Emel KIRIM VAKFI
Kırım’da Salomon Krym Hükumeti
16.11.1918 — 17.4.1919
M.ALAÇ.
1918 yılı ekim ayında, mütarekeden sonra, Almanlar Kırım’dan askerlerini çekmeğe başladılar. Alman Genel Kurmayı işgal zamanında Kırım millî ordusunun kurulmasına izin vermediği için, Kırımlılar, işgal kuvvetlerinin Kırım’ı bırakmalarından sonra yurtlarını yeni akınlara karşı koruyacak kuvvetten yoksundular.[ihc-hide-content ihc_mb_type=”show” ihc_mb_who=”2,3″ ihc_mb_template=”1″ ]
Bundan faydalanan Denikin’in gönüllü ordusu hemen Kırım’ı işgal etti. Bu işgal dolayısiyle Sulkiewicz Hükümetinin durumu çok ağırlaşmış ve 18/11/1918 tarihinde düşmüştü. (Bak: Emel – Temmuz 1962, Sayı 11).
Yeni olaylar karşısında Kırım’daki Ruslar, bilhassa Kadetler, baş kaldırarak, yeni bir mahallî hükümet kurma niyetlerini açığa vurdular. Bu maksatla Akmescit’te, «Vilâyet Toprak Mümessilleri», Kırım’ın beş İdarî parçasının temsilcileri olarak bir toplantı yaptılar. Delegeler arasında muhtelif Rus siyasî partilerine bağlı kimseler de vardı. Bunlardan Sosyal Demokratlar her şeyden evvel burjuvazi ile mücadeleyi ileri sürerek, Kadetlerle işbirliği yapmayı reddettiler. Sosyal Revolisyonistler ise tamamen Kadetlere boyun eğerek, evvelâ ortak çalışma plânının ele alınmasını ileri sürdüler.
Bu toplantıda «Vilâyet Toprak Mümessilleri» Kırım’ın mukadderatını ellerine almak için bir plân hazırlamış ve bu plânın yürürlüğe girmesi için aşağıda önemli noktalarını kaydettiğimiz bir kararı kabul etmişlerdi (1).
A— Hükümet, dağılan Rusya’yı birleştirmek için elindeki bütün vasıtalarla çalışmak mecburiyetindedir. Her şeyden evvel bu maksat için Rus topraklarında kurulan teşkilâtlara yaklaşma çarelerini aramalıdır. Parçalanmaz bir Rusya’nın idare şekli, rejimi, «bütün Rusya» anayasası tarafından halledilmelidir.
B — Kırım’da millî mümessillik kuruluncaya kadar, hükümet tam yasama ve uygulama yetkisini haizdir. Hükümetle Vilâyet Toprak Mümessilleri Kongresi arasındaki bağı temin için, Hükümet dilediği zaman, fakat ayda bir defa olmak üzere, Vilâyet Toprak Mümessilleriyle, ilçe idare ve belediye başkanlarını dâvet ederek onlara kısa bir raporla kendi çalışmaları ve memleketin durumu hakkında bilgi verir. Fakat bu kongre önünde siyasal sorumluluğu yoktur.
Eğer engeç iki ay içersinde eğemenliğini Kırım’a da uzatan umumî bir Rus idaresi kurulmazsa, Hükümet, eşit haklar, vasıtasız seçim esaslarını kapsayan bir seçim kanunu ile seçilmiş memleket parlâmentosunu faaliyete geçirmek zorunluğundadır. Bunun için hükümet, şimdiden bu parlâmentonun kuruluş statüsünü hazırlamakla görevli bir komisyon kuracaktır. Bu statü kongre tarafından onaylanacaktır.
C — Kırım parlâmentosu kurulunca, Hükümet bu zamana kadarki çalışmaları için bu parlâmentoya karşı siyasal bakımdan sorumlu olacaktır.
Ç — Vilâyet Toprak Mümessilleri Kongresi, siyasî partilerle anlaşarak kabineyi kuracak hükümet başkanını tâyin edecektir.
