm – bu apay çetten aqay qıdırıp başladı. Gezecek, daa bir taqım bala doğuracaq. Napayıq o qadar balanı? Babama aytıp ögey ananı yahşı etip döğdürdim. Öz anam menim oquğanımnı pek istey edi, maa mırza haniy fesleri tikip kiysete edi. Ama ögey ana bizge qulaq asmay.
Keldi 1924 senesi. Soylarımızdam Qoraz Mustafa degen bir oğlan: “Fatma yür seni Aqmescitke alıp keteyim, oqumağa kirersiñ” – dedi. “Arabanen alma alıp ketecem, Şuma yolunda bekle, keçkende seni alıp keterim” – dedi. Üyde birevge duydurmadım, tek Alimege ayttım. Çıqtım Şuma yoluna bir kapiksiz. Bekledim, bekledim – Mustafa kelmedi. Baqam: Aluştadan ağır yüklu eki dilijan* araba kele. Yanıma yetip kelip toqtadılar. Utanıp ters baqtım. “Fatma, mında napıp turasıñ?” – dedi birisi. Aluştalı Asan ağamız eken. Añlattım. “Min ayse” – dedi. Tavşanbazar degen yerde aş aşamağa toqtadılar. Men arabadan tüşmeyim. Asan ağam maa aş ketirdi, men zornen aşayım, çünki pek telâşliyım.
Aqmescitte soray-soray Narkompros’nı* barıp taptım – Salgirnaya soqağı, 6. Narkompros reisi bizim körbekli Baliç, zenginlerden. Oğlu Üseyin Baliç şimdi Taşkentte yaşay. Selsovetten* gizliden spravka* alğan edim. Artıq oktâbr* ayı, mekteplerde oquvlar kete. Baliç maa sert-sert baqtı: “Oquvğa keç qaldım. Qayda yürdün?” – dedi. Muavini bir rus kişisi. “Barsın Totayköy mektebine” dedi. Yöneltme kâğıtı aldım, çıqtım. Yol bilmeyim. Baqam – bir oğlan, qoltuğında “Yaş quvvet” gazetası. “Olâ, olâ! Qayda ketesiñ? Totayköy mektebi qayda?” – dep soradım. “Men anda ketem, yür!” – dedi. Yol boyu laf ettik. “Men anda terbiyeci çalişam. Maşalla köyüñden ketkeniñe” – dedi. Mektep şeheriñ bir çetinde eken. Yemekhanege alıp keldi. Üç kün olğan edi aş aşamağanım. Çoq qızlar toplanıp kelip maa baqtılar. Aşçısı Üseyin babay degen kişi. Meni yahşı etip toydurdı. Soñ banaki oğlan meni ekinci qatqa alıp çıqtı, “tarihten sınav keçeceksiñ” dedi. “İnqilâb ne zaman oldu?” dep soradı. “Qaysı inqilâb?” – dedim. “Oktâbr inqilâbi” – dedi. “1917 senesi, oktâbr ayında” – dedim. “Aha, aysa saa baha beş!” – dedi. Şay etip oqumağa qabul olundum.
Endi kerek babamalarğa haber bermege, nerede olğanımnı bildirmege. Köydeşlerinden birevni körürim dep Dom Krestyan’ğa* bardım. Barsam babamnen Mamut emcem andalar! Onuñ qızı da Fatma, evden, menden bir ay ögüne, 5 kapik paranen çıqıp qaçqan. Biz mektepte Fatmanen tapışqan, şu beş kapıkke de qarpız alğan edik. Babasını körüp Fatmanıñ qoltığından qarpızı tüştü, patladı. Babam, emcem o yerde ses şamata çıqarmadılar – çingene degilsiñ, ebet. “Kösteriñ oquğanıñız yerni!” – dep, pırsıldadılar. Mektepte alıp keldik. Emcem de, babam da bizlerge: “Qaytacaqsız, vesselâm!” – dedi, tirendi turdular. Qızlar olarnı piyazlap başladılar, “oqusınlar” dep. Aramızda noğay qızları da çoq edi. Emcem saruş. “Siz öz işiñizni biliñiz, topaçköz noğaylar!” – dep sögündi. Neyse babamnı qandırdılar, o da emcemni. Babam meni bir çetke çekti. “Eger birev qoltuğında yürgeniñni eşitsem, şu künü kelip başıñı keserim” – dedi.
1928 senesine qadar oqudım. Yahşı oqudım, gazetlerge maqtap yazdılar. Direktorımız Yunus Temirqaya edi. “Yahşı oquğanıñ içün seni pedinstitutqa* avuştıramız” – dedi. Amma men başlanğıç mektep ocapçesi olup çalışmağa isteyim. Soñ tüşündim. Ocapçeniñ aylığı 30 kümüş, pedinstitut stipendiyası* ise 70 kümüş. Daha aşı, yatağı bedava. Pedinstitut talebesi oldum. Şeherde pedtehnikum* oquv yurtu da bar, direktorı Azız Gabilev. “Hem oqu, hem bizde ders ber” – dedi. Razı oldum. Amma pedinstitut direktorı Şumin (aslı Şumali Asan) dedi ki, seni obkom komsomolğa* instruktor* işine çağırdılar. Bardım. Hem 70 kümüş stipendiya alam, hem obkom komsomoldan 30 kümüş – qazançım ayda 100 kümüş. Bir yahşı ayaqqap 25 kümüş. Kimiya-biologiya fakultetinde oqudım, bir de aktiv komsomol oldum. Oquvnı bitirdim, institut partsostavı* meni aspirantlıqqa alıp qaldı. Şu 1928’de partiya azası oldum.
