Yaş Türkistan dergisi yurt dışında çıkan dergilerin en uzun ömürlüsü olarak 10 yıl aralıksız ayda bir olmak üzere Almanya’da yayın hayatını sürdürmüş olan bir dergidir. 01.12.1929 tarihinde çıkmaya başlamış, 1.9.1939 tarihinde ikinci dünya savaşının başlamasıyle yayın hayatına son verilmiştir.
[ihc-hide-content ihc_mb_type=”show” ihc_mb_who=”2,3″ ihc_mb_template=”1″ ]
Bu derginin kurucularının başında olan Mustafa ÇOKAYOğLU aynı zamanda Türkistan Millî Meclisinin 13.12.1917 tarihli Kararı ile kurulan Türkistan Millî Hükümetinin de kurucularındandı. Diğerleri ise Tahir ŞAKIR (Prof. Dr. Tahir ÇAĞATAY), Abdulvahap İSHAKOĞLU Taşkent’ten Berlin’e okumaya gelmişlerdi. Mustafa ÇOKAYOĞLU ise Memleketin Kurtuluş davasını dışarıda temsil etmek gibi siyasî sebeplerden ötürü Paris’e gelip yerleşmişti.
Dergiden edindiğim bilgilere göre, o tarihlerde Türkistan’da olup bitmekte olan hadiseler devamlı Türk toplumunun aleyhine cereyan ediyordu. Türkistan’daki ayaklanmalar, sun-i yaratılan açlıklar, sürgünler toplu öldürme olaylarım Ruslar dış alemden gizleyerek, kamu oyunun dikkatini başka istikametlere götürmeye çalışıyordu. Rusların büyük çapdaki maddi imkânlarıyla yürüttüğü propaganda hareketlerine karşı Türkistanlıların tek müdafaa organı Yaş Türkistan dergisi idi. Bu ağır ve müşkülâtlı mücadeleye girişmiş olan Yaş Türkistan camiasına bir görev daha düşmüştü. O da 1931’de Kumul ayaklanması ile başlayıp 1936 senesine kadar devam eden Doğu Türkistan Millî Mücâdelesi idi.
Bilindiği gibi Doğu Türkistan Millî Mücadelesi tek lider ve disiplin içinde hazırlıklı olarak yapılmadığı için yurt dışındaki basınla ilgilenecek bir kuruluşu da yoktu. Bu hareket öylesine devam ediyordu ki, değil yurt dışındaki basın, yurt içindeki tek yayın organı olan Şarkî Türkistan gazetesi de çok az basıldığı için Türkistan Türkünün haber ihtiyacını karşılamadığı gibi hadiseleri ciddî olarak halka aktaracak nitelikte olmadığı elimde olan bir kaç sayısından anlaşılmaktadır.
Durum böyle olunca Yaş Türkistancılar, Doğu Türkistan Meselesi ile yakından ilgilenmiş, elde edebildiği haberleri dergide yayınladığı gibi Avrupa basınına doğru veya yanlış akseden haberleri de dergiye alarak, yorumunu Millî açıdan yapmak sureti ile Doğu Türkistan dâvasını yürüttüğü, dergideki makale ve haberlerde açıkça göze çarpmaktadır.
O tarihlerde Doğu Türkistan Türk’ü elinde olan son derece ilkel silâhlarla Çin müstevlilerinin modem silâhlarına karşı, yeri geldiğinde sopa, kazma, kürekle savaşarak Genç Cumhuriyeti korumaya çalışıyordu.
Avrupada sahipsiz kalan, buna rağmen günün konusu olan Doğu Türkistan meselesine Türkistanla hiç ilgisi bulunmayan, daha korkuncu bu davaya ihanet edebileceği şüphesini uyandıran kimselerin Doğu Türkistanı temsilen demek kurma teşebbüsü de Yaş Türkistan yöneticilerinin karşı çıkması ile önlenilmiş olduğunu, Yaş Türkistan sayfalarında görmekteyiz. Şunu da belirtmekte fayda var ki. Demek kurmak için ortaya çıkanlar arasında Doğu Türkistanlılarca bilinen Kızıl ajan Burhan’ın da bulunması bu olayın vahametini ortaya koymaktadır.
Avrupada Doğu Türkistan hakkında bilgi edinmek isteyen siyaset ve ilim adamları da isteklerini Yaş Türkistan camiasından talep etmiştir. Bunlara cevap olarak Mustafa Çokayoğlu’nun Paris’te verdiği 2 konferansın metni dergide yer almakta olup, bu konferansın ortaya koyduğu meseleler, şimdi dahi geçerliliğini devam ettiren meselelerimizdendir.
Yaş Türkistancılardan, aynı zamanda. İstanbul’daki Türkistan Gençler Birliği Başkanı olan Mecdettin Ahmet Bey, Doğu Türkistan’daki hadiseleri yerinde incelemek için Mısır, Hindistan yolu ile Keşmir’e gidiyor, oradan da kendisi ve görevi için oldukça tehlikeli olan 25 günlük atlı yolculuğu yaparak, Doğu Türkstan’a vardığında oradaki durum Mecdettin Beyin umduğu gibi cereyan etmiyordu.
