2025 YILINDA TÜRKİYE ÜNİVERSİTELERİNDE KIRIM VE KIRIM TATARLARI HAKKINDA HAZIRLANMIŞ TEZ ÇALIŞMALARI*
Hazırlayan: Özgür KARAHAN
2014 Kırım Krizi Sonrası Kırım Tatarlarının Statüsü ve İzledikleri Politikalar
Yazar: Kamil CAN
Danışman: Prof. Dr. Elçin MACAR
Yer Bilgisi: Yıldız Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
Konu: Uluslararası İlişkiler
Yüksek Lisans, Türkçe, 2025, 167 s.
2013 EuroMeydan olaylarından Kırım’ın fiili ilhakına uzanan süreci ele alan bu çalışma, 2014 sonrası Kırım Tatarlarının değişen hukuki statülerini ve geliştirdikleri direnç politikalarını analiz etmektedir. Ukrayna’nın toprak bütünlüğünü savunarak Rusya yönetimini tanımayan Kırım Tatarlarının yarımadada karşılaştığı siyasi, sosyal ve dini baskıları inceleyen tez; faili meçhul cinayetler ve zorunlu göç gibi hak ihlallerini de kapsamlı bir şekilde sunmaktadır. Literatürdeki eksiklikleri gidermek amacıyla doğrudan politika yapıcılarla gerçekleştirilen mülakatlara dayanan araştırma; Kırım Tatar Milli Meclisi, Dünya Kırım Tatar Kongresi ve diasporanın koordineli uluslararası lobi faaliyetlerini ve demokratik zeminde sürdürülen vatan mücadelesini güncel verilerle ortaya koymaktadır.
Eşref Şemizade’nin şiirleri (İnceleme-metin aktarma)
Yazar: Serkan AKIN
Danışman: Prof. Dr. Zühâl YÜKSEL
Yer Bilgisi: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Çağdaş Türk Lehçeleri Ana Bilim Dalı / Çağdaş Türk Lehçeleri Bilim Dalı
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı
Doktora, Türkçe, 2025, 669 s.
Kırım Tatar edebiyatının şair, mütercim ve edebiyat eleştirmeni kimliğiyle öne çıkan ismi Eşref Şemizade’nin hayatını ve edebi faaliyetlerini inceleyen bu çalışma, şairin yaşadığı dönemin siyasi ve sosyal olaylarının sanatı üzerindeki etkilerini analiz etmektedir. Şemizade’nin vefatından sonra derlenen yedi farklı eserindeki 136 şiiri Kiril harflerinden Latin harflerine transkribe ederek Türkiye Türkçesine aktaran araştırma; şiirleri biçim, nazım türleri ve muhteva bakımından tasnif etmektedir. Pek çok edebiyatçının yetişmesine öncülük eden Şemizade’nin Kırım Tatar edebiyatındaki yerini ve düşünce dünyasını ortaya koyan bu doktora tezi, çağdaş Türk lehçeleri ve edebiyat araştırmaları için zengin bir veri seti sunmaktadır.
- İvan Dönemi ve Rus Yayılmacılığı (1533-1584)
Yazar: Gülşah HASGÜÇMEN ACAR
Danışman: Doç. Dr. Hilal ORTAÇ
Yer Bilgisi: Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Tarihi Ana Bilim Dalı / Türk Tarihi Bilim Dalı
Konu: Tarih
Doktora, Türkçe, 2025, 490 s.
Rus devletinin bir imparatorluğa dönüşüm sürecini mercek altına alan bu araştırma, Korkunç İvan döneminde ivme kazanan yayılmacı siyasetin Türk dünyası üzerindeki yıkıcı etkilerini analiz etmektedir. Kazan, Astarhan ve Sibir hanlıklarının işgal süreçleri ile Kırım Hanlığı üzerindeki artan Rus baskısı, tezin ana odak noktalarını oluşturur. 16. yüzyılın bu kritik elli bir yılına dair hazırlanan monografide; Rusya’nın iç reformları, Batı’daki askeri mücadeleleri ve Çarlık rejiminin Avrupa karşısındaki siyasi gelişmişlik düzeyi titizlikle ele alınarak tarih literatürüne katkı sunulmaktadır.
Sovyet Sonrası Kırım’da Selefi Gruplar ve Görüşleri
Yazar: Abduraman EGIZ
Danışman: Prof. Dr. Osman AYDINLI
Yer Bilgisi: Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı
Konu: Din
Doktora, Türkçe, 2025, 0 s.
1991–2014 yılları arasında Kırım’daki dini dönüşümü odağına alan bu araştırma, yarımadada etkinlik gösteren Selefi yapılanmaların inanç temellerini, toplumsal stratejilerini ve geleneksel dini kurumlarla olan ihtilaflarını analiz etmektedir. Vehhabilik, Hizbu’t-Tahrir ve El-Raid gibi farklı oluşumların davet, yayıncılık ve medya üzerinden geliştirdikleri toplumsal tesiri irdeleyen çalışma; bu hareketlerin yerel dini kimlikle kurdukları melez ilişkiyi ve küresel ağlarla olan bağlantılarını mercek altına almaktadır. Kırım Müftülüğü ile Selefi çevreler arasındaki fikirsel ayrışmaların kökenlerine inen tez; Sovyet sonrası oluşan kurumsal boşluğun ve kimlik arayışının, dini çoğulculuk ile toplumsal kutuplaşma arasındaki ince çizgide nasıl bir tablo ortaya çıkardığını somut verilerle ortaya koymaktadır.
Ortaçağ’da Karadeniz Ticareti (1261-1402)
Yazar: Murat Kaan YILDIZ
Danışman: Prof. Dr. Muharrem KESİK
Yer Bilgisi: İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Ortaçağ Tarihi Bilim Dalı
Konu: Tarih
Doktora, Türkçe, 2025, 437 s.