Kettim aspiranturağa Leningrad’qa LGU’ğa (Leningrad üniversitetine). Meni gorkomda* Sergey Mironoviç Kirov qabul etti, “yataq kerektir ya” – dedi. “Ebet, kerek” – dedim. İmparatriçe Katırna’nıñ bir sarayını yataqhane etkenler. Andan Katırna yatqan bir odanı maa berdiler. İlmiy yolbaşçım biologiya professorı, moskvalı Valeryan Viktoroviç Lunkeviç oldu. Bir ara Qırım’da çalışan edi, o zaman körgen, tanıy edim. Leksiyalar diñledim, konspektler* yazdım, kütüphanelerden faydalandım. Soñ Lunkeviç’ni qapattılar, aspirantlığım şunnen bitti. Leninğradda Kirovnı birisi öldürdi, herkesni teftiş eteler, anda qalması pek havflı. Stipendiyanı da tölemeyler. Leningrad’da menden başqa daa 2 tatar qız, bir oğlan bar edi – Murtazayev İbraim, zoolog. Men – biolog. Bizim halqnıñ bir yahşı tabiatı bar – qıyın halqa qalğanda birbirini qollaylar. Yoqsa halqımız çoqtan darmadağın olup keter edi. O qızlar yatağında yattım, olarnen aş aşadım. Bu endi 1934 senesi. Endi herkes aşıq laf etmege qorqa. Men de, İbraim da, qızlar da Qırımğa qaytmağa isteymiz, hepsimizni bir qorqu aldı, amma qaytmağa para yoq. “Ne olsa olsun, Merkezkom’ğa, Krupskayağa barayıq” – dedik. Kettik. İçeri kirdik – merdivenden aşağı bir qadın tüşeyata. “Krupskaya’nı nasıl körmek mümkün?” – dep soradıq. “Это я (o ménim)” – dedi. Halımıznı añlattıq. “Bunda siziñ zemlâçestvo* bar, reisi Velişayev. Men oña telefon çıñırdatırım, o sizge yardım eter” – dedi. Velişayevi taptıq, bizge yolluq 30’ar kümüş berdi.
Keldik Aqmescıtke. Bunda açlıq. Qırım ösümlik qoruma institutına* işke kirdim, Yaltağa yiberdiler. Anda, institut yataqhanesinde daa 4 qız bir odada yaşadıq. Soñ meni qardaşım İsmayıl tapıp keldi – Qırımğa qaytqanım haberi üyge barıp yetken. Maa köyge barmağa vaqıt yoq, babamnı bir qaç aydan soñ barıp kördüm. Aytacağım, ismayıl biz qızlarnen bir odada yaşadı, Yaltada 6 sınıf bitirdi. Soñ oña mektep yataqhanesinden yer ayırdılar. Krovat* berdiler, amma tahtası yoq. Eki qız bizim yataqhaneniñ qapı bekçisini lafqa tutup çalğıttılar, biz üç qız, tahta hırsızlap İsmayılğa yataq yasadıq.
1935 senesi Halil akañıznen tanış olduq, evlendik. O Yalta mektebinde zavuç* edi, yatar yeri yoq edi. Bizim institut maa dep bir oda ayırdı. Halil akañız aslı Kermençik köyünden, babası Mustafa oğlu Seytmemet. Seytmemetke babasından 6 çayır miras qalğan: Skaru, Aşağı Tağan, Yoqarı Tağan, Çerkesçık, Köden Çayır. Kermençikniñ bir qısmı, bir de qomşu Laki köyünde Katırna ketirip yerleştirgen, türklernen tatarlarğa qarşı cenk etken danğalaqlar yaşay, yüreklerinde tatarlarğa kin saqlay ediler. Cenk vaqtı tatarlarnen bir-eki atışmaları da olaylandı. 1944’te dangalaqlarni da Qırım’dan sipirip attılar.
Men çalışqan institut direktorı Halilov Emir edi, 1939 senesi onu işten çıqardılar. Meni i.o. direktora (director vazifesini ödeyici) etip, metodıst Alimovnı işe (Alimov Eldarçı qartbabsı) director tayin ettiler. Zamparalığı bar edi. Andan meni Degirmenköy mektebine director qoydular. Evvelki director bir qıznıñ namusına keçken. Onu açıq sud* yapqanlar. Ekinci bir adamnı direktor tayin etkenler, o da bir qıznı bizşan. Soñ Soñ Degirmenköy halqı: “Bizge qadın direktor beriñiz” – dep talap etkenler. Meni gorkom’ğa çağırdılar: “Ты член партии с 1928 года, давай, иди директором” (kel, Degirmenköy mektebine direktor ol) – dediler. Maarif bölümi müdüri Kayko Asan edi. Direktor olup bir yıl çalıştım. 1940 senesi ağustos ayında Halil akañıznen 10-yıllıq mektebine işke avuştıq.
Cenk yılları
1941’de cenk patladı. Rozile 3 yaşında. Kommunistkamız, işte – qızımıznıñ adını Roza Lüksemburgıñ adından qısqartıp qoyduq. Nemseler kelse meni, kommunist dep atacaqlar – buña şüphe yoq. Partizanlıqqa hazırlanıp başladım. Özüm de Münevverge yüklü. Front* hep yaqınlay. Apansızdan nemselernen rumınler kirdi, Qırımnı bastılar. Halil akañız cenkte, İsmayıl deseñ Sevastopölde cenk ete, geroyluq köstere. Aysa meni birevtanımağan bir köyge barıp, cenk bitkencek oturayım dedim. Rozileni alıp yolğa çıqtım. Degirmenköynen Kürkület arasında, burulıştaki bayır artından qaçayatqan sovet soldatları çıqtı. Bir maşına (kamyon) yanımda toqtadı, bir kapitan tüşüp: «Куда идешь» Занами фронт идет, беги!», yani “Qayda ketesiñ?” Artımızdan front kele, qaç!” – dedi. Qaytmadım. Qureyiz’ge, ondan maşınanen Aluştağa, soñ Nikita’ğa keldim, bir ara Yaltada yataqhane arqadaşım olğan qızıñ evinde yaşadım. Ama aşayt meselesi… Aysa Büyük Lambatqa, teyzem aqayı Hurşut eñiştemalarğa barayım dedim. Yolğa çıqtım. Artıq Qırım nemseniñ qolunda. 1941 senesi, noyabr* 10’dan 11’ine keçer gecesi Buyük lambatqa kelip çıqtım. Münevver vaqtından evvel doğdu. Köyde öşekler başladı: “Partiynıy (partiya azası) eken, mında qaçıp kelgen” – dep. Bazı adamlarğa şaşam. Sen de tatarsıñ, işte! Ne kerek öyle laflar? Nemse meni tutup atsa, balalar öksüz qalsa, saña bir yeñgillik olacaqmı? Aldım elime bir aylıq Münevverni, yanıma da Rozileni, “ne olsa olsun, qaytayım öz köyüm Körbekke” – dedim. Çıqtım yolğa cayav. Artımdan ruminler tolu bir mögeled araba yetip keldi. Maña “Yuq yuq!” – dep qıçırdılar. “Çufut degilim, tatar, tatar!” – dep passport kösterdim. Mögedeke mindirdi, Aluştağa qadar alıp keldiler. Bardım Osman qardaşım üyüne. Osman frontta, apayı Hatice, qızçığı Ava aç oturalar. Osman frontta şöför olğan, soñ esir tüşken. Alıp ketkenler Avstriyağa, andan Çehoslovakiya’ğa. Çehoslovakiyada esirlikten qaçıp partizan olğan. Soñ sovet armiyasına (ordusına) qoşulğan. Cenk bitken soñ Bulunğur’ğa qaytıp keldi. Apayı açlıqtan ölgen, qızını apayınıñ teyzesi alıp baqa eken.