Bu suretle Vilâyet Toprak Mümessillerinin insiyatifiyle toplanmış olan bir grubun, işgal kuvveti Denikin’in süngüsüne dayanarak hükümeti kurma niyeti tahakkuk etmiş ve Kadet partisine bağlı Kırım’daki Karaim Türklerinden Salomon Krym’a, yeni Kırım Hükümetini kurma görevi verilmiştir. Salomon Krym Hükümeti 4 Kadetin, 1 Sosyal Revolisyonistin, 2 partisizin ve 1 de generalin katılmasiyle 16/11/1918 de kurularak idareyi eline almıştır.
Bu hükûmet, selâhiyetli ve hükûmet kurma yetkisini haiz hukukî topluluklar tarafından tâyin edilmiş bir hükûmet olmadığı gibi, seçimle de iş başına getirilmiş bir hükümet niteliğini taşımamaktadır. Süleyman Sulkiewicz hükûmeti tarafından kapatılmış ve dağıtılmış Rus Vilâyet Toprak Sahipleri Birliğinin, bazı üyelerinin, bazı siyasî parti temsilcileriyle beraber, kendi aralarında yaptıkları bir toplantıda verdikleri kararla kurulmuş bir hükûmettir. Bu sebeple, ne temsil ettiğini ileri sürdüğü toplum önünde, ne de diğer toplum ve hükûmetler önünde hukukî bir mâna ve yetkisi bulunmamaktadır. Bu hükûmet, hukukî bir temele dayanmadığını, sadece şövinist Rus ilkelerini yaşatılması aracı olduğunu kendileri de bildiği için, ayakta durabilmenin, bu ilkelere sadık bir destekle mümkün olduğunu, bu hükûmetin dışişleri bakanı M. Vinjaver şu şekilde itiraf etmektedir:
«Hükûmeti kurma müzakereleri başlaması üzerine, tabiî olarak kendisine bel bağlayacağımız askerî kuvvetin nerede olduğu sorusu karşımıza çıktı. Mahallî olmıyan, bütün Rusya Devletinin esası olan Denikin gönüllü ordusunun varlığı önünde prensip olarak kendisine bağlanmak ve askerî komutayı oa vererek, yalnız sivil idarede bağımsızlığı kendimize bırakmak arzusu doğdu (2)».
SALOMON KRYM HÜKÜMETİNİN İLKELERİ :
16/11/1918 de idareyi eline alan Salomon Kırım Hükûmeti, hükûmet programını bir bildiri ile yayınlamıştı. Bu bildirinin önemli ana konularını şu hedefler teşkil ediyordu:
1 — Hükûmet, her tab’anın vatanî görevinin ve ulusal dâvasının, biricik Rusya’nın tekrar dirilmesi olduğuna kânidir. Bu temele dayanarak, dağılmış, ayrılmış veya yeni kurulmuş devlet teşkilâtlarının hepsinin birleşmesi lâzımdır.
2 — Hükûmetin anlayışında bölünmez bir Rusya, eski merkeziyetçi, bürokrat ve muhtelif milliyetleri imhâ eden Rusya olmıyacak, bilâkis içindeki bütün milliyetlere kültürel muhtariyet verilecek serbest, demokrat bir devlet olacaktır.
3 — Hükûmet, Rusya’daki milliyetlerin saâdet ve iyiliği, tek büyük Rusya’nın üzerinde müzakerelerde, onun zayıflamasında, büsbütün ondan ayrılma tecrübelerinde olmadığına kânidir.
4 — Hükûmet, bilhassa kesir Tatar sakinlerinin hukukî menfaatlerini ve âdil arzularını yerine getirmeğe ihtimam göstereceği gibi, Kırım’ın bütün milletlerinin hukukî menfaatlerini emniyet altına almayı kendisine bir ödev olarak kabul eder. Hükümet bunları tahakkuk ettirmek için bütün gayretlerini sarf edecektir (3).