Bu çalışma, 1261 (Nif Antlaşması) ile 1402 (Ankara Savaşı) yılları arasında Karadeniz’in küresel ticaret ağındaki merkezi rolünü incelemektedir. Moğol İstilası sonrası ticaret yollarının kuzeye kaymasıyla İtalyan şehir devletlerinin (Ceneviz ve Venedik) Karadeniz’e yönelişi tezin ana eksenini oluşturur. Çalışmada, özellikle Kırım’daki Kefe ve Tana gibi ticaret merkezlerinin Altın Orda Devleti ile olan ilişkileri, bu kolonilerin fiziksel inşası ve çok kültürlü toplumsal yapıları detaylandırılmaktadır. Karadeniz’in bir “Ceneviz Gölü”ne dönüştüğü bu süreç; İstanbul (Galata), Trabzon ve Kırım üçgenindeki ticari rekabetler, vergi savaşları ve Timur’un bölgedeki tahribatına kadar uzanan geniş bir tarihsel perspektifle ele alınmaktadır. Tez, Osmanlı hakimiyetiyle birlikte Karadeniz’in tekrar bir “iç deniz” kimliği kazanarak uluslararası karakterini değişimini analiz ederek sona ermektedir.
Crimean Tatar society in 1991-2013: Legislation, identity, politics / Kırım Tatar Topluluğu 1991-2013: Hukuk, Kimlik, Siyaset
Yazar: Asan EGİZOV
Danışman: Prof. Dr. Kudret BÜLBÜL
Yer Bilgisi: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı / Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bilim Dalı
Konu: Siyasal Bilimler
Doktora, İngilizce, 2025, 267 s.
1991-2013 yılları arasını kapsayan bu araştırma, Kırım Tatarlarının kolektif dönüş, mülkiyet haklarının iadesi, 1944 sürgününün soykırım olarak tanınması ve özerklik taleplerini bağımsız Ukrayna’nın siyasi ve hukuki yapısı içinde incelemektedir. Derinlemesine ampirik bulgulara dayanan çalışma; yerel Rus elitleri, oligarklar ve merkezi yönetim arasındaki iktidar mücadelelerinin, Tatarların adalet taleplerini nasıl sekteye uğrattığını analiz etmektedir. Kırım Tatar Milli Meclisi’nin kurulması ve yerli halk statüsünün uluslararası alanda tanınması gibi adımları bir “öz rehabilitasyon” başarısı olarak nitelendiren tez; şiddet içermeyen bu siyasi mücadelenin yapısal tarihi adaletsizlikleri aşmadaki rolünü ve uluslararası toplumun bu süreçteki önemini vurgulamaktadır.
Osmanlı Devleti’nde Kafkas ve Kırım Muhacir Çocuklarının Eğitimi
Yazar: Şamil CEYHAN
Danışman: Prof. Mehmet Ali YILDIRIM
Yer Bilgisi: Kilis 7 Aralık Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yakın Çağ Osmanlı Tarihi Bilim Dalı
Konu: Tarih
Doktora, Türkçe, 2025, 467 s.
- yüzyılın ikinci yarısından I. Dünya Savaşı’na kadar Kırım ve Kafkasya’dan Osmanlı topraklarına sığınan muhacirlerin çocuklarına yönelik eğitim politikalarını inceleyen bu çalışma, devletin göç yönetimindeki kurumsal tecrübesini ortaya koymaktadır. İstanbul ve taşradaki askeri-sivil mekteplere yerleştirilen çocukların yanı sıra, yeni kurulan muhacir köylerinde bütçe ve hayırseverlik yoluyla inşa edilen okul ağlarını ele alan araştırma; özellikle dil engelini aşmak için geliştirilen “çift dilli muallim” istihdamı ve İstanbul’da açılması planlanan özel okul teşebbüsleri gibi özgün detayları gün yüzüne çıkarmaktadır. Devletin yayınladığı talimatnameler ışığında şekillenen bu eğitim seferberliğini sosyokültürel uyum süreciyle birlikte değerlendiren tez, Osmanlı’nın kriz yönetimindeki tarihsel pratiğinin modern göç politikaları için taşıdığı değeri vurgulamaktadır.
XVIII. Yüzyıl Osmanlı Devleti’nde Göç ve Sürgün (1700-1789)
Yazar: Uğur GÖK
Danışman: Prof. Dr. Cavıd QASIMOV
Yer Bilgisi: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yeniçağ Tarihi Bilim Dalı
Konu: Tarih
Doktora, Türkçe, 2025, 358 s.
Osmanlı Devleti’nin 1700-1789 yılları arasındaki göç ve sürgün politikalarını mercek altına alan bu araştırma, imparatorluğun demografik yapısını değiştiren iç ve dış dinamikleri analiz etmektedir. Özellikle Osmanlı-Rus savaşlarının tetiklediği Kırım Tatar göçleri ile Balkanlar’daki hareketliliği odağına alan çalışma; devletin iskân stratejilerini, muhalif unsurlara yönelik sürgün uygulamalarını ve bu süreçlerin yarattığı sosyo-ekonomik etkileri irdelemektedir. Siyasi suçlulardan kitlesel nüfus kaymalarına kadar geniş bir yelpazeyi kapsayan tez; XVIII. yüzyılın zorunlu yer değiştirmelerinin, merkezi otoritenin gücünü koruma çabası ve toplumsal dengeler üzerindeki kalıcı izlerini detaylı bir şekilde sunmaktadır.