Aytacağım, kene tüştüm Körbekkül yoluna. Baqam – artından eki araba nemse kele. Keteberdim. Artımdan yetip: “Frau, wohın?” – dep soradılar. “Nach Dorf Körbekkül” – dep añlattım. “Biz de anda ketemiz. Min arabağa” – dediler. Nemseler nizamlı, temiz. Rumınlerdayın qoyrat degiller. Meni balalarnen Kir Asmalı çayırımız yanına tüşürip kettiler. Şu yarde Şeyhamet aqayıñ evine bardim. O ketip babama haber berdi, babam kelip meni evge alıp ketti. Bizim rus askerleri toqtamay qaça. Nemseler arttan aşıqmay quvalar. Aqşamları aşay, içeler, tüp urbalarına qadar soyunıp raat-raat yuqlay, sabasına bizim bütün gece qaçqan askerler artından üç-dört saatte yetip, qıyır-çıyır eteler. Niçündir horluğım kelıp ağladım. İsmayılıñ, Osmanıñ halları ne oldu eken dep ağladım.
Bir qaç künden soñ Aluştadan Körbekkülge, qızını alıp, Osmanın apayı keldi. Bizde ev taraşlıq. Alime alasiniñ üyünde yaşadı. Köyge Abdureşıt Tömeli starosta* olğan, Tömeli Abduramanıñ ağası. O 1914’tе Almanyada plen* olğan edi, nemseceni pek yahşı bile. Qızqardaşları da, Anife Tömeli, perevodçık* kursunda oquy. Toplanğan Tömeliler, köyde polis çetesi teşkil etkenler. 15 kişi qadar. Başlıqları da Degirmenköylü Çorman. Aluştada daa büyükleri otura.
Şimdi nemseler Stalingrad’dan çekilmege başladılar. “Kommunistler cedvelini tızıñız, biz olarnı qurşunlap ketermiz” – degenler polislerge. Tömeli Abdureşit sirağa meni de yazğan. Bunu da Arabacı Anife kelip ayttı. Sıra listesi Dağcı Seytcelilniñ elinde eken. Seytcelilniñ babası oğlundan o listeni alıp yaqqan, oğluna da: “Tatar olup tatarlarnı atacaqsiñmı?!” – dep yahşı kötek çalğan. Soñ Anifege: “Bar, Fatmağa ayt, bir ara köyde körünmesiñ” – degen. Amma qaçmağa çare yoq, Tömeli Abduraman adamları añılıp yüre, nemselerni bekleyler. Abduraman bizim çayırlarnı özüniñkine qoşup qaşıq qaqqan – bütün hır zır ondan.
Bir kün köyde Bağçasaraylı İsmail Tömeli keldi, yanında da apayı, qazan tatarı. Köy ortasında, yol üstünde meni kördü, başladı meni köteklemege. Apayı da saçımdan ceke: “Sovet hükümetini bekleysiñmi? Töpege qızıl bayraq asacaqsıñmı?” – dey. Rozile körip babama aytqan, babam kelip qurtardı.
Men endi duyam, bizimkiler kelecek – bir cesaretli oldum! Tömeli Abduraman “oğlunnı gizlegensiñ” – dep teyzemni qapattı. Bardım. “Abduraman efendi, niçün teyzemni qapattıñ?” – dedim. “Çoq laf etme, sen atılacaqsıñ!” – dedi. Men dedim: “Bu dünya beyligi Süleyman padişağa qalmadı – saa da qalmaz”. Soñ eşittik – bizim köyge nemseler keleyata. Olar kimniñ kim olğanını bilmeyler, özümiziñ halq barıp ayta. Fırsat tapıp babamalarğa bıraqıp, Bağçasarayğa qaçtım. Nemseler bir qaç yaşlarnı atqan, çıqıp ketkenler. Abduraman da olarnen ketecek olğan, almağanlar. Endi bizimkiler keleyata. Abduraman qorqqan, dağğa çıqıp özüni atqan, süyrele-süyrele çobanlarğa barğan, anda ölüp qalğan. Tömeli Abdureşit te ruminlernen qaçacaq olgan, onu da almağanlar. Bir altın saat berip olarnen ketken, anda onu Rumıniya siguransası atqan.
Sürgünlik yolu
1944’te, aprel* ayında sovet keldi. Barıp partbiletimni (kommunistik senetimni) taşlap arasından aldım. Raykomğa alıp bardım, “biletiñiz bizde qalsıñ, hesapqa keçirirmiz” – dediler. Oysa mendayın, oquğan adamlarnı dokumentsiz bıraqmaq niyetinde ekenler. Mayıs ortalarında köyümizde asker yerleşti. Niçündir halqnı köyden tek propuskanen* çıqaralar. “Propuska beriñiz, barıp partbiletimni alayım” – dedim. Bir qaç kün bekleñiz dediler. Oysaki bizim halqnı Qırımdan şu gecesi çıqaracaq ekenler, kimseniñ haberi yoq. O vaqıt halamnıñ 3 odalı evinde otura edim, bir odasında da Ayğırcı Qurtşerfe. Tañda sığır sağmağa turdum. Baqsam köçürme qapıdan 2 soldat kirip keldi, ellerinde avtomat, bir liste kâğıt. “Kimdir bunda Yazıcıyeva?” – dediler. Rusça soraylar, ebet. “Menim” – dedim. “Aydı, cıyıştırıñız şeyleriñizni, ne kerek olsa alıñız, tışarı çıqıñız hepsiñiz” – dediler. “Niçün? Qayda?” – dep soradım. “Sızıñ halqnı Qırımdan çıqaramız” – dediler. “Niçün? Men kommunistim. Eki balam bar” – dedim. “Это никого не интересует” (“Buña kimse meraq etmey”) – dediler. Şaşmaladım. Ne alacağım? Aşaycaqtan tek eki kilo unum bar edi, mayısbayramına dep selsovet bergen edi. Balalar turacaqqa sütlü bulamaç yapacaq edim. Çapıp kirip un dorbasını aldım, köçürme qapı yanında taş üstüne qoydum – şunen unutqanım. Evden bir gram ötmeksiz, unsuz çıqtım. Qomşumız Çolax Aktemniñ apayı, marüşke*, ev aldında bizge baqıp, külüp otura. Ev artında Bilâlnıñ apayı – o da marüşke. Aqayları trudarmiyada*. Marüşkeleri Qırımda qaldılar. Bizni soldatlar köynüñ kündoğuşında, Aluşta yolunda, Aylanma degen yerde halqqa alıp barıpqoştular. Halqnı gece tursatqanlar, bizim ev çette olğanı içün bizge tañda kelgenler. Rozile ötmek istep ağlamağa başladı. Bardım komandirge, balam ağlay, qarnı aç dedim. Yahşı adam eken – yanıma bir soldat berdi, “bar köyge, kimiñ üyünden aş tapsañ, al” – dedi. Bardim evge – taş üstünde un dorbası yoq. Ev içini Filin’niñ apayı qaştırğan, sandıqlarnı boşatqan, yahşı savutlarnı alğan. Daha qayda barayım? Barıp halqıñ üyünde şeyini almazsıñ, ya! Bir şeysiz qaytıp keldim. Baqsam menim un dorbam Abdureşit Tömeliniñ qızqardaşı Anifeniñ elinde. Barip elinden çekip aldım. Olar endi qorqqan, tınğan ediler, ağız açıp olamay. Maşınalarnen halqnı Aqmescitke, aqşamğa qadar taşıdılar. Yarı gecege qalğanları da oldu. Biz mingen artından babam çaptı, yetalmadı. Babam Osmannıñ apayı Haticenen, qızı Avanen qalğan. Haticeniñ qardaşı Seydamen o zaman trudarmiyada edi, şimdi bir oğlu bar, Qırımda yaşaylar.