Salomon Krym Hükûmetinin bildirisinin yukarıya aldığımız önemli parçalarından da anlaşıldığı gibi, hedef «Bölünmez ve Parçalanmaz Büyük Rusya’ dır». Kadet partisinin «Rus Monarşist Partisi» stratejisi ile hareket edilmektedir. Eski Çarlık Rusyası’nın ihyası için kurulmuş bir hükûmettir. Parçalanan emperyalist Rusya’nın diriltilmesi için çalışmayı vazife edinen bir topluluktur.
Bu hükümet, tarihî, siyasal ve coğrafî hak ve zaruretlerin bir neticesi, bağımsızlığına kavuşan Kırım’ın bu hakkını çiğnemekten geri kalmak şöyle dursun, bilâkis, daha ilk adımında, Kırım’ı, büyük Rusya’nın diriltilmesinde bir araç olarak kullanmayı prensip kabul etmişti. Hükûmetiyim dediği toprakların bağımsızlığına tamamiyle düşmanca bir cephe almıştı.
Hükûmet bildirisinde ortaya atılan düşüncelerin, fiiliyatta da tahakkuku için çalışıldığı bir çok olaylarda görülmüştür. Bunların dikkate değer bir tanesi, o sıralarda Akyar’a gelen itilâf (İngiliz, Fransız) harp gemilerinin kumandanına yapılan ziyarette vuku bulmuştur. Karadeniz’e çıkan ve Akyar’a da uğrayan gemilerin komutanı, kurulan Kırım Hükûmeti, kendi devletleri tarafından tanınmadığı için karaya çıkmamıştı. Uzun boylu görüşmelerden sonra âmiralın, mümessilleri kendi gemisinde kabul edeceğini bildirmesi üzerine bu ziyaret yapılabilmiştir.
Amirale yapılan ziyaret sırasında konuşan Vinjaver diyor ki: «Kırım Dış işleri Bakanı sıfatiyle sizi, uzun zamandan beri beklenilen misafirleri, bizim büyük vatanımız Rusya’nın sahillerine geldiğiniz bir günde selâmlamakla şeref duyuyorum. Kırım müstakil değildir. Bundan evvel olduğu gibi o, yalnız bir büyük memleketin, büyük bölünmez vatanın tekrar ihyasını isteyen bir parkasıdır. işte ilk defa sizi karşılamak saadeti Kırım’a nasip olduğundan, bütün Rusya’nın hislerini ifade etmek selâhiyetini kendimde görüyorum. Pek az, ehemmiyetsiz kısmı hariç olmak şartiyle bütün Rusya, kendi müttefiklerine sadıktır ve onlara bağlıdır (4)».
Görüldüğü gibi, Kırım Hükûmeti adına ziyarete giden bir Dış İşleri Basanı, temsil etmesi lâzım gelen toprakların bağımsız olmadığını bildirmekten sakınmamıştır. Hiç bir yetkisi olmadığı halde, karşısındakileri, bütün Rusya adına selâmlamaktan çekinmemiştir. Bu da göstermektedir ki, Kırım’da kurulduğu iddia edilen Salomon Kırım Hükûmeti, bizzat kendi üyeleri tarafından da hukukî bir mâna ifade etmediği itiraf ve beyan edilmektedir.
SALOMON KRYM HÜKÜMETİNİN HALKLA İLİŞKİLERİ :
Salomon Kırım Hükûmeti, ne toplum ve ne de onun temsilcileri tarafından kurulmamıştı. Bundan başka, idare ellerine geçtikten sonra, adaletle de iş görmeye, halkın isteklerini olsun yerine getirmeye çalışmadı. Denikin’in ordusuna dayanarak keyfî idareden çekinmedi. Bu hükûmet, Kırım’da yaşayan Türklerin ve bazı siyasî partilerin memnuniyetsizliği ile karşılandı. Umumî memnuniyetsizlik Türkler arasında olduğu kadar, diğer milletler, hattâ Ruslar arasında da çok önemli idi.
