İSMAİL BEY GASPIRALI VE “TERCÜMAN” ÜZERİNE GİZLİ BELGELER

Yazar:

İSMAİL BEY GASPIRALI VE “TERCÜMAN” ÜZERİNE GİZLİ BELGELER*

 

Büyük kaybımız İsmail Otar (öl. 29 Ekim 2005) Beyin anısına!

 

Timur KOCAOĞLU

Türk dünyası aydınlanmasının 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başındaki büyük önderi İsmail Bey Gaspıralı (1851-1914)’nın bizim için iki önemli mirası vardır: Biri onun önce Bahçesaray’da başlattığı ve sonra da Kırım, İdil-Ural, Kafkasya ve Orta Asyaya yayılan Cedit okulları, ikincisi ise, yine Bahçesaray’da basılarak Avrasyanın bütün köşelerine ulaşan Tercüman gazetesidir. İsmail Bey kendi çağında basının insanlar üzerindeki etkili önemini çok iyi anlamıştı. Kendisi 25 Kasım 1883 tarihli Tercüman‘ın “İfade-yi Hal” (Durum Açıklaması) adlı önsözünde bu konuda şöyle diyordu: “Matbuat halkın, milletin dilidir. Matbuat bir dil-i milliyedir ki, sesi dünyanın bir tarafından bir tarafına kadar gider; bir dildir ki, sedası bin yıl soñ işitilir.” (Basın halkın, ulusun dilidir. Basın, sesi dünyanın bir yanından öbür yanına giden bir ulusal dil; yankısı bin yıldan sonra duyulan bir dildir).

Bugünkü konumuz olan Tercüman gazetesinin yayınlanma izninin alınması, hazırlanarak yayınlanması ve sonra da geniş bir coğrafyaya dağıtılması işi kolay olmamıştır. 1990’lardan başlayarak özellikle Çarlık Rusyası arşivleri üzerinde yapılan çalışmalarla bu Tercüman gazetesi konusunda çok önemli belgelere ulaşılmıştır. Bu belgelerle biz bugün İsmail Bey Gaspıralı’nın faaliyetleri ve Tercüman gazetesinin yayın hayatı üzerinde daha fazla bilgiye sahip oluyoruz. Bu alanda çalışmış iki bilim adamı, İsmail Asanoğlu Kerim ve Viktor Gankeviç’in bu konudaki yorulmak bilmez bilimsel araştırmalarını yürekten kutlarız.[1]

Rahmetli Profesörler Saadet Çağatay ve eşi Tahir Çağatay’ın kurmuş oldukları Ayaz-Tahir Türkistan ve İdil-Ural Vakfı’nın Yönetim Kurulu tarafından Gaspıralı hakkında Çarlık Rus arşivlerindeki bu belgeler ile Tercüman gazetesindeki belge niteliğindeki bazı ilan, haber, mektuplar Türkçe, Rusça ve İngilizce olarak 3 dilde hazırlanmakta olan bir kitapla dünya bilim çevreleri ve kamuoyuna ilerde sunulacaktır.[2]

Bu kitapta yer alan “Tercüman” gazetesi dışındaki arşiv belgeleri şu arşivlerde bulunmaktadır:

  1. RGİA: Rossiyskiy gosudarstvennıy istoriçeskiy arhiv (Rusya Devlet Tarih Arşivi), St. Petersburg;
  2. GAARK: Gosudarstvennıy arhiv avtonomnoy respubliki Krım (Kırım Muhtar Cumhuriyeti Devlet Arşivi), Simferopol;
  3. MVD: Ministerstvo vnutrennıh del (İçişleri Bakanlığı Arşivi), Moskova.