Karadeniz-Hazar Kıpçak lehçelerinin karşılaştırmalı grameri: İsim çekimi
Yazar: Gizem ALTINKAL
Danışman: Doç. Dr. Hüseyin DURGUT
Yer Bilgisi: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı
Doktora, Türkçe, 2025, 280 s.
Art zamanlı ve eş zamanlı karşılaştırmalı dilbilim yöntemlerini kullanan bu araştırma; Karadeniz-Hazar grubu Kıpçak lehçeleri olan Karaçay-Balkar, Kumuk, Kırım Tatar ve Karay Türkçelerinin isim çekim sistemlerini detaylı bir şekilde incelemektedir. İsim çekim ekleri ve edatların bu dört lehçe arasındaki benzerlik ve farklılıklarını zengin bir metin havuzu üzerinden analiz eden çalışma, Kıpçak Türkçesinin tarihsel gelişimini ve modern tasniflerdeki yerini de ortaya koymaktadır. Her bir lehçeden seçilen örnek cümlelerin Türkiye Türkçesine aktarımlarıyla desteklenen tez; Kırım Tatar Türkçesinin bölgedeki dilsel bütünlük içindeki özgün konumunu ve diğer Kıpçak lehçeleriyle paylaştığı gramatikal mirası kapsamlı bir şekilde belgelemektedir.
Tarihî Türk lehçeleri ile Kırım Tatarcasının söz varlığının karşılaştırılması
Yazar: Nariie SEİDAMETOVA
Danışman: Prof. Dr. Mehmet ÖLMEZ
Yer Bilgisi: İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı
Doktora, Türkçe, 2025, 751 s.
Kırım Tatar Türkçesinin söz varlığını tarihsel bir perspektifle ele alan bu araştırma; Eski Türkçeden Karahanlı, Kıpçak, Altın Orda, Çağatay ve Osmanlı Türkçesi evrelerine uzanan dilsel mirası karşılaştırmalı bir metodolojiyle incelemektedir. Kırım Tatarcasının yüzyıllar boyu hem Kıpçak (Altın Orda) hem de Oğuz (Osmanlı) kültür dairelerinde bulunmasıyla şekillenen nev-i şahsına münhasır yazı dili yapısını odağına alan çalışma, temel söz varlığındaki ortaklıkları, benzerlikleri ve farklılıkları tespit etmektedir. Tarihi sözlükler, ağız dizinleri ve gramer kaynakları üzerinden yürütülen bu titiz analiz sonucunda; Kırım Tatarcasında yaşayan, diğer lehçelerde kaybolan veya bu lehçeye has olan kelimeler çözümlenmiştir. Çalışma, Kırım Tatar Türkçesinin Türk dili atlasındaki tarihsel derinliğini ve stratejik konumunu ortaya koyan en kapsamlı söz varlığı araştırmalarından birini sunmaktadır.
*
23b numaralı Kırım Şer’iyye Sicili (H. 1087-1092/M. 1676-1681) transkripsiyonu ve değerlendirmesi
Yazar: Yunus Emre ÖZEN
Danışman: Prof. Dr. Yücel ÖZTÜRK
Yer Bilgisi: Sakarya Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yeniçağ Tarihi Bilim Dalı
Konu: Tarih
Yüksek Lisans, Türkçe, 2025, 703 s.
Bu çalışma, 17. yüzyılın son çeyreğine (1676–1681) ışık tutan 23b numaralı Kırım Şer’iyye Sicil Defteri’nin transkripsiyonu ve tahlilini içermektedir. Tezde, Kırım Hanlığı’nın idari yapısı, sosyal dokusu ve ekonomik dinamikleri birincil kaynaklar üzerinden incelenmiştir. Aile hayatından köleliğe, suç türlerinden meslek gruplarına kadar geniş bir sosyokültürel yelpazeyi ele alan çalışma; aynı zamanda dönemin ticaret hayatı, para birimleri ve hayvancılık faaliyetleri gibi ekonomik unsurlarına dair kıymetli veriler sunmaktadır. Kırım Hanlığı’ndaki gündelik yaşamı ve devlet-toplum ilişkilerini anlamak adına bir başvuru kaynağı niteliğindedir.
Rusya’nın yakın çevre politikası bağlamında Rusya-Ukrayna Savaşı
Yazar: Melih Emre KARANFİL
Danışman: Dr. Öğr. Üyesi Indira PHUTKARADZE
Yer Bilgisi: İstanbul Nişantaşı Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı / Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bilim Dalı
Konu: Siyasal Bilimler
Yüksek Lisans, Türkçe, 2025, 156 s.
Bu çalışma, 24 Şubat 2022’de başlayan Rusya-Ukrayna Savaşı’nı Rusya Federasyonu’nun “Yakın Çevre Doktrini” çerçevesinde ele almaktadır. Sovyetler Birliği sonrası dönemde Rusya’nın eski egemenlik sahasındaki etkinliğini koruma çabaları; Ukrayna’nın bağımsızlık süreci, 2004 Turuncu Devrim ve 2014 Maidan olayları üzerinden analiz edilmektedir. Kırım’ın hukuksuz ilhakı ve Ukrayna’nın Batı eksenli (NATO/AB) yönelimi gibi kırılma noktalarının savaşa giden süreçteki etkileri incelenen tezde, Türkiye’nin bu krizdeki stratejik rolü de vurgulanmaktadır. Özellikle Türkiye’nin arabuluculuk faaliyetleri ve küresel gıda güvenliği açısından hayati önem taşıyan “Tahıl Koridoru” girişiminin başarısı, bölgesel ve küresel dengeler bağlamında değerlendirilmektedir.