İstansağa ketirip, toldurdılar bizni vagonlarğa. Bizim vagonda 60 adam. Bazı balalar pek zayıf ola eken, sabiyler – Qırımdan çıqqan-çıqmaz ölmege başladılar. Abdüveli Ayşeniñ qızçığını hiç unutıp olamayım, sabiyçikni. Beş yaşçığında edi. Açlar. Birev de aşamağa bir şey berip olamay. Açından öldü. Onu yol kenarında say bir çuqurçıq qazıp kömdüler qartlar. Çöl ortası edi. Qazağıstanda – şakallar aşağandir deyim. Çoq bala öldü, başqa vagonlardan. Yolda, istansalarda yuvundıqtayın şorba bereler – içinde bir-eki kürpe yalday. 100-er gram çavdar ötmegi. Ötmekni özlerine alğan künleri de ola, neden ki qaravul soldatlar da aç. Şorbalarnı istansalarda bir qazandan daqıtalar, adamlar sıra-sıra.
Beş kün qadar vaqıt keçti. Bir daha baqam – quçağımda qızım Müniver bir sıcaq, bir sıcaq! Çeçek çıqağan! Bir istansağa kelip toqtadıq – çaptım medpunktke*. Berdiler üç metr marlâ* balanı sarmağa. Soñ bizni hasta balalar olğan başqa vagonğa avuştırdılar. Anda soldatlar balalarnı acıylar, odur budur tapsalar balalarğa ketirip aşatalar.
Vagon teşiklerinden yel sızğırıp kire, suvuq. Ukrainadan keçkende qasaplar vağonlarnı taşnen şıbaladılar. Rozileniñ qulağına bir taş kelip tiydi. Geceleri Münevver quçağımda, es-eles yuqlağan olam. Qorqup uyanam Rozile yanımdamı eken dep. Poyuz* çöl ortasında kete, qaranlıq. Qarmalayım, “sensiñmi, balam?” – deyim. “Menim, anam” – dey. Bergen aşlarını balalarğa aşatam – şiñgen, yavan (etsiz) şorba, toymaylar. Özüm deseñ qararsız açım.
Bir istansada toqtağanda tışaridan “Fatma-a, Fatma-a!” – dep bir apay sesi keldi. Tışarı baqtım – o meni, men onu tanımadıq. “Kim ya mında Fatma?” – dep soray menden. Sesinden tanıdım. Büyük Lambatta aqayda olğan qızqardaşim (Alime? Zeyneb?) eken. O Körbekkül halqını körgen, menim qaysı vagonda olğanımnı aytqanlar. Tüştüm aşağı. Eline eki yün şal alğan, kebaplıq qaqaç alğan. Olarnı evden çıqarğan soldatlar insaniyetli ekenler, “hepsi şeyleriñizni alıñız, endi Qırımğa qaytmaycaqsıñız” degenler, yüklemege yardim etkenler. Maa eki yün şal berdi, qaqaç berdi. Bir istansada, bir bağana* üy yanında qaqaçtan şorba pişirem. Münevver Rozileniñ elinde. Keldi bir marüşke: “Sen minda napasıñ? Yanğın çıqarırsiñ!” – dep qazannı bir tepti. Qızlarım ağlaştı. Yerden o qaqaçlarnı toplap aldım, qaytıp barıp vagonda aşadıq.
Sürgünlik yerlerinde
Sekız kün, sekiz gece yolda olduq. Pek çoq degil dersiñiz, amma bir ömür qadar keldi. 1944’niñ 26 mayıs künü vagonlar kelip toqtadı Bekabad istansasına. “Выходите” ( çıqıñız ) dep vagon qapısını artınacek açtılar. Bütün eşelon halqını bir yerge topladılar. “Biraz bekleñiz” – dep ellerinde olğan eki erkek vokzal* içinde kirip kettiler. Biz çapqalaşıp birbirimizni qıdıramız – soy soptan kim bar, kim yoq. Yarım saat keçmedi – artı-artından 7 eşelon daa keldi. Olar da tüştüler. Banaki erkekler – olar komendantlar ekenler, bizge vokzalnı ve etraf çölnü küsterip: “Вот ваша родина” ( işte siziñ vatanıñız ) – dediler. Hastalarnı ayırıp lazaretlerge* alıp kettiler. Men Münevverni bermedim. “Yanında özüm de olmaq isteyim” – dedim. Soñ meni de balalarımnen alıp kettiler. Oraç ( doktor) bir çufut qadın edi. Üçevimizge bir odada eki kravat berdi. Duşqa kirip yuvunduq. “Sizge yardım etmege tırışırım. Sız sav qalırsıñız” – dedi. Yigirmi künden ziyade bizni baqtı, qızçıqlarım baraz etlendiler. Lazaretten çıqtıq, bizni 5-inci barakağa yerleştirdiler. Bir barakada 25 qoranta. Tübü topraq, tahtadan yatqıçlar. Bizden ögüne bunda nemse plenleri yaşağanlar. Adamlarnı işhanelerge bölüştirdiler. Men bir yapıcılıq idaresine tüştüm, yazuv işleri yaptım. Detsat* teşkil ettiler, Irsmambetov’nı – noğay adamı, Qırımda bir gazetada çalışa edi, yatqan yaralanğan – direktor etip qoydular. Eşitken ki Fatma apte bunda dep. Çağırttı meni, baqçağa işke aldı. Rozile mektepke qatnap başladı. Öyle etip bir yıl qadar çalıştım.