 

Toplam 500 kadar belgenin yer aldığı bu kitaptan bir kaç belgeyi burada sizlere sunmak istiyorum. İsmail Bey Gaspıralı Tercüman’dan önce başka gazeteler yayınlamak için Çarlık idarelerine başvurur. Bunlardan biri de Faydalı Eğlence gazetesidir:

 

(Belge No: 1) İsmail Gaspıralı’nın İçişleri Bakanına “Faydalı Eğlence” Gazetesini Çıkarma İzni İçin Yazdığı Dilekçesi (20 Kasım 1879)’nden bazı alıntılar:

  • Rusçayı ve Rusça okuma yazmayı bilmemelerinden dolayı, Kırım Tatarları Rusya’yı ve Rusya’nın hayatını tanıma imkânlarından tamamen yoksun oldukları gibi, sanayi, tarım vb. alanlardaki gelişmeleri takip etme ve bu alanlarla ilgili yeniliklerden haberdar olmaktan da mahrumdurlar.
  • Bunun dışında, çoğu zaman çok gerekli bilgiler ve bazen hükümet kararları da Kırım Tatar halkına gereken netlikte ulaşamamaktadır.
  • Bu, Tatarların ister istemez yanlış düşüncelere sapmasına sebebiyet vermekte ve onlara belâ getirmektedir.
  • Bu sebepten dolayı, Tavrida vilâyetinin Bahçesaray şehrinde St. Petersburg sansürünün izniyle “Faydalı Eğlence” adı altında Tatarca haftalık tarım ve edebiyat gazetesini, Tatarlara başlıca hükümet kararlarını tanıtmak ve Rusça okuma yazmanın ve Rus eğitiminin yararlarını ve ehemmiyetini anlatmak maksadıyla yayınlamayı arzulamaktayım.
  • Zatıâlinizden bana bu gazeteyi Bahçesaray’da yayınlamaya izin vermenizi istirham ederim. Yayının programını ve kopyasını ayrıca ekliyorum. Yayının ebadı Tiflis’te çıkmakta olan Tatarca “Ziya” gazetesinin aynısı olacaktır. Abonelik ücretleri ise şöyle olacaktır: Posta ücreti hariç yıllık 4 ruble, altı aylık 2 ruble 50 kapik, dört aylık 1 ruble 75 kapik, tek sayısı 10 kapik; posta ile gönderildiğinde gönderme ücreti de eklenecektir.

İsmail Mirza Gaspirinski (RGİA, f. 776, op. 12, 1880, d. 1, l. 2-3).

– – – – – – –

 

(Belge No: 5) İsmail Gaspıralı’nın “Faydalı Eğlence” Gazetesini Çıkarma İzni İçin İçişleri Bakanına Yazdığı Ek Dilekçesi (10 Ocak 1880)’nden alıntılar:

  • Zatıâlinize daha önce verdiğim ve Bahçesaray şehrinde “Faydalı Eğlence” adlı Tatarca edebiyat ve tarım gazetesini çıkarma izni istediğim dilekçeye ek olarak editör ve yayıncı görevlerini bizzat kendim üstleneceğimi belirtmek istiyorum. Gazete bana ait basımevinde basılacaktır. Unvanımı tasdik eden iki belgeyi ve iki damga pulunu ekliyorum.

İsmail Bey Gaspirinski (RGİA, f. 776, op. 12, 1880, d. 1, l. 8).

– – – – – – –

 

(Belge No: 6) İçişleri Bakanlığı Yayın İşleri Genel Müdürlüğünün Tavrida Valisine “Faydalı Eğlence” Gazetesini Çıkarma İzni Talebinin Reddi İle İlgili Yazdığı Müzekkeresi (28 Ocak 1880):

  • 7 Ocak tarihli ve 39 no’lu ihbarnamede zatıâliniz, Bahçesaray Belediye Başkanı Dvoryanin İsmail Mirza Gaspıralı’nın, Bahçesaray şehrinde, kendisinin editörlük yapacağı, “Faydalı Eğlence” adlı haftalık Tatarca dergi yayınlama izni istediği dilekçesini Sayın İçişleri Bakanı’nın ilgilerine ilettiniz.
  • Buna cevaben Yayın İşleri Genel Müdürlüğü, dilekçelerine İçişleri Bakanı’ndan olur cevabının gelmediğini Sayın Gaspıralı’ya ve Seyit Yakup Efendiye bildirmek üzere zatıâlinizi haberdar eder. Sayın Gaspıralı’dan pul vergisi alınmıştır.