Açık Kaynak İstihbaratının Askerî Amaçlı Kullanımı ve Bunun Taktik, Operatif ve Stratejik Düzeydeki Etkileri: Rusya-Ukrayna Savaşı’ndan Vaka Analizleri
Yazar: Emre NALBANT
Danışman: Dr. Öğr. Üyesi Muhammed Hayati TABAN
Yer Bilgisi: Milli Savunma Üniversitesi / Alparslan Savunma Bilimleri ve Milli Güvenlik Enstitüsü / İstihbarat Çalışmaları Ana Bilim Dalı
Konu: Savunma ve Savunma Teknolojileri
Yüksek Lisans, Türkçe, 2025, 139 s.
Bu çalışma, Açık Kaynak İstihbaratı (OSINT) ve Sosyal Medya İstihbaratının (SOCMINT) modern askerî operasyonlar üzerindeki etkilerini Rusya-Ukrayna Savaşı’ndan somut vakalarla incelemektedir. Tezde; Kiev Konvoyu’nun takibi, Wagner Üssü’nün imhası ve Kırım’daki S-400 sistemlerinin bir fotoğrafla ifşa edilmesi gibi çarpıcı örnekler üzerinden, sivil kaynaklı bilgilerin nasıl askerî hedeflere dönüştüğü analiz edilmektedir. Bulgular; OSINT’in taktik seviyede hedef teyidi ve hasar tespiti sağladığını, stratejik seviyede ise küresel algı yönetimi ve dış desteği şekillendirdiğini göstermektedir. Düşük maliyetli ve hızlı bilgi akışı sunan bu yeni nesil istihbarat modelinin, dezenformasyon risklerine rağmen kurumsal askerî karar alma süreçlerine entegrasyonunun hayati önem taşıdığı vurgulanmaktadır.
Kırım Tatar Şairi Seitumer Emin’in Şiirleri Üzerine Dil İncelemesi (İnceleme, Metin, Dizin)
Yazar: Güldane Kevser DOĞAN
Danışman: Dr. Öğr. Üyesi Seher MAŞKARAOĞLU
Yer Bilgisi: Kilis 7 Aralık Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı
Yüksek Lisans, Türkçe, 2025, 526 s.
Bu çalışma, Kırım Tatar edebiyatının müstesna kalemi Seitumer Emin’in Beyaz Çiçekler (1968) adlı eseri üzerinden Kırım Tatar Türkçesinin dil özelliklerini mercek altına almaktadır. Tezin inceleme bölümünde, şairin şiirleri ses bilgisi (fonetik) ve şekil bilgisi (morfoloji) açısından gramatikal bir tahlile tabi tutulmuştur. Ayrıca şairin Kiril alfabesiyle basılmış metinlerinin bilimsel transkripsiyonu yapılarak Türkiye Türkçesine aktarılmış; metindeki tüm kelimeleri kapsayan geniş bir dizin hazırlanmıştır. Seitumer Emin’in edebi şahsiyetini ve Kırım Tatar Türkçesinin yapısal özelliklerini bilimsel bir zeminde ortaya koyan bu çalışma, şairin Türkiye’de daha yakından tanınmasına önemli bir zemin hazırlamaktadır.
Kırım Tatar Şairi Yunus Temirkaya’nın Şiirlerinde Kelime Grupları
Yazar: Serpil HAMDEMİRCİ
Danışman: Dr. Öğr. Üyesi Seher MAŞKARAOĞLU
Yer Bilgisi: Kilis 7 Aralık Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Tarih Öğretmenliği Bilim Dalı
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı
Yüksek Lisans, Türkçe, 2025, 402 s.
Bu çalışma, Kırım Tatar şairi Yunus Temirkaya’nın şiir dünyasını kelime grupları ve söz dizimi (sentaks) özellikleri üzerinden mercek altına almaktadır. Tezin inceleme bölümünde; isim ve sıfat tamlamalarından zarf-fiil ve edat gruplarına kadar geniş bir dil bilgisi yelpazesi, şairin eserlerinden seçilen örneklerle analiz edilmiştir. Ayrıca Temirkaya’nın şiirlerinin bilimsel transkripsiyonu yapılarak Türkiye Türkçesine aktarılmış; şairin hayatı ve edebi şahsiyeti üzerine kapsamlı bilgiler sunulmuştur. Kırım Tatar Türkçesinin söz dizimi yapısını ve şiir dilindeki işlevlerini teorik ve uygulamalı olarak ortaya koyan bu araştırma, lehçe çalışmaları ve dil bilgisi araştırmaları için bir başvuru kaynağı niteliği taşımaktadır.
Samiylo Velychko’nun Litopys Kroniğine göre Ukrayna Kazaklarının Osmanlı Devleti ve Kırım Hanlığı ile ilişkileri
Yazar: Anna SUKHODOLOVA
Danışman: Prof. Dr. Fehmi YILMAZ
Yer Bilgisi: Marmara Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü / Türk Tarihi Ana Bilim Dalı / Yeniçağ Tarihi Bilim Dalı
Konu: Tarih
Yüksek Lisans, Türkçe, 2025, 414 s.
Ukrayna Kazak tarih yazımının en önemli kaynaklarından biri olan Litopys kroniği, bu araştırmayla ilk kez Türkçeye kazandırılarak bilim dünyasının dikkatine sunulmaktadır. 1621 Hotin Muharebesi’nden 1699 Karlofça Antlaşması’na uzanan süreçte; Osmanlı, Kırım ve Kazak üçgenindeki askeri ve siyasi ittifaklar, bizzat dönemin bir Kazak memurunun perspektifiyle aktarılmaktadır. Eski Ukraynacadan yapılan çeviri; sözlük ve haritalarla desteklenerek, Karadeniz’in kuzeyindeki diplomatik dengeleri ve Ukrayna Hetmanlığı’nın stratejik konumunu anlamak adına zengin bir veri seti sağlamaktadır.
