“DELİ QAŞQIR” ADLI
KIRIM TATARCA ÇEVİRİ HİKÂYE

 

Levent Edige ÖZDEMİR

I

Yirminci yüzyılın başlarında Kırım’da çeviri hikayelerin çoğaldığı görülmektedir. Bunlardan biri de 1909 yılında Sankt Peterburg’taki “Tipografya İlyasa Boraganskogo”da basılan kitapçe içerisindeki üç hikâyeden biri olan “Deli Qaşqır” adlı hikayedir. Söz edilen on sekiz sayfadan oluşan kitapçe içerisinde üç hikâye yer almaktadır. Eserdeki ilk hikâye “Çayır Quşları” başlığıyla Yahya Bayburtlu ve Celal Muinof tarafından çevrilmiştir. Diğer iki hikâye ise “Deli Qaşqır” ve “Tırnaq” başlıklarıyla Abdurrahman Hüsni ile Süleyman Badraqlı tarafından tercüme edilmiştir. “Deli Qaşqır” adlı hikâye kitapçenin onuncu sayfasından on ikinci sayfasına kadar olmak üzere üç sayfadır.

Kırım Tatarca sözcüklere eser içerisinde rastlanmakla birlikte çevirinin dil bilgisi bakımından çoğunlukla İstanbul Türkçesine uyduğu görülmektedir. Ancak latinizasyonda Kırım Tatarca imla kurallarına uyulmuştur. Latinizasyonda bulunan Türkiye Türkçesinde yaygınlık kazanmamış sözcükler için tarafımızdan anlamlar verilmiştir.

 

 

II

Deli Qaşqır^[1]

Vaktiyle qaba köyliniñ biriniñ bir köpegi var idi. Hayvan yaş^[2] olduğı vaqıtlarda kiceleri^[3] evi bekler ve köye hiçbir canavarı yaqlaşdırmaz idi. Yavaş yavaş qartlaşınca^[4] havlamağa bile taqatı qalmadı. Köyli şimden^[5] soñra bunıñ işe yaramayacağını añlayınca yaqında bulunan ormana kötürüb orada bir ağaca bağlayaraq eve döndi. Zavallı hayvan tağda^[6] yalñız başına qalınca oğradığı bu hale qarşı pek ziyade ağladı. Lakin ne çare köyde hizmeti bitmiş, itibarı qalmamışdı.

Bir zaman soñra çalılarıñ arasında bir çıtırdı tuydı.^[7] Bu anda qocaman bir qaşqır çıqaraq köpege doğrı yürümege başladı. Ve yanına yaqlaşaraq aralarında şöyle bir laqırdılar oldı:

—   Hoş keldiñ arqadaş, ben seni çoqdan beri ele düşürüb intiqamımı almaq istiyorum. Biliyormısıñ? Vaqtiyle köyde bulunduğuñ zamanlar bizlere aman vermiyüb qoğardıq degilmi? İşte şimdi kendi ayağıñla ne güzel tuzağa tutulduñ.

—   Peki, sen şimdi benden ne istiyorsuñ?

Qaşqır saqlandığı yerden, birden sürüniñ içinde köze körünen^[8] bir semiz qoyunı yaqaladığı kibi köpege ketirerek:

Al işte saña bir güzel qoyun ketirdim. Ye de semir diyerek bir qaç vaqıt soñra kelmek üzere oradan ayrıldı. Köpek ketirilen qoyunı kemal afiyetle yemege başladı. Ve ilkinden ziyade vaqıt boldı. Qaşqırına kelerek köpekden:

—   Gayrı nasılsıñ iyi olduqmı arqadaş diye sordı.

—   Zayıflıgım azıçıq daha var. Tamamen semirmekligüm içün baña bir yerden bir kiyik tomuz^[9] bulub kitire bilseydiñ o vaqıt sen beni tanıyamaz ve tomuz kibi semirdigimi körürdiñ? didi.

Qaşqır bu söz üzerine tekrar kiderek^[10] etrafı araşdırub bir kiyik tomuz bularaq kitirdi. Ve didi ki: al işte bunı da ye. İki künden soñra ben saña misafir kelecekim.

Köpek qaşqıra hitaben: pek âlâ. Buyur, didi ve düşünerek kendi kendine: o vaqıt seniñle añlaşmaq pek qolay, diye söylendi.