İmzalayan: Yayın İşleri Genel Müdürü Grigoryev

İmzası ile onaylayan: İdare Amiri Adikayevskiy (RGİA, f. 776, op. 12, 1880, d. 1, l.12-13)

– – – – – – –

(Belge No: 7) İsmail Gaspıralı’nın İçişleri Bakanlığı Yayın İşleri Genel Müdürlüğüne “Kanun” Adlı Tatarca Haftalık Rehber-Gazete Çıkarma İzni Hakkında Yazdığı Dilekçesi (23 Aralık 1880)’nden bazı alıntılar:

  • Bu düşünceden ilham alarak, Yayın İşleri Genel Müdürlüğüne müracaat etmeye ve önce sansürden geçirilmesi şartıyla (St. Petersburg’da ya da Tiflis’te) Bahçesaray şehrinde “Kanun” adlı haftalık Tatarca edebiyat ve gerekli bilgiler rehber-gazetesini çıkarmak için izin istemeye karar verdim.
  • Programını ekte verdiğim yayının yıllık abonelik ücreti 4 ruble, altı aylığı 2 ruble 50 kapik ve perakende sayı satış ücreti 10 kapik olacaktır. “Kanun”un benim basımevimde basılacağını, yayıncılık ve editörlük görevlerini bizzat kendim üstleneceğimi ve bununla ilgili bütün sorumluluğu üzerime alacağımı söylemek istiyorum. Kimliğimi tasdik eden belgeleri ekte sunuyorum.

Bahçesaray şehri

Bahçesaray Belediye Başkanı Dvoryanin İsmail Bey Gaspıralı (RGİA, f. 776, op. 12, 1880, d. 87, l.1-2)

– – – – – – –

(Belge No: 12) İçişleri Bakanlığı Yayın İşleri Genel Müdürlüğünün İsmail Gaspıralı’ya “Faydalı Eğlence” Ve “Kanun” Gazetelerini Çıkarma İzni Verilmediği Konusundaki Yazısı (5 Şubat 1881)

 

  • 1880 yılında Bahçesaray Belediye Başkanı İsmail Mirza Gaspıralı, Tavrida valisi aracılığıyla, Bahçesaray şehrinde “Faydalı Eğlence” adı altında Tatarca haftalık dergi –sansürden geçirilmek şartıyla– çıkarma izni verilmesini rica etmişti.
  • Eski İçişleri Bakanı Devlet Sekreteri Makov’un dilekçe üzerinde kaydettiği kararına göre, Gaspıralı’nın ricası reddedilip bu konuda kendisi 28 Ocak 1880 tarihli 446 no’lu yazı ile bilgilendirildi.
  • 1880 yılında Gaspıralı Yayın İşleri Genel Müdürlüğüne yeniden müracaat ederek “Kanun” gazetesini çıkarma izni istedi; fakat bu ricası da Simferopol’da yayını düzgün bir sansürden geçirmenin mümkün olamayacağından eski İçişleri Bakanı Yaveriekrem Kont Loris-Melikov tarafından kabul edilmedi ve bu konuda Gaspıralı 5 Şubat 1881 tarihli yazı ile bilgilendirildi.
  • Doğrudur: İdare amirliği görevini yapan (imza) (RGİA, f. 776, op. 12, 1880, d. 87, l. 20).

– – – – – – –

(Belge No: 17) İsmail Gaspıralı’nın Tavrida Vilayet İdaresi Başkanına Evde Matbaa Bulundurma İzni İçin Yazdığı Dilekçesi (9 Şubat 1882):

  • Bir matbaa makinesi ve kendi yayınlarımı basmak için gereken diğer bütün şeylerin sahibi olarak ve bu konuda özel siparişler aldığımı göz önünde bulundurarak, basım işleri ile uğraşmak için izin almak istiyorum.
  • Bunun için, matbaalar hakkındaki kanuna dayanarak, basım müessesesi için ticarî izin belgesini ve izin almak için gereken pulu ekleyerek, Bahçesaray şehrinde, kendi evimde matbaa (biri litografya için olmak üzere iki el makinesi) işletmeme izin vermenizi zatıâlinizden acizane istirham ederim.

Dvoryanin İsmail Gaspıralı (GAARK, f. 26, op. , 2, d. 1595, l. 6-6 (ob.).