Crimean Tatar National Movement and the Ukrainian Nation in War-Time (2022 – 2024): an Analysis of External Communications by the Mejlis of the Crimean Tatar People / Savaş Zamanında Kırım Tatar Milli Hareketi ve Ukrayna Ulusu (2022 – 2024): Kırım Tatar Milli Meclisi’nin Dış İletişiminin Analizi
Yazar: Alexander ULYANOV
Danışman: Dr. Öğr. Üyesi Zafer ÇELER
Yer Bilgisi: İstanbul Kent Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı / Siyaset ve Uluslararası İlişkiler Bilim Dalı
Konu: Siyasal Bilimler
Yüksek Lisans, İngilizce, 2025, 83 s.
Rusya’nın 2022’de Ukrayna’yı topyekûn işgal girişimi sonrası Kırım Tatar Milli Meclisi’nin (KTMM) dış yazışmalarını mercek altına alan bu araştırma, Kırım Tatar ve Ukrayna milliyetçilikleri arasındaki etkileşimin geçirdiği tarihsel dönüşümü analiz etmektedir. Yirmi yıllık temkinli iş birliğinden, Rus işgaliyle birlikte daha bütünleşik ve cemaatçi bir “devletsiz var olma” modeline geçişin izleri, modern siyaset bilimi teorileri ışığında sürülmektedir. KTMM’nin dış iletişim stratejilerinin incelendiği tezde; işgalin tetiklediği bu yeni süreçte Kırım Tatarlarının, Ukrayna devletiyle asimile olmadan kurduğu güçlü bağ ve kültürel milliyetçilik eğilimlerinin nasıl geliştiği somut verilerle ortaya konulmaktadır.
Cengiz Dağcı’nın “Onlar da İnsandı” Romanında Kolhoz ve Kolhozlaştırma Kavramlarının İncelenmesi
Yazar: Melike İNAÇ
Danışman: Prof. Dr. Cihan ÇAKMAK
Yer Bilgisi: Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı
Yüksek Lisans, Türkçe, 2025.
Cengiz Dağcı’nın “Onlar da İnsandı” romanını odağına alan bu araştırma, Türkiye Türkçesi ile Kırım Tatar Türkçesi arasındaki atasözü ve deyim benzerliklerini/farklılıklarını karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Dağcı’nın Türkiye Türkçesiyle kaleme aldığı metin ile Yunus Kandım’ın Kırım Tatar Türkçesine aktardığı versiyon üzerinden yürütülen çalışma; coğrafi ve tarihi süreçlere rağmen iki lehçe arasındaki kopmayan kültürel bağları dil verileriyle kanıtlamaktadır. Atasözleri ve deyimlerin cümle içindeki işlevlerini ve kültürel mirası yansıtma biçimlerini ele alan tez, lehçeler arası etkileşimin ve ortak söz varlığının güncel durumunu anlamak adına bir kaynak niteliği taşımaktadır.
Alman Seyyah Wilhelm Masof’un Kırım ve Kafkasya İzlenimleri (1898)
Yazar: Nalan TOPBAŞ
Danışman: Prof. Dr. Erdoğan KELEŞ
Yer Bilgisi: Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Konu: Tarih
Yüksek Lisans, Türkçe, 2025, 163 s.
Alman seyyah Wilhelm Masof’un 1898 tarihli gezi notlarını odağına alan bu inceleme, Kırım ve Kafkasya’nın Rus Çarlığı idaresindeki sosyokültürel ve siyasi tablosunu gün yüzüne çıkarmaktadır. Rusya’nın bölgede uyguladığı “Ruslaştırma” politikalarının demografik ve kültürel yapıyı nasıl dönüştürdüğüne dair tanıklıklar sunan araştırma; şehir yaşamından yerel geleneklere, ekonomik koşullardan etnik çeşitliliğe kadar geniş bir yelpazede tahliller içermektedir. Masof’un gözlemleri üzerinden şekillenen çalışma, iki bölgenin 19. yüzyıl sonundaki tarihi ve toplumsal gerçekliğini anlamak adına önemli bir veri seti sağlamaktadır.
Osmanlı-Rus İlişkileri ve Kırım’ın Kaybedilmesi (1711-1856)
Yazar: Sümeyra ULUĞTÜRKAN
Danışman: Doç. Dr. Mustafa ÇABUK
Yer Bilgisi: Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Konu: Tarih
Yüksek Lisans, Türkçe, 2025, 109 s.
Rusya’nın sıcak denizlere inme stratejisi doğrultusunda şekillenen Osmanlı-Rus rekabetini ele alan bu inceleme, 1711-1856 yılları arasındaki dönemde Kırım’ın merkezi konumunu irdelemektedir. Küçük Kaynarca Antlaşması ile başlayan bağımsızlık sürecinin 1783’teki ilhakla sonuçlanması ve bu kaybın Karadeniz’deki güç dengeleri üzerindeki sarsıcı etkileri tezin ana eksenini oluşturmaktadır. Kırım’ın Osmanlı Devleti için taşıdığı tarihi, kültürel ve jeopolitik önemin vurgulandığı çalışmada; Rusya’nın yayılmacı politikaları karşısında zayıflayan Osmanlı egemenliği ve bu sürecin bölge jeopolitiğine yansımaları somut verilerle analiz edilmektedir.
Neo-Sovyetizm Belirlenimciliğinin Bir Sonucu Olan Rusya-Ukrayna Çatışmasında Kırım’ın ve Kırım Türklerinin Yakın Geçmişi ve Bugünü
Yazar: Soner KORKMAZ
Danışman: Prof. Dr. Hasan IŞIK
Yer Bilgisi: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Konu: Tarih
Yüksek Lisans, Türkçe, 2025, 83 s.
