KIRIM TATARCASI
YAPAY ZEKÂ ÇAĞINA GİRİYOR

Dobruca Kırım Tatar Ağzı Sözlüğü Artık Dijital Ortamda

 

Yener OSMAN

QIRI’M Young organizasyonu, Romanya Tatar Demokrat Birliği ve Emel Kırım Vakfı iş birliğiyle, Kırım Tatar dil bilgini ve yazar Saim Osman Karahan’ın “Dobruca Kırım Tatar Ağzı Sözlüğü” adlı eserinin ilk cildini dijital olarak büyük Kırım Tatar halkına ve tüm ilgililere sunuyor.

Bu dijital sürüm, geniş kullanıcı kitlelerine ulaşabilecek biçimde yapılandırılmış olup, modern otomatik çeviri teknolojileriyle entegre edilmeye hazır hale getirilmiştir. Proje, Romanya’da ve uluslararası alanda Kırım Tatar dilinin korunması ve tanıtılması açısından önemli bir dönüm noktası niteliğindedir. Aynı zamanda, Dobruca Kırım Tatar topluluğunun dilinin dijital dünyada temsil edilmesine yönelik uzun soluklu bir sürecin ilk adımıdır.

İlk kez, “Dobruca Kırım Tatar Ağzı Sözlüğü” tam anlamıyla yapılandırılmış (machine-readable) dijital bir formatta erişime açılmıştır. Bu modern altyapı, Kırım Tatarca sözlüklerinin Google Translate gibi küresel çeviri hizmetlerine entegre edilmesinin önünü açmaktadır. A–D harflerini kapsayan ilk cilt, az.qirimca.org/a adresinde ücretsiz olarak incelenebilir. Kullanıcılar, kaynağı test etmeye ve geri bildirimlerini özel mesajlarla paylaşmaya davet edilmektedir.

Ömrünü Dobruca’daki Kırım Tatar ağzının araştırılmasına adamış olan Saim Osman Karahan’ın üç dilde (Kırım Tatarca, Rumence, Türkçe) hazırladığı bu kapsamlı sözlük, hem dilbilimciler hem de topluluk üyeleri için kıymetli bir kültürel miras niteliğindedir. Dijital sürüm, terimlere, örneklere, atasözlerine ve karşılıklarına hızlı erişim sağlayarak öğretmenlere, öğrencilere, çevirmenlere ve tüm dil-kültür meraklılarına büyük kolaylık ve ilham sunmaktadır.

Bu dijital versiyon, QIRI’M Young tarafından, Romanya Tatar Demokrat Birliği ve Emel Kırım Vakfı ortaklığında yürütülen “Kırım Tatar Etnolengüistik Mirasının Değerli Metinlerinin Dijitalleştirilmesi” projesi kapsamında hazırlanmıştır. Proje, Avrupa Birliği tarafından House of Europe programı aracılığıyla, Goethe-Institut Ukrayna iş birliğiyle finanse edilmektedir. Sözlüğün telif hakları Emel Kırım Vakfı’na (Türkiye) aittir; dijital yayım, yazarın oğlu Özgür Karahan’ın izni ve desteğiyle mümkün olmuştur. Ayrıca, sözlüğün Lexonomy sisteminde barındırılmasını sağlayan Sketch Engine (Çekya) platformu da projeye teknik katkıda bulunmuştur.

Üç dilli bu eser, Romanya’daki Kırım Tatar toplumunun dil mirasının belgelenmesi, korunması ve tanıtılması yolunda önemli bir adımdır. Dobruca Kırım Tatarlarının kökenleri Kırım’a dayandığından, Kırım Tatar ve Dobruca Kırım Tatar mirasları birbirinden ayrılmaz bir kültürel ve tarihsel bütünlük oluşturmaktadır. Bu çalışma yalnızca teknik bir başarı değil, aynı zamanda Dobruca ve Kırım’ın derin tarihine sahip bir topluluğun kültürel hafızasına saygı duruşudur.

Sözlük ciltlerinin dijitalleştirilmesi, bu mirasın gelecek kuşaklara aktarılmasını güvence altına almakla kalmıyor; aynı zamanda Dobruca Kırım Tatarcasının modern çeviri sistemlerine entegrasyonu için de yeni imkânlar sunuyor. Geçtiğimiz yıl Kırım Tatarcasının Google Translate veritabanına eklenmesi gibi, Dobruca Kırım Tatarcasının da dijital çeviri sistemlerinde yer bulması ve yapay zekâ sistemlerinin bu dil üzerinden eğitilmesi artık mümkün hâle gelebilecektir. Tehlike altındaki dil olarak sınıflandırılan Kırım Tatarcasının tüm ağız ve şiveleri ile korunabilmesi için yapay zekâ sistemleri çok heyecan verici araçlar vaat etmektedir.

Bu çalışma, hem Kırım Tatar topluluğuna hem de geniş kamuoyuna, yüzyıllardır varlığını sürdüren ancak modern dünyada da canlılığını koruyan bir dili ve kültürü keşfetmeye, yaşatmaya ve gelecek nesillere aktarmaya yönelik bir davet niteliği taşımaktadır.