– – – – – – –

(Belge No: 20) Tavrida Vali Yardımcısının Tavrida Vilayeti Jandarma Komutanlığından İsmail Gaspıralı’nın Siyasi Güvenilirliği Konusunda Araştırma Talebi (26 Nisan 1882):

G i z l i

  • Matbaa işletmek için başvuruda bulunan Bahçesaray Belediye Başkanı İ. Gaspıralı’nın siyasî güvenilirliği ve ahlâkı konusunda kurumunuzda olumsuz herhangi bir bilgi kaydının olup olmadığı konusunda zatıâlinizden beni bilgilendirmenizi acizane istirham ederim. Adı geçen şahıs Bahçesaray şehrinde oturmaktadır.

Vali yerine Vali Yardımcısı

Gizli Bölüm Amiri

Gizli Kalem (GAARK, f. 26, op. , 2, d. 1595, l. 7).

– – – – – – –

(Belge No: 21) Bahçesaray Polis Komiserinin Tavrida Valisine İsmail Gaspıralı’nın Yaşam Tarzı Ve Davranışlarına İlişkin Raporu (29 Nisan 1882):

G i z l i

  • 26 Nisan tarihli ve 540 no’lu talimatname gereğince, Bahçesaray belediye başkanının çok olumlu yaşam tarzı ve davranışları gösterdiğini ve bu zamana kadar suç unsuru teşkil edebilecek hiçbir eylemde bulunmadığını zatıâlinizin bilgilerine acizane sunarım.

Polis Komiseri Şleyfer (GAARK, f. 26, op. 2, d. 1595, l. 8).

– – – – – – –

(Belge No: 25) Tavrida Vali Yardımcısı Tarafından İsmail Gaspıralı’ya Verilen Matbaa İşletme İzni (18 Ağustos 1882)

  • İşbu belge ile Dvoryanin İ. Gaspıralı’ya Nisan 1865’te İmparator Hazretleri tarafından tasdik edilen Matbaalar, Litografiler vb. Hakkında Devlet Şurası Kararında gösterilen şartlara ve bundan sonra da hükümet tarafından alınacak kararlara ve talimatnamelere eksiksiz uyma koşuluyla Bahçesaray şehrinde matbaa işletme izni verilir. Gereken damga resmi ödenmiştir.

Tavrida Valisi yerine Vali Yardımcısı (GAARK, f. 26, op. 2, d. 1595, l. 11).

– – – – – – –

(Belge No: 27) İsmail Gaspıralı’nın İçişleri Bakanına Rusça Ve Kırım Tatarcasında “Perevodçik-Tercüman” Gazetesini Yayınlama İçin Dilekçe ( 30 Ağustos 1882 )’sinden bazı alıntılar:

  • Bu işin bölgenin yararına olacağı düşüncesiyle, Bahçesaray şehrinde “Perevodçik-Tercüman” adı altında haftalık edebî-sosyal gazete yayınlamama izin vermenizi acizane istirham ederim.
  • Bu gazete, ekte gönderdiğim örneğe göre ve Tatarcaya tam tercümesiyle birlikte Rusça olarak basılacaktır. Gazetenin ön sansürü zatıâlinizin uygun göreceği şekilde St. Petersburg’da ya da Simferopol’de yapılabilir.
  • Gazetenin şahsi matbaamda basılacağını, editörlük görevini bütün sorumluluğuyla bizzat kendimin üstleneceğimi, yıllık abonelik fiyatının 4 ruble, altı aylık abonelik fiyatının 2 ruble 50 kapik, perakende satış fiyatının 10 kapik olacağını bilgilerinize sunarım.
  • Kopyası ile birlikte gazetenin programını ve üç adet kimlik belgemi ekliyorum.

Dvoryanin İsmail Bey Gaspıralı (RGİA, f. 776, op. 12, 1880, d. 87, l. 12).

