Emel KIRIM VAKFI
KIRIM TATARLARININ SAVAŞAN DAYANIŞMA İLE İŞ BİRLİĞİ
Selim Hazbijewicz (Hasbiyeviç), Çeviren: Niyar Qurtbelal
Kırım Tatar Millî Hareketi Teşkilatı (KTMHT-OKND), ve onun öncülüğüyle yapılan Kurultay’da seçilen Kırım Tatar Millî Meclisi, ilk dönemlerinden itibaren Polonya’dakiler de dâhil olmak üzere diğer bağımsızlık hareketleriyle ilişkilerini daima sürdürmüştür. 1988 yazında Savaşan Dayanışma’nın (Solidarność Walcząca) Doğu Kolu kurulmuş ve bu yapının başlangıç kadrosunu Savaşan Dayanışma Yürütme Komitesi Başkanı Jadwiga Chmielowska ile örgütün Kraków şubesinden Piotr Hlebowicz gibi isimler oluşturmuştur. Daha sonraki dönemde Maciej Ruszczyński (Kraków), Beata Godlewska, Piotr Godlewski (Varşova), Selim Hazbijewicz (Hasbiyeviç), Eulalia Badurska, A. Zwiercan (Gdańsk), Lech Osiak (Jastrzębie-Zdrój), Andrzej Rozpłochowski (ABD), Wojciech Stando, Roman Zalewski (Wrocław), Poznań’daki Savaşan Dayanışma şube başkanı Maciej Frankiewicz, Litvanya Özgürlük Ligi’nden Leonardas Wilkas (Litvanya) gibi isimler, Savaşan Dayanışma’nın Doğu Kolu ile iş birliği yapmışlardır. 1988 sonbaharında Savaşan Dayanışma “Doğu Bülteni”nin ilk sayısı yayımlanmıştır.
1989’un başında Savaşan Dayanışma’nın Doğu Kolu, aralarında Antanas Terleckas, Andrus Tuczkus, Genute Szakaliene, Leonardas Wilkas ve Eleonore Sosnouskaite gibi isimlerin yer aldığı Litvanya Özgürlük Ligi (Liga Wolności Litwy), Edwardas Kriszczunas, Stasis Buszkiawiczius ve S. (?) Milwadis gibi isimlerin bulunduğu Genç Litvanya (Młoda Litwa) ile Litvanya’nın toplumsal ve siyasi örgütü Sąjūdis (Hareket) gibi bağımsızlık örgütleri ve partileriyle ilk temaslarını kurmuştu. Litvanya, SSCB topraklarındaki bağımsızlık örgütleri ve partileriyle çalışmada Savaşan Dayanışma’nın Doğu Kolu’nun merkezî koordinasyon noktası olmuştur. 1990 yılında Savaşan Dayanışma’nın Doğu Kolu, Adas Jakubauskas vasıtasıyla Litvanya Tatarları topluluğu ile temas kurmuştur. Aralık 1989’da Piotr Hlebowicz, Kiev’deki Ukrayna Öğrenci Birliği (Українська студентська спілка) örgütünün düzenlediği öğrenci grevine katılmıştır. Aralarında Mihaylo Horın’in de bulunduğu Ukrayna Halk Hareketi’nin ve aralarında Oles Şevçenko’nun da bulunduğu Ukrayna Cumhuriyetçi Partisi’nin düzenlediği gösteriye katılım sırasında, Savaşan Dayanışma, toplantı ve gösteriye katılan Kırım Tatar heyetinin başkanı Ava Azamat ile temas kurmuştur. O andan itibaren Savaşan Dayanışma’nın Doğu Kolu, aralarında Mustafa Cemil (Kırımoglu), Refat Çubar, İlmi Ümer, Sinaver Kadir ve Server Kerim’in da yer aldığı Kırım Tatar Millî Hareketi Teşkilatı (KTMHT) ile sürekli temas hâlinde olmuştur. 1990 yılının baharında, Savaşan Dayanışma Doğu Kolu’ndan Piotr Hlebowicz, Wojciech Stando, daha sonra Roman Zalewski, SSCB’nin neredeyse tüm cumhuriyetlerini kapsayan bir geziye çıkarak, Polonya’da düzenlenmesi planlanan ve SSCB coğrafyasının büyük bir bölümünden bağımsızlık yanlısı örgütler ve partiler arasında ortak bir iş birliği platformu oluşturmayı amaçlayan sempozyumun hazırlıklarına başladılar. Aynı zamanda Piotr Hlebowicz ile Mustafa A Kırımoğlu arasında bir görüşme gerçekleşti. Ayrıca Savaşan Dayanışma, Kırım’daki Kırım Tatar çadır yerleşimlerine yapılan saldırıları da belgeledi. 1990 yazında Piotr Hlebowicz ve Wojciech Stanto, Kırım Tatar Millî Hareketi Teşkilatı (KTMHT) yönetimiyle, bu örgütün Aralık 1990’da Varşova’da kurulan “Varşova Koordinasyon Merkezi ’90”a katılması konusunda anlaşma sağlamışlardı.