Rusya’nın günümüzdeki agresif dış politika eğilimlerini “Neo-Sovyetizm” çerçevesinde ele alan bu araştırma, Kırım Türklerinin 1917 Bolşevik İhtilali’nden bugüne uzanan sosyopolitik serüvenini analiz etmektedir. İkinci Dünya Savaşı sırasındaki sürgün süreci, 1954’te Kırım’ın Ukrayna’ya bağlanması ve 1991 sonrası Kırımlı Türklerin hürriyet arayışları tezin tarihsel arka planını oluşturmaktadır. 2014 ilhakı sonrası Kırım Türklerinin Rus vatandaşlığına zorlanması ve yaşadıkları hak ihlallerini; Rus, Ukrayna, Batı ve Türk kaynakları üzerinden karşılaştırmalı bir yöntemle inceleyen çalışma, bölgedeki mevcut durumu dezenformasyondan arındırılmış somut verilerle ortaya koymayı amaçlamaktadır.
Cedidizm Fikrinin Ortaya Çıkışı ve Orta Asya’da Yayılışı
Yazar: İlker ŞENEL
Danışman: Doç. Dr. Roza ABDIKULOVA
Yer Bilgisi: Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Bilimleri Ana Bilim Dalı
Konu: Tarih
Yüksek Lisans, Türkçe, 2025, 120 s.
- yüzyılın sonunda İsmail Gaspıralı’nın öncülüğünde Kırım’da başlayan ve kısa sürede Orta Asya’ya yayılan Cedidizm hareketini inceleyen bu çalışma, reformun eğitimden siyasete uzanan dönüşümünü analiz etmektedir. “Usul-ı Cedid” okulları ve Tercüman gazetesi gibi temel sütunlar üzerinden şekillenen milli uyanışın, Rusya Müslümanları arasında nasıl bir siyasi bilinç yarattığı tezin ana eksenini oluşturur. Hareketin 1905 İhtilali sonrası artan siyasi faaliyetlerinden 1917 Bolşevik İhtilali sonrası kurulan özerk hükümetlere kadar olan süreci bir “zirve noktası” olarak ele alan araştırma, Sovyet baskısıyla sönümlenen bu fikri mirasın Türk dünyasındaki etkilerini tarihsel bir perspektifle sunmaktadır.
Hamîd Kırîmî’nin Şiirlerinde Tasavvuf
Yazar: Sümeyra ÖZTÜRK
Danışman: Doç. Dr. Müzekkir KIZILKAYA
Yer Bilgisi: Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tasavvuf Bilim Dalı
Konu: Din
Yüksek Lisans, Türkçe, 2025, 0 s.
Kırım’ın yetiştiği önemli ilim ve irfan ehlinden biri olan Hamîd Kırîmî’nin tasavvufi dünyasına odaklanan bu araştırma, şairin günümüze ulaşan sınırlı sayıdaki eserlerini bilim dünyasına tanıtmaktadır. Kaynaklarda divanı olduğu belirtilmesine rağmen henüz bulunamayan Kırîmî’nin, Konya Koyunoğlu Müzesi Yazmalar Kütüphanesi’nde tespit edilen yirmi yedi kayıp şiiri ilk kez bu çalışma kapsamında ele alınmıştır. Halvetîliğin Cemâliyye ve Gülşeniyye kollarına mensup bir şeyh olan Kırîmî’nin şiirlerinde işlediği ilahi aşk, vahdet-i vücud ve peygamber sevgisi gibi temalar tahlil edilmekte; el yazması “Nutk-ı Şerifler” üzerinden Kırım’ın tasavvuf tarihindeki eksik bir halkası tamamlanmaktadır.
Azerbaycan Tarı’nın İcra Gelişim Sürecinde Kırım Tatar Kaytarmalarının Etüt Olarak Kullanımı
Yazar: Şukur ISMAYILZADE
Danışman: Dr. Öğr. Üyesi Mustafa Ulaş ATASOY
Yer Bilgisi: Ankara Müzik ve Güzel Sanatlar Üniversitesi / Müzik ve Güzel Sanatlar Enstitüsü / Çalgı Eğitimi Ana Sanat Dalı / Çalgı Eğitimi Bilim Dalı
Konu: Müzik
Yüksek Lisans, Türkçe, 2025, 133 s.
Azerbaycan tarı eğitiminde karşılaşılan ritmik tekdüzeliği aşmayı hedefleyen bu çalışma, Kırım Tatar halk müziğinin karakteristik türlerinden olan “Kaytarma” ezgilerini birer teknik etüt olarak icra pratiğine dahil etmektedir. Geleneksel öğretim metodlarındaki aksak usul eksikliğini gidermek amacıyla seçilen 7/8’lik yedi farklı Kaytarma, tar çalgısının teknik imkanları, mızrap vuruşları ve sol el pozisyonları çerçevesinde analiz edilmiştir. Kırım Tatar müziğinin ritmik zenginliğini tarın pedagojik süreçlerine entegre eden araştırma; iki kültür arasındaki müzikal etkileşimi güçlendirirken, çalgı eğitimi literatürüne özgün ve disiplinlerarası bir kaynak sunmaktadır.
30 Numaralı Kırım Hanlığı Kadı Sicili’nin transkripsiyonu ve değerlendirilmesi (H. 1104-1107, M. 1693-1696)
Yazar: Huriye BURGUCU
Danışman: Prof. Dr. Fehmi YILMAZ
Yer Bilgisi: Marmara Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü / Türk Tarihi Ana Bilim Dalı / Yeniçağ Tarihi Bilim Dalı
Konu: Tarih
Yüksek Lisans, Türkçe, 2025, 783 s.