– – – – – – –

(Belge No: 32) İsmail Gaspıralı’nın Bahçesaray Polis Komiserine Aldığı Eğitim Konusunda Verdiği Bilgi (10 Aralık 1882):

  • Yazdığınız yazıya istinaden, kopyalarını İçişleri Bakanı’na gönderdiğim belgelerden görüldüğü üzere 2. Moskova Askerî Okulunda okuduğumu, orada Rusça ve Fransızca, resim, harita bilgisi, tarih, coğrafya, cebir ve geometri derslerini aldığımı (1277 no’lu tasdikname);
  • Simferopol Erkek Lisesi tarafından verilen 531 no’lu tasdiknameye göre sınavla şehir öğretmeni unvanını kazanmış olduğumu;
  • Tatarlar için açılmış çeşitli okullarda Rusça öğretmeni olarak altı yıl görev yaptığımı ve başarılarım dolayısıyla Odessa eğitim bölgesi hamisinden yazılı teşekkür belgesini (10 Nisan 1872 tarihli ve 283 no’lu) aldığımı bildiririm.
  • Yüksek bilimsel derecem yoktur. 1879 yılından itibaren Tatarca çeşitli kitapçıklar ve küçük gazete türünden yayınlar çıkarmaya başladım. Her yayının tirajı bine kadar ulaştı.
  • Basmayı düşündüğüm gazetenin hedefleri konusunda bilgi vermek için şunları eklemek istiyorum: İçişleri Bakanı’na sunulan programa göre, gazete popüler tarzda olacak, St. Petersburg’da ön sansürü yapılacak, Tatarcaya tam tercümesi ile birlikte Rusça olarak basılacaktır.

Dvoryanin İsmail Gaspıralı (GAARK, f. 26, op. 2, d. 1595, l. 18-18 (ob.), 23).

– – – – – – –

(Belge No: 38) Odessa Geçici Genel Valisinin Yayın İşleri Genel Müdürlüğüne “Perevodçik-Tercüman” Gazetesinin Yayınlanmasının Uygunluğu Konusunda Yazdığı Müzekkeresi (4 Şubat 1883):

  • Tavrida Valisi ve Vilâyet Jandarma Komutanlığının verdikleri bilgilere göre Dvoryanin İsmail Bey Gaspıralı hem ahlâkî hem de siyasî yönlerden güvenilir biridir. “Perevodçik-Tercüman” gazetesini yayınlamasının oldukça yararlı bir iş olacağını kabul etmek gerekir.
  • Bu yüzden şahsen kendim Gaspıralı’nın Bahçesaray şehrinde ön sansürün izniyle, kendisinin editörlüğü altında “Perevodçik-Tercüman” adlı Tatarca tercümesi ile birlikte yayınlanacak olan Rusça haftalık gazeteyi yayınlamasına izin verilebilir diye düşünüyorum.

Yaveriekrem Gurko

Kalem Müdürü (imza) (RGİA, f. 776, op. 12 1880, b. 87, l. 29).

– – – – – – –

(Belge No: 49) St. Petersburg İç Sansür Komitesinin İsmail Gaspıralı’ya Yerine Getirilmesi Gerekli Hususları Bildirdiği Talimatnamesi ( 4 Nisan 1883 )

  • 1) “Perevodçik-Tercüman” gazetesinin yayın izni Tatarca tercümesi ile birlikte Rusça yayınlanmak üzere verilmiştir, dolayısıyla Rusça yazılan tüm makaleler Tatarcaya tercüme edilmelidir. Hâlbuki ilk sayıda sadece editörlük tarafından seçilmiş olan bazı yazılar tercüme edilmiştir.
  • 2) Gazete sansüre sunulurken ve basılırken Rusça ve Tatarca olarak ayrılmamalı; yani her sayı hem Rusça hem Tatarca yazıları içermelidir.
  • 3) Komite ile editörlük arasında makalelerin yayınına verilen izin veya konulan yasak konusunda telgraf haberleşmesi söz konusu olamaz. Ancak Sansür Komitesi tarafından onaylanan ve sansürcünün izin imzasını taşıyan sayının aslının gönderilmesiyle matbaa sayının baskısına başlayabilir.
  • 4) “Perevodçik-Tercüman” gazetesi için onaylanan programda siyaset bölümüne izin verilmemiştir, bu nedenle siyasî haberler ne gazetede yer alabilir ne de sansür izni alabilir.
  • 5) Gazete basıldıktan sonra kanun tarafından belirlenen –dokuz adet–, sansürün izin verdiği asıl sayı ile birlikte komiteye iletilmelidir. Bunlara bir de matbaa sahibinin basılmış sayı adedi hakkında bilgi verdiği ve basılmış sayının sansür tarafından izin verilen asıl sayıya uygunluğunu tasdik ettiği belge eklenmelidir. Bunlar, Sansür Komitesine ulaştığında, komite matbaaya sayıyı çıkarma izni belgesi gönderecek ve ancak bu izin belgesi alındıktan sonra matbaa basılan sayıları çıkarabilecektir.
  • Editör-yayıncı İsmail Gaspıralı’yı bu konularda bilgilendirerek, kalem bir adet fazladan gönderilen 60 kapik değerindeki damga pulunu iade eder.