Bir kün apansızdan komendant bir qaç yüz qoranta başlarını çağırttı:
–          Şeyleriñizni toplañız, sizlerni başqa yerge avuştıracaqmız.
–          Qayaqqa?!
–          Barğan soñ körürsiñiz.
Kene cayav-calpı barıp istansada toplaştıq. Vagonlar kelip toqtadı, mindik. Barıp çıqtıq Stalinabad’qa ( Tacikistan, Düşanbe şehri ). Bir tar-çığırlı demiryoldan 4 vagonnı çekip bizni alıp kettiler. Tacikistannıñ Qorğantöpe oblastına, Vahş özeni artına. Vahş köprüsi üstünde toqtattılar, vagondan vagonğa keçip soy adlarımıznı teşkereler. Bazılar “bizni köprüden aşağı yuvarlatacaqlar” deyler. Yoq, şükür, öyle şey yapmadılar. Afğanıstan sıñırı tübünde Kaganoviçabad rayonına alıp keldiler.Tüştük. Keldi komendant, bizge pamuq zanlarını kösterdi: “Bu Tuğalan uvasıdır, siz içün soñgu menszil. Vahş’tan o yaqqa tek ölüñiz keçmesi mümkün” – dedi. Rusça ayta, ebet.
Ketirdiler bizni bir kolhozğa*, pamuq zanlarında çalışmağa. Brigadir* maa balaban bir ketmen* berdi. Amma ketmenimi köteralmayım. Yerli halq özleri tacikler, amma özbekçe laf eteler. Biz de özbekçeni qolay añlaymız. At üstünde raykom sekretarı Tapılov keldi, qursağı semizlikten eşilip tüşken. Oña dedim: “Men bu işke alışmadım, çalışmam pamuqta”. O da maa: “E, sen çalışmağanda menim qursağım azmaz. Özüñ azarsıñ” – dedi. Çünki norma toldurmasañ ekinçi künü aş ta bermeyler. On künden soñ keldi komisiya, 4-5 kişi, pamuq çölüne. Qoydum ketmenni, oturdım. Büyükleri maa: “Почему сидишь” ( Niçün oturasıñ, çalışmaysıñ? ) – dey. “Ketmenim ağır” – dedim. Ketmenni alıp pamuq çapalar kördü: “Maa da ağır. Beriñiz yeñgilcerek soyunı” – dedi. Soñ: “Oquv yazı bilesiñmi?” – dedi. “Aspiranturada oqudim” – dedim. “Sendayın oqumışlar mında çoq edi” – dedi. “Şıypanğa bar da, bir duvar gazetası çıqar” – dedi. Partiyanı maqtap duvar gazetası yazdım Aqşam adamlar oqudılar, begendiler. Brigadir: “Bu yahşı şey” – dedi. Meni qoydu biraz qolay işke – salqında, terek tübünde, qatıp qalğan selitranı* ketmennen ufatam. Soñ aşçı etip qoydular. Anda üylelik şorba, bir parça pite, aqşamlıq ta çaynen pite bereler. Balalar da kelip aşaylar. Qarın toqluğına çalışamız. Dört aydan soñ arpa kürpe berip başladılar, “balalarıñız bar, evde aş pişiriñiz” – dediler. Yıqıq evçiklerde yaşaymız, amma qışta da havası cıllı.
Soñ, yavaş-yavaş bu yerde de alışqandayın olduq. Bu yerge “Долина высланников”, yani “köçürilme cezasına çarptırılğanlar mekânı” adını berdiler. Çoqları 1929 senesi Istavrapöl oblastı, Gorbaçovskaya qasabasından köşürilgenler.
1935’te Kirov işi boyunca bir gruppa Leningradlılarnı, soñ rus nemselerini, soñ da nemse esirlerini ketirgenler. Soñ esirlerni alıp ketkenler, olarnıñ yerine de bizlerni ketirgenler. Halq qarma-qarışıq, internasyonal. Olarnıñ komendantı rus. Bir künü komendantları yaş bir oraç apaynı, leningradlı rus apay – atıp öldürdi. Komendantıñ balası difteriya (boğmaca) hastalığına oğrağan. Apayçıq balanı Qurğantöpege alıp ketken, bala yolda ölgen. Endi apay qaytıp kelmege qorqa. Komendant Qurğantöpege barğan, apaynı tapqan, bir şey aytmayıp, pıştavını çıqarğan da apaynı tars atıp öldürgen. “Sen naptıñ?” dep sorav soraycaq bir adam yoq. “Felân hastalıqtan öldü” dey, yaza qoyalar.
Bizim komendantımız Çalenko, enkavede ( НКВД ) adamı. Mında rus mektebi bar, hepsi tatarlar balalarını rus mektebine berdiler. Rusça oqusalar, belki yolları açılır belleysiñ de. Rus tili ocapçesi İzra Petrovna, çufut apay. Onuñnen, bir de Sveta Sapojnikovanen dost oldum. O da rus tili ocapçesi, detdomda* zavuç, anası aşçi. Apay zav rayONO ( rayon oqutma işleri bölümi başlığı ) Sultanov’nıñ severligi. Sultanov özü qazak, apayını bıraqıp Sapojnikovanı aldı. Apayınıñ soy adı Merganova, onyıllıq özbek mektebinde ocapçe, qızlarınıñ adı Karamat. Bir künü Sveta: “Fatma Mustafayevna, sizni Sultanov çağıra” – dedi. Bardım. “Siziñ balalar pek çoq ölüp başladılar. Olarğa bir detdom teşkil etmek kerek. Yalvaram, detdomğa işke almaşıñız. Öz tiliñizde laf etseñiz balalarıñızğa yahşı olur” – dedi. “Ebet barırım!” – dedim. “Çalenko siziñ emek defteriñizni musadere etken, bermedi. Çalışqanıñız aqqında spravka beririm” – dedi. Rayon merkezi kenarinda bir ev ayırdılar. Otuzğa qadar tatar balalarını topladım. Saçlarını qoy qırqqandayın etip özüm qırqtım, yahşı qırqmağa bilmeyim. Alıp bardım hammamğa, yuvundırdım. Balalar yavaş-yavaş özlerine kelip başladılar. Soñ yüzlernen başqa millet balalarını da topladıq. Özüme bir oda ayırdılar. Detdom aşları aşaymız, qızlarım da detdom urbaları kiyeler. 1947 senesine qadar detdomda çalıştım. Soñ cenkten Halil akañız qaytıp keldi. Soray-soray Alimeni Bulunğurda tapqan, o da bizim qayda olğanımıznı añlatqan. Detdom mektebine matematika ocası olup kirdi. Detdom balalarindan bir gruppa teşkil etti, konsert köstereler. Sultanov bizlerni begene, bizdayın ocalar körmegen. Halil akañıznı tacik mektebine avuştırdı, matematikanı artıq tacikçe añlata. “Açlıq ayuvnı oynamağa ögretir”, ya da “Başıña tüşse başmaqçı olursıñ” deyler de – ondayın.