4 Eylül 1990 tarihinde, Sankt Petersburg (eski adıyla Leningrad) şehrinde düzenlenen II. İnsan Hakları Sempozyumu’na, şehir belediye başkanı Anatoliy Sobçak’ın davetiyle Savaşan Dayanışma’nın Doğu Kolu temsilcisi olarak katılan Jadwiga Chmielowska, halkların kendi kaderini tayin ve bağımsızlık hakkına ilişkin genel oturumda yaptığı konuşmada, Kırım Tatarlarının yalnızca Kırım’a dönme hakkına değil, aynı zamanda kendi devletlerini kurma hakkına da sahip olduğunu belirtmiştir[1].
1990 yılında, Polonya’daki Müslüman Dinî Birliği’nin yayın organı olan ve Selim Hazbijewicz’in editörlüğünü yaptığı Życie Muzułmańskie (Müslüman Hayatı) adlı dergi tarafından, SSCB’deki Müslümanlara yönelik Rusça ve Arapça Kur’an-ı Kerim’den alınan metinlerinden oluşan bir antoloji yayımlandı. 3000 adetlik baskı, Savaşan Dayanışma’nın Trójmiasto şubesine ait matbaada basıldı ve SSCB’de Savaşan Dayanışma’nın Doğu Kolu kanalları aracılığıyla Müslüman cumhuriyetlerde ve Kırım’da dağıtıldı. Aynı şekilde, 1990 yılında Polonya üzerinden — Życie Muzułmańskie (Müslüman Hayatı) dergisi ve Savaşan Dayanışma’nın Doğu Kolu aracılığıyla — Türkiye’de Kırım Türklerinin muhacertteki sesi olarak artık Emel Vakfı tarafından yayımlanan Emel dergisinin baskısı ulaştırılmıştır. Vakıf, İstanbul’da yaşayan Polonyalı Tatar Murat Yakupoğlu ile birlikte, 1939 yılında Poznań Üniversitesi’nden mezun olan Sabri Arıkan ve İsmail Otar tarafından temsil edilmiştir.
20 Aralık 1990 tarihinde, Varşova’da Koordinasyon Merkezi Varşova ’90’ı kurmak üzere bir sempozyum düzenlendi. SSCB toprakları ve Varşova Paktı ülkelerinden onlarca partiyi bir araya getiren bu uluslararası örgütün kurucu üyeleri arasında Kırım Tatar Millî Hareketi Teşkilatı da bulunmaktaydı[2]. Sempozyum sırasında, ortak eylemler düzenlemek, sürekli bilgi alışverişinde bulunmak, matbaa alanında eğitim vermek ve Moskova tarafından kışkırtılan etnik çatışmaları çözmek amacıyla düzenli toplantılar yapılması kararlaştırıldı. Demokrasi ve Bağımsızlık örgütünden olan Vladimir Bukovski, Koordinasyon Merkezi’nin ortak kurucusu ve sponsorlarından biriydi. Doğu Avrupa Demokrasi Enstitüsü’nden (IDEE) Irena Lasota, matbaa ekipmanlarının satın alınmasını, iletişim araçlarının doğuya ulaştırılmasını ve matbaacıların eğitilmesini ortak finansmanla destekledi. 1990 yılının Ekim ayında, Jadwiga Chmielowska ve Piotr Hlebowicz, Kırım’a yaptıkları ziyarette Mustafa Cemil ile birlikte Yalta yakınlarındaki Tatar çadır yerleşim merkezini ziyaret ettiler.