Sekreter Vekili N. Panteleyev (RGİA, f. 777, op. 1883, d. 33, l. 8-9).

– – – – – – –

(Belge No: 50) Gaspıralı’nın St. Petersburg İç Sansür Komitesine “Tercüman”ın Birinci Sayısı İle İlgili Telgrafı (4 Nisan 1883):

“Perevodçik-Tercüman onaylandı mı? Çıkartılan bölümler var mı? Gaspıralı”

[Telgrafın üzerinde el yazısı ile şöyle yazılmış: “Sayının yayınına birçok çıkartma yapılarak izin verilmiştir. ” Sansürcü Panteleyev] (RGİA, f. 77, op. 3, d. 30, l. 5).

– – – – – – –

(Belge No: 66) Doğu Dilleri Edebiyatı Sansürcüsünün St. Petersburg İç Sansür Komitesine “Perevodçik-Tercüman”’Daki Silinen Makaleyle İlgili Yazdığı Raporu (14 Mayıs 1884)

  • “Perevodçik-Tercüman” gazetesinin 17. sayısının provasından sildiğim yerler matbaa boyası ile karaltılarak basılmış ve böylece gözle görülür iki leke meydana gelmiştir.
  • Yayıncının herhalde, tecrübesizlikten dolayı böyle bir kusur işlediğini dikkate alarak, bu seferlik Gaspıralı Beyi sadece ikaz etmenin ve gelecek sayılarda benzer kusurlara raslandığı takdirde, böyle sayıların toplatılıp yeniden basma cezası verileceğini bildirmenin yeterli olacağını düşünüyorum.
  1. Smirnov (RGİA, f. 777, op. 3, 1883, d. 30, l. 24).

– – – – – – –

 

 

Yayınlanacak kitapta yer alan 500 kadar belge İsmail Bey Gaspıralı’nın faaliyetleri, bu arada özellikle de Tercüman’ın yayın hayatı hakkında bize çok önemli bilgiler vermektedir.

 

[1] İsmail Asan-oğlu Kerim’in kitabı: Gaspirinski’nin “Canlı” Tarihi 1883-1914. Akmesçit “Tarpan” 1999; Viktor Gankeviç, Do djerel Krims’kotatars’koy jurnalistıkı. Simferopol: Ministerstvo osvitı i naukı Ukrayinı, 2004 [Eser Ukrayna, belgelerse Rus dillerinde].

[2] İsmail Bey Gaspıralı Ve “Tercüman” Gazetesi Üzerine Belgeler / Documents On Ismail Bey Gaspirinskii and the Newspaper “Terjuman” / Документы oб исмаил-беке гаспиринском и газете “переводчик-терджиман” (Hazırlayanlar: Viktor Y. Gankevich – Timur Kocaoğlu – Liaisan Şahin). İstanbul: Ayaz-Tahir Türkistan İdil-Ural Vakfı Yayınları, (Hazırlanıyor).

 

Emel Dergisi, Sayı:274. Ocak – Şubat – Mart 2021. Sayfa -.

TAVSİYELER

Emel, Emel Dergisini anlattı

Kırım Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği Genel Merkezince gerçekleştirilen “Söz Gençlerin-Zemanevi Sohbetler Serisi”nin 16 Nisan …