İki kün soñra köpek deli qaşqırıñ keldigini körünce havlamağa başladı. Qaşqır bunıñ bugünki haliniñ başqalandığını^[11] körünce işi añladı ve hiddetle:

Ah gidi alçaq. Sen beni bu kün^[12] böyle qarşılamaq istiyorsuñ ha. Ben seniñ haddiñi bildireyim diye hayqırub köpegin üzerine atılaraq bir anda parçalamaq istedi. Halbuki qaç kün içinde köpege öyle bir vaqıt kelmişdi ki qaşqırı parlayacağını aqlı kesmişdi. Köpek kendi üzerine hücum olundığını körünce qaşqıra öyle bir ziyafet verdi, ki tüyleri havaya uçmağa ve qaşqırıñ orasını burasını qoparmağa başladı. Qaşqır qurtulub qaçmaq içün çare araşdırıyor, lakin köpek bıraqmıyordı. Nihayet köpegin elinden zorla qurtuldı ve qaçmağa başladı. Biraz kitdiken soñra dönüb arqasına baqmaq istedi. Köpegin hâlâ tepindigini körünce ilkinden ziyade bir qorqu ile qaçmağa devam itdi.

Kide kide ormanıñ bir köşesinde baygın bir halde düşerek yaralarını yalamağa başladı ve kendi kendine: ah hain hayvan, beni aldatarak bu hale ketirdiñ, tur^[13], siziñ biriñiziñ ayağı buralara düşer o vaqıt benim bu keskin düşlerimden qurtula bilirmisiñiz baqayım didi. Ve yaralarını bir az yaladıqdan soñra qalqaraq av aramağa çıqdı.

Qayanıñ birisiniñ üzerinde bir keçi otladığını körmesiyle bağıraraq: hazır ol, şimdi varub seni yiyecekim! didi. Keçi qaşqıra hitaben:

Yazıq saña, benim kibi bir hayvanı yiyüb o keskin dişleriñi o harabemi ideceksiñ? Sen beni yemek isterseñ qayanıñ dibinde oturub ağzını aç. Ben yuqarıdan ağzınıñ içine toğrı^[14] kendimi atarım. O vaqıt beni yemek içün bu qadar zahmet çekmezsiñiz didi.

Qaşqır keçiniñ tarifi üzere ağzını açub yuqarıdan atılmasına muntazır oldı. Keçi de şu anda kendini nasıl oq kibi atdısa qaşqırı arqası üzere yuvarladı ve qaçdı. Qaşqırnıñ başı fena halde sarsılmış olduğından ancaq üç saat soñra kendine kele bildi. Qarnı zaten açıqmış olduğından yavaş yavaş qalqaraq ormana toğrı kitmege başladı. Etrafı çoq zamanlar araşdırdı ise de yemege bir şey bulamadı. Çaresiz köye kitmege qarar virdi. Ve o tarafa kitmege başladı. Köpek köyiñ ala ağacına yaqın keldigi vaqıt uzaqdan ormanıñ yanında bir leş bulundığını kördi. Çünki etrafında yiyecek bir şey olmadığı qaşqırca belli olduğından dişlerini gacırdataraq vaqıt keçirmekden ise nasıl olsa da bu leş alub kötürmegi hayırlı kördi.

Qaşqır buralarını düşündi. Ve kiceleyin kelerek leş alub kötürmege qarar virdi. Ve vaqtında keldi leşiñ yanına yaqlaşdı halbuki avcınıñ biri de çoqdan biri kelecek misafirine iki güzel (fındık) hazırlamışdı. Qaşqırıñ keldiğini körünce hediyesini tüfenge qoyaraq misafirine virmekde ihmal köstermedi. Şu anda qaşqırğa bir bayğınlıq kelerek yere serildi ve bir daha yerinden qımıldanamadı. Bu suretle qaşqırıñ hayatına hatme çekildi.

[1] Kurt.

[2] Genç.

[3] Gece.

[4] Yaşlanmak.

[5] Şimdiden.

[6] Dağ.

[7] Duymak.

[8] Göze görünen.

[9] Domuz.

[10] Giderek.

[11] Değişmek.

[12] Gün.

[13] Dur, bekle.

[14] Doğru.