Życie Muzułmańskie (Müslüman Hayatı) dergisinin yayın ekibi aracılığıyla, Savaşan Dayanışma’nın Doğu Kolu, İstanbul’daki Kırım Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği’nde toplanan Türkiye’deki Kırım Tatar diasporasının liderleri ile, Emel Kırım Vakfı tarafından yayımlanan Emel dergisinin yayın ekibi ile iletişim ve iş birliği kurdu. Aralık ayının ilk günlerinde Jadwiga Chmielowska ve Piotr Hlebowicz, İstanbul’da Murat Yakupoğlu (Jakubowski), Zafer Karatay (“Emel” genel yayın yönetmeni) ve Sabri Arıkan ile görüştü. İçlerinden bazıları, Prometeizm hareketiyle ilişki içindeydi. İstanbul’daki Emel Kırım Vakfının maddi desteğiyle, Savaşan Dayanışma’nın Doğu Kolu temsilcileri tarafından, Gliwice’de (Rafał Budnik’in Wokół nas (Çevremizde) yayın evinden) matbaa makineleri ve ekipmanları satın alınarak Kırım’a Kırım Tatar Millî Hareketi Teşkilatı’na gönderildi. Piotr Hlebowicz ayrıca Kırım’da Kırım Tatar matbaa personeline eğitim verdi. Jadwiga Chmielowska ve Piotr Hlebowicz’in yazıları Emel dergisinde yayımlandı. Polonya üzerinden Türkiye’den Kırım’a önemli sayıda dinî ve millî kitap ulaştırılmıştır.
1991 yılı Şubat ayında Piotr Hlebowicz, Kırım’dan Varşova’ya Kırım Tatar Millî Hareketi Teşkilatı temsilcisi Ava Azamat’ı davet etmişti. Yolculuk sırasında Vilnius üzerinden geçilirken, o dönemde Litvanya Tatar Dernekleri Birliği Başkanı olan Adas Jakubauskas ile yakın temas kurmak amacıyla bir görüşme gerçekleştirilmiştir. Varşova’da, Dışişleri Bakanlığı departmanı müdürü ve o dönemde Obóz (Kamp) dergisinin editörü, sonrasında Polonya Cumhuriyeti İstihbarat Ajansı başkanı olan Andrzej Ananicz ile bir görüşme gerçekleştirildi. Kırım’daki Kırım Tatar çadır yerleşim merkezlerdeki şiddet eylemlerini belgelemek amacıyla bir video kamera ulaştırıldı. Daha sonra Ava Azamat, Polonya’da Kırım Tatar Millî Hareketi Teşkilatı’nın çıkarlarını temsil etmesi için Selim Hazbijewicz’e yetki vermek amacıyla Gdańsk’a geldi.
1991 yılının Mart ayında, Savaşan Dayanışma’nın Doğu Kolu temsilcileri Jadwiga Chmielowska ve Piotr Hlebowicz ile Polonya Tatarlarının temsilcisi Selim Hazbijewicz, İsmail Gaspıralı’nın doğumunun 140. yılı anısına düzenlenen uluslararası sempozyuma katılmak üzere Kırım’a gittiler. Bu, Kırım topraklarında Kırım Tatar kültürüne yönelik, savaştan sonra düzenlenen ilk büyük ve resmî bir etkinlikti. Etkinliğe Türkiye, Polonya, Litvanya, Beyaz Rusya ve ABD’den temsilciler katıldı. Etkinlik 18-23 Mart tarihleri arasında gerçekleşti. Sempozyum sırasında, 18 Mart günü Selim Hazbijewicz “İsmail Bey Gaspıralı’nın Polonya Tatarları ile İlişkileri” başlıklı bir bildiri sundu. Sempozyum kapsamında Kırım Tatar kültürü günleri düzenlendi ve Kırım’da kültürün yeniden canlanması üzerine müzakerelere geniş zaman ayrıldı. Sempozyum aynı zamanda liberal Pan-Türkizm’in yeniden değerlendirilmesi ve Kırım’daki güncel etnopolitik durumu odağına alan bir çerçevede düzenlendi. Sempozyum oturumları sırasında sembolik bir dinî tören yapıldı — 1918 yılından bu yana ilk kez, Cuma günü Bahçesaray’daki Han Saray Camii’nde Cuma namazı kılındı. Sempozyum misafirleri için Yalta, Karasubazar, Eski Kırım (Solhat), Gaspra, gibi Kırım yerleşim merkezlerine geziler düzenlendi; ayrıca Akmescit şehir tiyatrosunda Kırım Tatar folklor grubu Qaytarma’nın gala konseri izleyicilere sunuldu.