Yöneticiler birbirine düşmüş, kurulan genç cumhuriyeti hükümeti de çeşitli dış ve iç tehlikelerle karşı karşıya idi. Bunlara rağmen bazı askeri ve mülki erkân ile görüşüp, ara bulma yolunu aramışsa da muvaffak olamadığı yazdıklarından anlaşılmaktadır.
Bu durum karşısında geri dönmek zorunda kalan Mecdettin Bey elde edebildiği bilgi ve evrakları alarak aynı yoldan İstanbul’a dönüyor. Görevi icabı Doğu Türkistan’da gördüklerini aralıksız Yaş Türkistan dergisinde neşretmiştir. Bu makale ve hatıralar Doğu Türkistan hakkında ciddi bilgi ve kaynak arayanlar için değeri büyük vesikalar olarak Yaş Türkistan sayfalarında durmaktadır.
Bugün dahi Doğu Türkistan hakkında kitap yazanların eserlerinde görülmeyen, fakat bulunması gereken resimlerden bazıları Yaş Türkistan dergisinde yer almıştır. Bu resimlerin başında Doğu Türkistan Cumhuriyeti kabinesi üyelerinin toplu resimleri ile hükümet amblemi ve bazı liderlerin resimleri gelmektedir. Ayrıca Kaşgar’da çıkan gazete isimleri, beyanname ve ilânların tarihleri de önemli kaynaklardandır.
Yurt dışında yaşayan Türkistanlılardan Abdulaziz Cengizhan Damolla, Mısır’da Doğu Türkistan dâvasının temsilciliğini yaparak, faaliyetlerinden Yaş Türkistan dergisini haberdar edip, faaliyetlerinin basına aksetmesini sağlarken, bunun ışığında Uygur Sarfhahvi isimli Doğu Türkistan grameri hazırlayıp bastırmıştır.
O zamanki Hindistan’ın Lahor kentinde oturmakta olan Emin Vahidi de, Doğu Türkistan hakkında makaleler yazarak, Yaş Türkistan dergisine yollamıştır.
Hindistan’da oturan Kazan Türklerinden Habiburrahman El-bulgari de Doğu Türkistan hududu’ndan elde edebildiği haberleri muntazam olarak dergiye yollamak suretiyle faydalı olmuştur. Yolladığı haberler bu konu ile ilgilenecekler için faydalı birer değerdir.
Diğer taraftan Yaş Türkistan dergisi ile aynı paralelde olup, Ayaz İshaki Beyin önderliğinde, İdil – Ural Türklerinin çıkardığı Yeni Milli Yol dergisi de Doğu Türkistan dâvasını benimsemiş, sayfalarında bu konu ile ilgili haber ve yazılara yer vermiştir. Gene aynı şekilde Romanya Köstence’de çıkmakta olan Kırım Türklerinin yayın organı Emel Dergisinde de Doğu Türkistan ile ilgili haber ve yazılara rastlamaktayız.
Son olarak ta Doğu Türkistan Millî Mücadelesinin ön saflarında yer alan ve kurulan Cumhuriyet hükümetinin Genel Kurmay Başkanı olan Mahmut Muhiti de Hindistan’a çıktıktan sonra yazdığı makalesini Yaş Türkistan dergisinde yayınlamak imkânını bulmuştur. Mahmut Muhiti’nin makalesi derginin Mart 1939, Sayı 112’de neşredilmiştir. Bu yazı Doğu Türkistanlıların 6 sene müddetle yaptığı kanlı savaşın muharebesidir. Derginin ilk iki sayfası Mahmut Muhiti’nin tanıtılmasına ayrılmıştır. Bu makalede mücadelenin başlangıcından sonuna kadar olan hâdiseler, Hindistan’da başına gelen olaylar yer almıştır.
Şunu da belirtmek lâzımdır ki: Yaş Türkistan dergisinde Türkistan’ın tarihî, siyasî, İktisadî, folklorik ve edebiyatıyla ilgili yüzlerce makale yeralmaktadır. Dergi eski yazı, dili de kanımca Türkistan lehçesi ile Anadolu Türkçesini yaklaştırmak, birleştirmek amacı ile ele alındığı için eski yazı bilen biraz da diğer Türk lehçelerine aşina olan herkesin kolaylıkla okuyup anlayabileceği bir dergidir.
Bu dergi Ankara’da Millî Kütüphane Genel Müdürlüğü, Dil ve Tarih – Coğrafya Fakültesi ve Türk Tarih Kurumu Kütüphanesinde tam takım halinde mevcuttur.
[/ihc-hide-content]
Emel Dergisi, Sayı: 100. Mayıs-Haziran 1977- sf. 31-33.
Emel KIRIM VAKFI