Bu memnuniyetsizliği, Kırım’daki Sosyal Demokratların gazetesi olan Priboj», 12 Şubat 1919 da şu cümlelerle ifade ediyordu:
«Halk, mutlâkiyet Rusya’sının fenalıklarını unutmadı. O, çarın hâkimi mutlak idaresini istemiyor. Bunun için, bolşevik diktatörlüğü olmayan yerde. mahallî organlardan çıkan popüler hükümetler kurmak lâzımdır (5)».
Hükûmette bir üyesi olan, fakat hükûmetin demokrasi dışı tutumu sebebiyle bu üyesini partiden çıkaran Sosyal Revolisyonistlerin «Volynj Jug» adındaki gazetesi ise, 27 Şubat 1919 da, hükûmet hakkında görüşünü şu şekilde ifade etmektedir:
«Şu anlarda, geniş toplum tabakalarını kaplayan memnuniyetsizlik hafife alınmamalıdır. Kendi askerî siyaseti ile hükûmet, tamamiyle düzeltilmesi imkânsız bir şekilde sendelemiştir (6)».
Salomon Krym Hükümetinin kurulması üzerine, Kırım Türkleri Akmesçit’te 800 temsilcinin katıldığı bir toplantı yaptılar ve şu kararları kabul ettiler :
«1 — Sulh Konferansı karar verinceye kadar hükûmet, Kırım’ın bağımsızlığı meselesinde bitaraf kalmalıdır.
2 — Her millî topluluğun hükûmet içerisindeki üye sayısı o toplumun sayısı ile orantılı olmalıdır».
Alınan bu karardan başka, Kırım Türkleri ile Salomon Krym hükümeti arasında bir anlaşma olamadığından, her ilçede, hükûmetin tutumuna karşı toplantılar yaparak şiddetli protestolarda bulundular. Bu toplantılar :
«16 Aralık 1918 de Yalta’da
18 » 1918 de Gözleve’de
19 » 1918 de Kefe ve Perekop’da
21 » 1918 de Akmesçit’te yapıldı (7)».
Salomon Krym Hükümetinin kudretsizliği ve idaresizliği yüzünden memleketin her tarafında şiddet ve saldırılar başlamıştı. Bu anarşi hali ve düzensizlik 1918 Mart ayı başlarında, milis kuvvetlerinin grevi üzerine daha fazla genişledi.
Salomon Krym’ın ve onun savunma bakanının üzerinde İsrarla durdukları düşüncelerinden biri, Kırım Türklerini askerî bir teşkilât altına almaktı. Bunun için, Kırım Türkleri Parlâmentosuna bir heyet gönderildi. Parlâmento genel sekreterliği, bu teklife red cevabını verdi. Bunun üzerine savunma bakanı Baranovski, Parlâmentonun reddetiği şeyi alabilmek için doğrudan doğruya halka başvurdu. Şuurlu ve millî görevini bilen halk da, Parlâmentonun verdiği ayni red cevabını kesin olarak bildirdi.
Kuvvetsiz, âciz Salomon Krym hükümeti memleketi terrorize etmeye başladı. Kırım Türkleri Parlâmentosu, Denikin’in gönüllü askerleri tarafından basılarak üyelerinin pek çoğu tevkif edildi. Takip, sansür ve tevkifler halk arasında dehşet salıyordu.
SALOMON KRYM HÜKÜMETİNİN HUKUKÎ DEĞERİ :
Salomon Krym hükümeti, Denikin kuvvetlerinin çöküşü üzerine 1919 yılı nisan ayında düştü, Hattâ bu hükümet, son toplantısını Kırım’da yapamadı. «Nadieja» adındaki bir vapurda yapmak zorunda kaldı. 17 Nisan 1919’da yapılan bu toplantıda hükümet, gelecekteki çalışmalarla ilgili ve mânidar olan şu kararı almıştı:
“İmkân olduğu takdirde Rusya’nın bütün müttefikleri ile ve müttefik teşkilatları ile, tarafsız devletlerle, her türlü ilişkilerde bulunmak ve sulh toplantısında Kırım’ı temsil etmek için M. M. Vinjaver’e, S. S. Krym’e ve W. D. Nabokov’a ayrı ayrı ve üçüne müştereken yetki verilmiştir (8)».