1991 Mart ayında olduğu gibi yıl boyunca da Savaşan Dayanışma’nın Doğu Kolu temsilcileri, Kırım Tatar Millî Hareketi Teşkilatı’na bağlı Kırım Tatar matbaacıları için poligrafi (basım) eğitimleri düzenlediler. Eğitimleri Piotr Hlebowicz ve Maciej Ruszczyński (ofset baskı tekniği) ile Jadwiga Chmielowska (serigrafi baskı tekniği) verdiler.
1991 Ocak ayında Jadwiga Chmielowska ve (LDPN – „Bağımsızlık” Liberal Demokratik Partisi’nden) Piotr Pacholski Varşova’da „Polska – Wschód” (Polonya – Doğu) Bilgi Merkezi’ni kurdular. Eski Polonya Radyo “Wolna Europa” ( Özgür Avrupa) Yayını Müdürü Zdzisław Najder’in desteği sayesinde merkezin binası, o dönemde Varşova’daki Yurttaşlık Enstitüsü’nde (Sobański Köşkü) Ujazdowskie Caddesi, 13 adresinde yer aldı. Merkezle Piotr Hlebowicz, Małgorzata Bocheńska, Roman Kryk (Ukrayna Basın Ajansı), Sebastian Rybarczyk, Tadeusz Markiewicz, Lech Jęczmyk ve diğerleri işbirliği yaptı. Merkez, inisiyatiflerinin önemli bir kısmını Kırım konularına ayırıyordu. 1992 yılında merkezin temelinde “Wiedza”(Bilgi) Doğu Vakfı kuruldu, ancak mali kaynak eksikliği nedeniyle daha geniş çaplı faaliyetlerde bulunamadı.
1991 Nisan ayında, Selim Hazbijewicz, Piotr Hlebowicz, Maciej Ruszczyński, Jadwiga Chmielowska, Leonardas Wilkas, Adas Jakubauskas ve diğerlerinin ortak kuruluşuyla gayri resmi olarak General Maciej Sulkiewicz adına kurulan Polonya-Doğu Enstitüsü oluşturuldu. Enstitü, ilerleyen aşamada “Wiedza” (Bilgi) Doğu Vakfı’nın özerk bir şubesi olarak tescil edildi. Kuruluş amacı, savaşlar arası dönemde Varşova’da faaliyet gösteren Doğu Enstitüsü ile Vilnius’ta bulunan Doğu Avrupa Araştırmaları Enstitüsü’nün çalışmalarını devam ettirmekti. Enstitü, çalışmalarının büyük bir kısmını Kırım’daki etnopolitik konulara ayırmayı, Kırım Tatarları ile III. Polonya Cumhuriyeti arasındaki ilişkilerin güçlendirilmesini göz önünde bulundurmayı planlıyordu.
26-30 Haziran 1991 tarihleri arasında Kırım’da düzenlenen II. Kurultay oturumlarına, Savaşan Dayanışma Doğu Kolu temsilcileri de katılım sağladı: Piotr Hlebowicz (3. oturuma), Jadwiga Chmielowska ve Maciej Ruszczyński (2. oturuma). Bunun yanı sıra, Kurultay Başkanlığı’nın talebi üzerine siyasi içerikli uzmanlık raporları hazırlandı, matbaacılığa ilişkin eğitimler verildi ve “Polonya – Doğu” Bilgi Merkezi’nin çalışmaları için materyal toplandı. Kurultay’ın açılış oturumunda Piotr Hlebowicz, Selim Hazbijewicz’in Polonya Tatarlarının Kırım Tatarlarına iletmek üzere kaleme aldığı mesajını okudu.
[1] Piotr Hlebowicz ve Jadwiga Chmielowska tarafından hazırlanmış olan rapor, 26.01.2001 tarihinde yazara iletilmiştir.
[2] Koordinasyon Merkezi Varşova ’90’ın katılımcıları arasında; Vladimir Bukovski, Kornel Morawiecki, Jadwiga Chmielowska, Tofik Gasimov, Parurir Harikian, Zianon Pażniak, Antanas Terleckas, Leonardas Wilkas, Mustafa Cemil Kırımoglu, Tariel Gviniaşvili, Gija Tsanturia ve diğerleri yer almaktaydı.