1693-1696 yıllarını kapsayan 30 Numaralı Kırım Hanlığı Kadı Sicili’nin transkripsiyonu ve tahlilini içeren bu araştırma, yarımadanın Yeniçağ dönemindeki hukuki ve sosyal yapısını mercek altına almaktadır. Toplam 783 sayfalık bir veri seti sunan tezde; tayinler, vergi kayıtları, aile hukuku, vakıf idaresi ve narh uygulamaları gibi pek çok başlık üzerinden halkın gündelik yaşantısı analiz edilmektedir. Kırım Hanlığı’ndaki idari işleyişin yanı sıra farklı toplumsal tabakalar arasındaki hukuki ilişkileri ve bölgenin o dönemki sosyo-ekonomik panoramasına dair orijinal bulguları ortaya koyan çalışma, Kırım tarihi araştırmaları için zengin bir kaynak niteliği taşımaktadır.
Osmanlı Devleti’nin Kefe ve Kerç Şehbenderlikleri
Yazar: Sümeyra ŞAHİN
Danışman: Dr. Öğr. Üyesi Resul TURAN
Yer Bilgisi: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı
Konu: Tarih
Yüksek Lisans, Türkçe, 2025.
Osmanlı Devleti’nin Karadeniz’deki stratejik limanları olan Kefe ve Kerç’in elden çıkışından sonra bu bölgelerde kurulan şehbenderlik (konsolosluk) teşkilatını inceleyen bu çalışma, dönemin diplomatik ve ticari ağlarını analiz etmektedir. Kefe ve Kerç şehbenderlerinin görev tanımları, hazırladıkları raporlar ve bölgedeki yabancı temsilcilerle kurdukları ilişkiler üzerinden yürütülen araştırma; Karadeniz’in kuzeyindeki Osmanlı ticaret ağının işleyişini arşiv belgeleri ışığında gün yüzüne çıkarmaktadır. Şehbenderliklerin sadece ticari birer merkez değil, aynı zamanda Osmanlı-Rus ilişkilerinde birer dinleme ve değerlendirme noktası olarak üstlendikleri rolleri irdeleyen tez, Yakınçağ diplomasi tarihine bir katkı sunmaktadır.
Kırım Tatarlarında Kolektif Bellek ve Kimlik: Sürgün, İşgal ve Savaş
Yazar: Liliia MAKHSUDOVA
Danışman: Doç. Dr. Gülmelek DOĞANAY
Yer Bilgisi: Karadeniz Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
Konu: Kamu Yönetimi; Sosyoloji, Uluslararası İlişkiler
Yüksek Lisans, Türkçe, 2025, 111 s.
Kırım Tatar kimliğinin inşasında kolektif belleğin işlevini irdeleyen bu araştırma; 1944 sürgünü, 2014 işgali ve güncel savaş koşullarının aidiyet duygusu üzerindeki etkilerini analiz etmektedir. 18-65 yaş aralığındaki katılımcılarla gerçekleştirilen derinlemesine mülakatlara dayanan çalışma, tarihsel deneyimlerin sadece geçmişe ait birer anı değil, kültürel sürekliliği sağlayan ve ulusal kimliği pekiştiren dinamik birer yapı taşı olduğunu savunmaktadır. Literatürdeki tarih odaklı çalışmaların ötesine geçerek meseleyi sosyokültürel ve kamu yönetimi boyutlarıyla ele alan tez; kolektif belleğin kuşaklararası aktarımının, zorlu siyasi süreçlerde bir direnç odağı olarak nasıl işlev gördüğünü kuramsal çerçevede kanıtlamaktadır.
Kırım Tatar Türklerinin Diaspora Faaliyetleri: Özbekistan Örneği
Yazar: Obidjon MAKHMADAMINOV
Danışman: Doç. Dr. Muhammed Emin YILDIZLI
Yer Bilgisi: İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Avrasya Araştırmaları Ana Bilim Dalı
Konu: Sosyoloji; Tarih; Uluslararası İlişkiler
Yüksek Lisans, Türkçe, 2025, 230 s.
1944 sürgünüyle Özbekistan’a yerleştirilen Kırım Tatar Türklerinin, Sovyet sonrası dönemden 2025 yılına uzanan diaspora faaliyetlerini inceleyen bu çalışma, topluluğun kurumsallaşma çabalarını mercek altına almaktadır. Anavatana dönüş mücadelesinin yanı sıra Özbekistan’da kalan nüfusun kültürel temsili ve kimlik aktarımı süreçlerine odaklanan araştırma; özellikle “Avdet Kırım Tatar Millî Medeniyet Merkezi” örneği üzerinden sivil toplum girişimlerinin işlevselliğini analiz etmektedir. Otuz beş yıllık bir süreci kapsayan tez; yayın faaliyetleri, örgütlenme modelleri ve kültürel etkinlikler aracılığıyla diaspora iç dinamiklerinin, Özbekistan’ın toplumsal bağlamıyla nasıl bir etkileşim kurduğunu ve kimliksel varoluşu nasıl tahkim ettiğini somut verilerle ortaya koymaktadır.
Cengiz Dağcı’nın Romanlarında Metafor
Yazar: Alparslan DEMİR
Danışman: Prof. Dr. Eylem DERELİ
Yer Bilgisi: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Yeni Türk Edebiyatı Bilim Dalı
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı
Yüksek Lisans, Türkçe, 2025, 108 s.