Soñ “Переселенцам на идеологическом фронте работать не дозволяется” (Köçürilgenlerge ideoloji cephesinde çalışmaq izin etilmey) – dep prikaz* çıqtı, bizni ocalıqtan çıqardılar. Biz ketken soñ, detdom başına keçken adamlar detdomnı aşağanlar. Bazı balalar istansadan kömür hırsızlap satıp, öyle keçingenler. Sultananov Çalenko’ğa qulaq asmayıp bizni kene detdomğa qaytardı. Bir daha barıp her şeyni doğruttıq. Soñ Çalenko Sultanovnı işten çıqarttı. Yerine Mahmydov degen adamnı qoydular. Laf etmege bilmegen, cayil bir herif. Toplaşuvlarda yerine qazan tatarları çıqıp, onıñ adından nutuq söyleyler. Halil akañızıñ ocalıq dokumentini yañıdan yasattırıp aldıq. Amma bizni detdomdan kene çıqardılar, iş yürütici olup çalıştım, soñ andan da çıqardılar. Yazdım şikâyat Tacikistan Maarif ministrligine. Andan cevap keldi “sizni işten çıqarğanları doğru” dep. Endi napayıq? Çölde çalışmaqtan Allah saqlasın, olarnı “yaramay çalışasıñ” dep ketmen sapınen, qamçınen kötekleyler. Aqçamız bar, çünki bizge “uzaqlıq içün”, bir de “ısıtma hastalığı bölgesinde çalışqanı içün” dep aylıqnı yahşı bere ediler. Bir şey etip qurtulayıq bundan dedik. Ayşe degen bir tatar apay, medsestra*, Çalenko’nıñ balalarını baqa, araları yahşı edi. Onen laflaştıq. Çalenko “bu qadar para bersinler, pasport yasap beririm” degen. Bizim bir türlü dokümentlerimiz yoq, balalarnıñ metrikaları Qırım’da qaldı. Çalenko paranı aldı, emek defterimni berdi, amma pasport yapmadı, tek Stalinabad’qa qadar propusqa berdi. Sığırımıznı da sattıq, kettik. Stalinabadda Halil akâñız malaryağa tutuldı. Kassadan bilet alıp olamayım. Konduktorlarnen añlaştım, Bulunğur’ğa qadar keldik. Bulunğur istansasında körbekliler bizni kördü, Osmanğa haber berdiler. Osman kelip, bizni evine alıp ketti. Apayı Hatice ölgen, bir qazan tatar apayı alğan, onıñ da Faniya degen qızı bar. Soñraları Osmandan bir oğul, eki qız daha doğurdı. Soñ İsmayıl da çapıp keldi, o da Bulunğurda eken, türmeden çıqqan soñ kelip Osmannı tapqan. Bulunğur komendantı Şanıgın bizge şaşa, “Nasıl etip sizni andan yiberdiler?” – dep. Osman “artını çoq qarıştıma” – degen oña. Osmannıñ avtoriteti* bar, çünki taqınacaq tenekeleri (medaller), partizan dokumentleri bar. Maşinanen çükündir taşıy. Komendatqa azçiq qapar da berdik.
Endi iş tapmaq kerek. Bardim rayONO’ğa. RayONO müdüri Arutyunova, ermeni qadın, ayneci. Emek defterim bar, detdom’da, mektepte çalışqanımız haqqında spravqalarımız bar. “Yahşı, alırım işke, propiska oluñız” – dedi. “Bizde pasport yoq” – dedim. “Men qanunğa qarşı ketip olamayım, propiskasız sizni işke alamayım” – dedi. Aysa bardiq detdomğa. Direktorı Ernazarov. Spravkalarnı kösterdik, propiska soramadı, Halil akâñıznı da, meni de detdomğa işke aldı. Altı ay qadar çalıştıq edi, SSSR boyunca buyruq çıqtı ki, “memlekette pedagok kadrlar yetişmegeni sebepli, pedagogik tahsili olğanlar ocalıqtan başqa işke alınmasın” – dep. Biz ocamız, amma bala oqutmaymız, detdomda terbiyeci çalışamız. Detdom balaları rayon mektebine qatnaylar. Ernazarov mecbür oldu bizni işten çıqarmağa. Kene işsiz qaldıq. Bulunğurda şeker zavodı* bar. Anda bardım. Dokumentlerimni baqtilar: “Aha, pedagog, ocapçe! Pedagoglarnı başqa işke almağa olmay” – dedi, almadılar. Halil akâñız hammamğa suv qızıtıcı işine kirecek olup bardı – onu da almadılar. Napayıq ta, nişleyik? Bardiq kene Arutyunova’ğa. “Bizni, siz ocasıñız dep, hiç bir işke almaylar. Berin bizge iş” – dedik. “Mektepte boş yer yoq” – dedi. Keldik mektep direktorına. “Kimya ocası, matematika ocası pek kerek” – dedi. “Arutyunova’ğa aytıñız ocalar kerek dep” – dedik. “O bile kerek olğanını. Maa belli degil niçün yoq dep ayta” – dedi direktor. Añlaşıldı ki Arutyunova bizni işke qast etip almay. O ermeniler Özbekistanda bizim halqqa pek qılındılar. Türklerden aşağan köteklerini açuvını bizim halqtan çıqaralar. Aşağan kötekleri de özleriniñ fitneciliklerinden.
Qapı qapıdan yüre-yüre, neyse şeker zavodına işke kirdik. Men laborayoriyada, Halil akâñız filtropress’te çalıştıq. Amma o iş te sezonlı. Yani qışta çükündir bite, zavod qapata, aylıq maaş yoq. Amma aşamaq her kün kerek. Napacaqsıñ? Zavodta çalışqanlarıñ hepsi şeker hırsızlay. Çuval-çuval. İsmayıl, Halil akâñız 50 kilolıq çuvaldan bir sezonda 70-80 çuval şeker ayındırıp saqlap qoyalar. Qışta o şekerni satıp keçinemiz işte.