Bu vesika, Kırım’da yaşayan halkın reyi ile işbaşına gelmeyen ve halkı temsil yetkisi olmıyan, bir kaç kişilik topluluktan başka bir mâna ifade etmiyen bir grubun aldığı karar olması dolayısiyle hiç bir hukukî değeri olmaması gerekir. Çünkü :
1 — Salomon Krym hükümeti namiyle ortaya çıkanlar, yetkili hiç bir yasama organı tarafından işbaşına getirilmediği gibi, halk temsilcileri tarafından da işbaşına getirilmemiştir.
2 — Salomon Krym hükümeti, memleketin ekseriyetini bile teşkil etmeyen üç siyasî parti temsilcileri ile, 12 toprak sahibinin, Denikin kuvvetlerine dayanarak tâyin ettikleri kimselerden kurulmuştur.
3 — Bu hükümetin Denikin ile olan münasebetlerinden ve itilâf devirlerinin Akyar’ı ziyaret eden harp gemilerinde söylenen sözlerden de anlaşıldığı gibi, Kırım’ın bağımsızlığına kanaati ve hattâ niyeti bile yoktu.
4 — Bu hükümet, halkoyunun büyük bir kısmının şüphe götürmez bir şekilde muhalefeti, memnuniyetsizliği ve protestosu ile karşılaşmıştır.
5 — Kırım’ın çoğunluğunu teşkil eden halkın temsilcisi, Kırım’ın Denikin kuvvetleri tarafından işgal edilmesine rağmen, hukukî değerini muhafaza eden Kırım Türkleri Parlâmentosu da bu hükümete hiç bir yetki vermediği gibi, bilâkis onun kuruluş ve çalışmalarını da red ve protesto etmiştir.
Bütün bu olaylar şunu göstermektedir ki, bir kaç ay Kırım’da idareyi eline alan Salomon Krym hükümeti, işgal kuvveti Denikin gönüllü ordusunun bir hükümeti mahiyetindedir. Devletler hukuku kaidelerine göre işgal eden, işgal edilen toprakların hukukî hâkimi değildir. Kendi başına o toprağın kadiri ve geleceği üzerinde karara yetkisi yoktur. Salomon Krym, Kırım’ın Rusya’dan ayrılmasından faydalanarak bu güzel yurdu bölünmez büyük Rusya dâvası yolunda kullanmak istemiştir. Denikin ise bu maksat için bu hükümete yardım etmiştir, işgal kuvveti ve onun hükümeti, Kırım’ın geopolitik mânadan ve diğer bazı devletler tarafından tanınan bağımsızlığından istifadeye kalkmışlar, bu gaye için de hukukî temeli olmayan Kırım’ın tarihinde Salomon Krym hükümeti denilen hükümeti kurmuşlardır.
1) Dr. D. S. Pasmanik – Revoljucionnye gody v Krymu – Paris 1926 Sah. 116-117.
2) M. Vinjaver – Nase Pravitelsto – Paris 1928 Sah. 18.
3) M. Vinjaver – Nase Pravitelsto – Paris 1928 Sah. 78 – 80.
4) M. Vinjaver – Nase Pravitelstvo – Paris 1928.
5) Cafer Kırımer – Krym – Varşova 1930 – Sah. 113.
6) Ayni eser – Sahife 114.
7) Aynı eser – Sahife 112 – 113 – 165 – 166.
8) M. Vinjaver – Nase Pravitelstvo – Paris, 1928, Sah. 221.
[/ihc-hide-content]
Emel 27. Sayfa 10-15.