Çağdaş Kırım Tatar edebiyatının usta kalemi Cengiz Dağcı’nın romanlarındaki simgesel anlatımı odağına alan bu araştırma, yazarın acı ve sürgünle yoğrulmuş yaşam öyküsünün eserlerine nasıl metaforik bir dille yansıdığını incelemektedir. Korkunç Yıllar, Yurdunu Kaybeden Adam, Onlar da İnsandı gibi temel eserler üzerinden yürütülen çalışmada; soyut kavramların, toplumsal travmaların ve bireysel bunalımların metaforlar aracılığıyla nasıl somutlaştırıldığı analiz edilmektedir. Tezin odağını oluşturan ontolojik çözümlemeler; doğa, mekân, madde, hayvan, kişilik ve zaman metaforları başlıkları altında sınıflandırılarak, Dağcı’nın samimi üslubunun ardındaki figüratif dilin kodları çözülmektedir. Araştırma, yazarın Kırım’ın kültürel belleğini geleceğe aktarırken kullandığı bu metaforik araçların, metne kattığı estetik değeri ve Türk edebiyatındaki özgün konumunu saptamayı amaçlamaktadır.
A.A. Olesnitskiy’nin Pesni Krımskih Turok (1910) Adlı Kitabının Dil İncelemesi (İnceleme-Metin-Dizin)
Yazar: Nurcan DİRİ
Danışman: Dr. Öğr. Üyesi Elvina ER
Yer Bilgisi: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Konu: Dilbilim; Türk Dili ve Edebiyatı
Yüksek Lisans, Türkçe, 2025, 271 s.
A.A. Olesnitskiy’nin 1910 yılında yayımlanan Pesni Krımskih Turok (Kırım Türklerinin Türküleri) adlı eserini temel alan bu araştırma; Kırım’ın güney sahillerindeki (Yalıboyu) köylerden derlenen halk türkülerini dil bilimsel açıdan analiz etmektedir. Kırım Tatar Türkçesinin hem Kıpçak hem de Oğuz grubu Türk lehçelerine ait unsurları bir arada barındıran özgün yapısını odağına alan çalışma; ses bilgisi düzeyinde karşılaştırmalı, şekil bilgisi düzeyinde ise betimlemeli bir inceleme sunmaktadır. Dereköy’den Gurzuf’a, Alupka’dan Kokköz’e kadar geniş bir coğrafyanın dil özelliklerini yansıtan metinlerin transkripsiyonu ve gramatikal dizini hazırlanarak, bölge ağzının tarihsel gelişimi ve çok kültürlü yapısı belgelenmiştir. Bu tez, Kırım Tatar Türkçesinin güney ağzı üzerindeki akademik boşluğu doldurmayı ve 20. yüzyıl başı dil malzemesini modern dil bilimi verileriyle bilim dünyasına kazandırmayı amaçlamaktadır.
Sürgün Sonrası Kırım Tatarlarının Geri Dönüş Sürecinde Yerleşim Sorunsalının 1989-2014 Yılları Arası Değerlendirilmesi
Yazar: Amza SAITIBRAHYMOV
Danışman: Doç. Dr. Sevinç Bahar YENİGÜL
Yer Bilgisi: Gazi Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama
Yüksek Lisans, Türkçe, 2025, 148 s.
1989-2014 yılları arasında vatanlarına geri dönen Kırım Tatarlarının karşılaştığı yeniden yerleşim ve iskân sorunlarını inceleyen bu çalışma, meselenin şehircilik boyutuna odaklanmaktadır. Dünya genelindeki göç ve geri dönüş modellerinden hareketle özgün bir yöntem geliştiren araştırma; yerleşim yoğunluğunun merkez üssü haline gelen Akmescit (Simferopol) bölgesini alan çalışması olarak belirlemiştir. Kırım Tatarları tarafından inşa edilen yeni yaşam çevrelerinin fiziki altyapı yetersizliklerini ve mekânsal planlama sorunlarını yerinde tespit eden tez; Birleşmiş Milletler’in “sürdürülebilir yaşam çevreleri” ilkeleri doğrultusunda somut çözüm önerileri geliştirmektedir. Çalışma, geri dönüşün sosyo-politik bir eylem olmasının ötesinde, sağlıklı ve sürdürülebilir bir kentsel doku oluşturma zorunluluğunu teknik verilerle analiz etmektedir.
Osmanlı Kamuoyunda Kırım Algısı (1908-1918)
Yazar: Simge AK
Danışman: Doç. Dr. Mesut KARAKULAK
Yer Bilgisi: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Genel Türk Tarihi Ana Bilim Dalı / Tarih Bilim Dalı
Konu: Tarih
Yüksek Lisans, Türkçe, 2025, 216 s.
1908-1918 yılları arasında Osmanlı kamuoyundaki Kırım algısını II. Meşrutiyet’in özgürlükçü ortamı ve dönemin süreli yayınları üzerinden inceleyen bu araştırma; Kırım’ın Osmanlı zihin dünyasındaki yerini analiz etmektedir. Rusya egemenliği altındaki Kırım’ın, Osmanlı basınında “mazlum bir Türk-Müslüman yurdu” olarak betimlenmesini; İslamcılık ve Türkçülük ideolojileri çerçevesinde şekillenen “dava” bilincini odağına alan çalışma, Kırım kökenli aydınların bu algıdaki katalizör rolünü ortaya koymaktadır. Asimilasyon politikaları, göç dalgaları ve kültürel bağlar üzerinden kurulan aidiyet duygusunun, gazeteler ve dergiler aracılığıyla toplumsal bir sorumluluğa nasıl dönüştüğünü belgeleyen tez; Kırım’ın Osmanlı’nın sadece coğrafi değil, duygusal ve ideolojik sınırları içindeki imajını gün yüzüne çıkarmaktadır.
* Bilgiler Yükseköğretim Kurulu Başkanlığının https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi adresindeki Ulusal Tez Merkezi veritabanından sorgulanarak elde edilmiştir. Yazarlarının yayımına izin verdiği tezlerin PDF dosyaları erişime açık olup bu adresten indirilip okunabilmektedir.
Emel KIRIM VAKFI