Soñ pat etti, daha bir prikaz çıqtı – “Qırım tatarlarıñ hepsi şeherlerden, rayon merkezlerinden kolhozlarğa köçürilsin” dep. Komendant Şanıgin Osmanğa degen: “Sizni sad-sovhaz’ğa (bağçacılıq hocalığına) köçürtirim”. O sovhoz da Bulunğurıñ yançığında. Sovhozda* çalıştıq. Alma cıyamız, kese, qurutamız. Alma cıyğanda her aqşam 5 kilo evge bereler, 20 kilo da hırsızlaysıñ. Nasıl da olsa özbek kolhozına tüşmedik, pamuq işiniñ esaretine tutulmadıq. Anda tek bizim halqnı degil, yerli özbeklerni de qul köle kibi çalıştıralar.
Bir kün evimizge Ernazarov keldi. Arutyunovanı Samarqandqa büyükçe işke alğanlar, zav rayONO olğan. “Aqşamgı mektepke kimya-biologiya ocası kerek. Keliñiz. Memetov da kelsin” – dedi. O aqşamğı mektepte komendantlar, raysobes* müdüri, milisler oquy ekenler. Men barıp, bizim halqqa qılınğan adamlarnı oqutacağım, olar attestatlı, soñra diplomlı olacaqlar. Barmadım. “Balalarnı oqutırım, bularnı oqutmam” – dedim. Küldü. Özbekler, yahşı halq olar. Bu meshet türklerine niçün şay yaptılar – bilmeyim. Yiberdi meni onyıllıq mektepke. Mektep direktorı da Osman – anamıñ qardaşı, yani Abibulla dayımıñ oğlu. Pensiyağa qadar şu mektepte çalıştım.
Rozile ve Münevver
Rozile de, Münevver de o mektepte oqudılar. Rozile bitirdi 10 sınıflı, dokumentlerini medtehnikumğa* alıp bardı. Feldşer olmaq istey. “Cпец-переселенец (mahsus köçürilgenler qorantasından) olğan içün feldşerlikke almamız, medsestralıqqa alırmız” – degenler. Eki yıl oqudı, medsestra oldu. Endi işke almaylar. Bardim rayzdrav’ğa* . “Niçün işke almaysıñız” – dep soradım. “Qızınız daa yaş. Bir yañlış iş yapsa cevapkârlıqqa bizni çekerler” – deyler. Neyse Aqtöpe degen yerde işke aldılar. Anda çalıştı. Bir künü, pahıldayın, bir özbekiñ apayı hasta olğan. Özbek apayını ölecekke qadar evde tutqan. Soñ “dohtur apa, qurtarıñ” – dep apayını, anasını aqşam üstü alıp kelgen. Rozile, nice tırışsa da, apaynı qurtarıp olamağan. Özbek kelgen, pıçağını çıqarğan, Rozileni öldürecek. Anası: Etme balam. Dohtur qız bütün gece çapqaladı!” – degen. Andan, işten çıqarıp aldıq. Bulunğurda ameliyat hemşiresi olup çalıştı. 1964 senesi mayıs ayında köçtük Samarqand’qa. Bir tatarnıñ evini satın aldıq. Bunda, oblast hastahanesinde çalıştı. Soñ medsina institutını* bitirdi, zav laboratoriya* oldu, aqayğa çıqtı.
Münevver Taşkentke ketip, üniversitetiñ kimya fakültetini bitirdi. Oquvını bitirgen soñ samarqantqa, himzavodqa* işke yiberdiler. O da mına, Şevketke aqayğa çıqtı.
İsmayil
İsmayil Yaltada orta mektepni bitirdi, soñ tarih fakültetine oqumağa kirdi. Onu da bitirgeninden soñ orta mektepte oca çalıştı. Şiirler yazıp başladı. Soñ flotqa hizmetke aldılar. Soñ cenk başlandı, Sevastopöl mudafaasında cenk etti. Pulemöt* ata eken. “Bar, til tutup ketir” – degenler. Top atılğan vaqıtta telqoranı kesip nemseler blindajına dalğan, bir nemseni tutup ketirgen. Nemse tilini mektepte yahşı ögrengen edi. Soñ sovet askeri Sevastopölden qaçmağa başlağan, İsmail şeher mudafaasında eñ soñğu matroslarnen qalğan. Nemseler bunda bir gruppa soldat bar bellesinler dep, bir özü 4 yerde turğan pulemöttan qurşun atqan. Soñ ayaqtan fena yaralanğan, zar-zor soñğu parahodqa* yetişken. “неходящих не брать” (yürüp olamağanlar alınmasıñ) – dep tıraptan qaytarğanlar. Üstünden basıp keçkenler. Parahod endi yerinden köçken eken, bir tahtanı quçaqlap özüni suvğa atqan, amma nafile! Nemseler şeherge kirgen, qalğan – saqlanğan askerni esir alğanlar. İsmayilni “Komissar!” – dep kötüne tepkenler. Esirlerni Canköy’ge lagerge* qapağanlar. Bilmem nasıl etip yarasına ilâç tapqan. Soñ Ukrayinağa alıp ketkenler. Ayağı tüzelgen. Andan bir qazan tatarınen birlikte qaçqanlar. Bir mısırboğday tarlasında gizlengenler. Pek açlar. “Bar, ötmek tapıp ketir” – degen qazan tatarına. “Avulda polisler bardır” – degen qazan tatarı. Amma açlıq!.. Tatar ketken. Bir polisni tutup bağlağan, süyreklegen. Amma polis qurtulıp qaçqan, bu da artından atıp yaralağan. Şay etip ötmeksiz kelgen. Gece qaranlığında ormanğa qaçqanlar, olarnı İvan Groznıy adına partizanlar esir alğanlar. Anda İsmayıl harbiy instruktor* olğan, sovet ordusı kelgenge qadar. Sovetler kelgen soñ degenler ki, “isteseñ bunda qal, raykom’da çalışırsıñ”. Qalmaysıñmı, ya? Yoq, canım! Pek ideyağa sadıq halq o bizim millet! “Нет, хочу на передовую” (Yoq, ög sırağa ketmek isteyim) – degen. Qoyğanlar frontqa keteceklerni bir vagonğa.
