Faydalı Eğlence : Kırım Tatar Millî Basınının İlk Adımı

Daha 20 Kasım 1879’da, İsmail Bey Gasprinskiy İçişleri Bakanı L. S. Makov’a resmen müracaat ederek, ondan Bahçesaray’da Faydalı Eğlence adında Tatarca bir dergi çıkartmak için izin istemişti. Bu dilekçede İsmail Gasprinskiy şöyle yazıyordu: “Rus dilini ve yazısını bilmediklerinden dolayı Kırım Tatarları Rusya’yı ve onun yaşantısını öğrenebilmekten ve ayrıca sanayi, tarım ve diğer sahalarda tekâmül etmelerini sağlayacak bilgilerden tamamen mahrum kalmaktadırlar. Bundan başka, çoğu hallerde en önemli haberler ve bazen de hükümet karârları Tatar kitlelerine gereken sarâhatte ulaşamamaktadır. Bu durum Tatarları gayri-irâdî olarak yanılgıya düşürmekte ve onların başlarına dert açmaktadır. Tatarların muhacereti, onların herkese askerlik mecburiyeti getirilmesini takip eden ilk yıllarda askerlik hizmetinden kaçınmaları, bugüne kadar Rus halk okullarına belirgin bir şekilde itimatsızlık duymaları ve diğer meseleler, hep onların yaşadıkları ülkenin ruhu ve düzeni hakkında tamamen bilgisiz olmalarından kaynaklanmaktadır. Bu gibi misalleri ve diğer pek çok daha önemsiz durumları göz önüne alarak, Tatarlara ülkemizi, onun yaşantısını ve kanunlarını, onlar arasında yeteri kadar kitlevî ölçüde Rusça okuma-yazma öğrenilene kadar, onlarca yaygın bir şekilde bilinen Tatar yazısı vasıtasıyla öğretmeyi gayet yararlı görmekteyim. Bu hususta soydaşlarıma mümkün mertebe yararlı olabilmek ve onlara birbirini tutmayan ve çoğu zaman manâsız haber ve bilgiler arasında yönlerim tayin etmeleri imkânını verebilmek için ve ayrıca da onlara geniş ülkemizi tanıtabilmek amacıyla, Tatar dilinde haftalık bir derginin yayınlanmasını maksada muvafık gördüm ve’ bunu üstlenmeye karar verdim. ”

 

Kırım’daki ve Rusya İmparatorluğu’nun diğer bölgelerindeki Müslümanların Rus dilini ve yazısını bilmemelerinden dolayı ciddî zararlar gördükleri ve bir çok ahlâksız insanın bu bilgisizlikten ya menfaat temin etmek ya da sadece alay etmek için yararlandıkları bir zamanda, mevcut acıklı durumu iyice kavraması, Gasprinskiy’i Kırım Tatar tarihinde o ana kadar emsali olmayan bir işe adım atmaya, yani ana dilinde dergi (gazete) yayınlamaya sevketmişti. Görüyoruz ki, onun bu iyi niyetli arzusu sıradan Kırım Müslümanlarının yaşantısındaki pek çok olumsuzluklar karşısında ortaya çıkmıştı. İsmail Bey Gasprinskiy bu hususta Kırım Tatarlarının yaşadıkları ülkenin, yani Rusya İmparatorluğu’nun, meselelerini bilmeleri lüzumunu teşebbüsünün gerekliliğine delil olarak gösteriyordu. Onun fikrine göre, bu, Rusya devletinin memurlarının Türk basını hususunda isteksiz ve kayıtsız olan yüreklerine hitap edecekti.

 

Dilekçesinin sonunda Gasprinskiy şunları yazıyordu: “Bu bakımdan, St. Petersburg’daki sansürün müsaadesiyle Tavrida guberniyasının Bahçesaray şehrinde Faydalı Eğlence adında Tatar dilinde haftalık ziraî ve edebî bir gazete yayınlamayı arzu ediyorum. Bunda temel gayem Tatarlara hükûmetin emirlerini tanıtmak ve onlara elimden geldiği kadar Rusça okuma-yazma öğrenmenin ve tahsilin önemini ve faydalarını izah etmektir. Gazetem Mirskiy vestnik, Narodnaya şkola, Zemledelçeskaya gazeta ve diğer popüler yayınların çizgisinde olacaktır.”

 

Faydalı Eğlence gazetesi Bahçesaray’da İsmail Bey Gasprinskiy’nin şahsî matbaasında basılacak ve Gasprinskiy onun bütün yayın ve yazı işleri sorumluluklarını üstlenecekti. Gazetenin formatının Tiflis’de Ünsîzâde kardeşler tarafından Azerbaycan şivesinde neşredilen Ziya gazetesinin ebadında olması teklif olunmaktaydı. Gasprinskiy yayını için müsaade istediği gazetesinin fiyatını posta masrafları hariç olmak üzere yıllık 4 ruble, altı aylık 2 ruble 50 kapik, üç aylık 1 ruble 75 kapik ve perakende olarak her bir nüshası için de 10 kapik şeklinde tayin etmişti.

 

Tavrida gubernatoru A. A. Kavelin de bu teşebbüsünde Gasprinskiy’i desteklemekteydi. Kavelin içişleri Bakanı’na Akmescit’den 7 Ocak 1880 tarihinde gönderilen bir rapor da yazdı. Bu raporda gubernator, bu gazetenin “büyük kitlesi Rusça bilmediği için hükümet emirnamelerini ve çağdaş gelişimin gereklerini yanlış tefsir etmekte olan Tatar ahali nezdinde gayet faydalı sonuçlar doğurabileceğini” samimî bir tarzda belirtiyordu. Kendisine emanet edilen vilâyetteki Kırım Tatar ahalinin karşılaştığı meselelere doğrudan vâkıf olan gubernator gibi yüksek rütbeli bir memur da bu tür bilginin sıradan Kırım Tatarları için ne kadar zarurî olduğunu idrak etmekteydi.

 

Gasprinskiy’nin gazete yayınlama fikri Tavrida müftülüğünü vekâleten yürütmekte olan Kadıasker Seytyakub Efendi tarafından da tasvip edilmekteydi. Seytyakub Efendi İçişleri Bakanı’na müracaatla Kırım için son derece zarurî olduğunu belirttiği İsmail Bey Gasprinskiy’nin Faydalı Eğlence adında bir gazete çıkarma teşebbüsüne izin verilmesini rica etti.

 

Ne var ki, böylesine üst seviyedeki hâmîler de Kırım Tatar halkı için zarurî olan bu işe yardım etmeye muktedir değillerdi. İçişleri Bakanlığı böyle bir gazetenin zaruretini anlıyordu, ancak 28 Ocak 1880’de St. Petersburg’dan yazılan resmî yazıda ifade edildiği üzere “ricanın yerine getirilmesi İçişleri Bakanı cenapları tarafından uygun görülmedi”.

 

Böylelikle, Tercüman’ın ilk sayısının neşredileceği 10 Nisan 1883’e kadar daha hayli zaman beklemek gerekecekti. Bu süre içinde bakanlar değişecek, Gasprinskiy başka teşebbüslere girişecek, ancak Tercüman’ı yayınlamak için henüz müsaade teminine muvaffak olamayacaktı. Ancak Gasprinskiy yine de boş durmuyor, halkının iyiliği için çalışıyor, ona bu zor döneminde yardım etmeyi emel ediniyor ve hayatını ve bütün gayretini vatanı Kırım’ın gelişmesi ve vatandaşlarının refahı uğruna ortaya koyuyordu.