Bir istansağa kelgende, körgenler ki, milisler qadınlarnı kötekley, niçün ki apaylar tirenge minecek olalar. Bunu soldatlar körgen. Hepsi saruş. “Biz anda cenk etemiz, siz mında bizim analarımıznı urasız!” – dep basqanlar milislerge kötekni. Kelgen MVD (İç İşleri Baqanlığı) askeri, trenni toqtatqanlar. Soldatlarnı sırağa tizgenler. Çıqqan ögge bir mayor: “Aytıñız kim başladı milislerni urmağa? Şimdi, sıra ögünde atarım!” – degen. Bir kimse birevni köstermegen. Mayor herkesniñ betine baqıp çıqqan, ögge İsmayılnen anavı qazan tatarını çekip çiqarğan. “Bular başladımı?” – dep sorağan. Herkes: “Нет, нет” (Yoq, yoq) – degenler. Kene de bularnı komendanturağa* alıp ketken. Dokümentlerini alıp baqqan. Soñ qazan tatarnıñ dokumentlerini qaytarıp bergen, közüne tikilip baqıp: “Bu başladı mı kötekni?” – dep sorağan. Qazan tatarı ondan ne isteğenlerini añlay, yoq, o yapmadı dese özü de belâğa qalacaq. “Yoq, o başlamadı, tek bey parazitov (ur haramlarnı)!” – dep ayttı” – degen. Mayor İsmayılıñ bütün dokumentlerini yırtıp masa üstüne obalağan. Oysaki o zaman bizim halq Qırımdan çıqarılğan eken, bu köpek te bunu bile olsa kerek. İsmayilni türmege qapağan, Kafkazğa alıp ketkenler. Anda yapıcılıqta çalışqan. Yaza-yaza bir qaç dokumentıñ yanıdan yaptırıp alğan. Añlağan ki, oña geroy bergenler, amma medalini alamadı. 1951 senesi türmeden çıqıp, Taşkentke kelip qorantası ne yerde olğanını soray. Samarqand oblastı, Bulunğur rayonunda dep aytalar. Kelip Osmannı tapqan. Biz o zaman Tacikistanda edik.
1956’da bizim halqnı komendant nezaretinden çıqardılar. Kafkazlılar, qalmıqlar yurtlarına qaytarıldı, tek bizim halq sürgünlikte qaldı. Şu yılı halq hareketine men de, İsmayılda qoşuldıq. Ondan beri, işte, “halq vatannı unutmasın” dep, çapqalaymız, bazı adamlarımızdan sögüş aşaymız. Mına, keçende bizde toplaşuv bar edi, soqaqta bir qaç maşına. Soqaqtan marüşkeler keçip keteyatıp bizim evni köstere de: “Bunda ne, toy barmı” – dep soraylar. Duvardaş qomşumızıñ apayı, özleri bizim halqtan, tüşken soqaq ortasına, o marüşkelerge: “Mında toplandı bir qaç tatar çaldonları – tatarlarnı Qırımğa qaytarmaq isteyler” – dep, bizni kösterip mıskıllay. Sen istemeseñ – ketme! Amma ne kerek halq işinen oğraşqan adamlarnıñ yüregini bulandırmağa? Ruslar bizge bu qadar yamanlıqlar yapqanına şaşmayım, çünki olar bizge qast duşman. Öz halqıñ seni köksüñden keri itese, o zaman canıñ pek ağrıta.
Maa öyle kele ki, bu devlet yıqılmay tura bizim halqqa Qırım yolları açılmaycaq. Amma bu devletnıñ yıqılacağı barmı? O yıqılğancek dünyada qırımtatarı qalacaqmı?
1990 senesi.
~
LUGATÇE
Rayon………… : Bölge
İnformativ…… : Enformasyon, bilgiye dayalı
Konkurs……… : Müsabaka, yarışma
Oblast………… : Bölge
Sort……………. : Çeşit, kalite, (ekstra)
Funt ………….. : 409,5 grama denk bir ağırlık ölçüsü, libre
Matros……….. : Bahriye
Dilijan………… : Dilijans, omnibüs tarzında bir tür araba
Narkompros… : Maarif bakanlığı
Selsovet………. : Köy şurası
Spravka………. : Kimlik vesikası
Oktabr………… : Ekim
Dom krestyan : Köylüler misafirhanesi
Pedinstitut….. : Öğretmen okulu
Stipendiya…… : Burs
Pedtehnikum.. : İlköğretim öğretmen lisesi
Obkomkomsomol: Genç komünistler teşkilâtı
İnstruktor……. : Öğretmen
İnstitut partsostavı : Parti azaları heyeti
Gorkom………. : Şehir parti teşkilâtı
Konspekt……. : Özet
Zemlaçestvo… : Vatandaş derneği
Ösümlik qoruma institutı : Yetiştirme
Krovat………… : Karyola
Zavuç…………. : Tedrisat müdürü
Sud…………….. : Mahkeme
Front………….. : Cephe
Noyabr……….. : Kasım
Starosta………. : Muhtar
Plen……………. : Esir
Perevodçik….. : Mütercim, tercüman
Aprel………….. : Nisan
Propiska……… : Giriş çıkış kartı, kayıt defteri
Marüşke……… : Rus kadını
Trudarmiya…. : Ordu
Medpunkt…… : Sıhhi yardım merkezi
Marla…………. : Gazlıbez
Poyız…………. : Tren
Bağana………… : Tomruktan yapılmış ev
Eşelon………… : Tren katarı
Vokzal………… : Gar binası
Lazaret……….. : Revir
Detsat………… : Kreş
Kolhoz……….. : Kollektif çiftlik
Brigadir………. : Grup şefi
Ketmen………. : Özbek çapası
Selitra…………. : Potasyum nitrat
Detdom………. : Çocuk yuvası
Prikaz…………. : Emir
Medsestra…… : Hemşire
Avtorit……….. : Otorite
Zavod…………. : Fabrika
Sovhoz……….. : Devlet çiftliği
Raysobes……. : Mıntıka şurası
Medtehnikum : Tıp fakültesi
Feldşer……….. : Sağlık memuru
Rayzdrav……. : Rayon sağlık koruma idaresi
Medsina institu : (Tıp) sağlık okulu
Himzavod…… : Kimya fabrikası
Pulemöt………. : Makineli tüfek
Parahod………. : Vapur
Lager………….. : Esir kampı
İnstruktor……. : Öğretmen
Komendatura. : Kumandanlık

TAVSİYELER

KIRIMOĞLU, BİR HALKIN MÜCADELESİ kitabı çıktı!

Emel Kırım Vakfı Başkanımız Zafer Karatay’ın yazdığı “Kırımoğlu, Bir Halkın Mücadelesi” kitabı ilk defa 23 …