Lehistan Türkleri

Gaspıralı İsmail Bey’in de büyük enerji ve mesaisini teksif ederek tahakkukuna çalıştığı ve istediği de milletinin zaman icaplarına göre yük­selmesi ve gelişmesi idi.

Gaspıralı Bey’in vefatıyla, onun tutmuş olduğu yol da Hasan Sabri Ay­vazov ve diğerleri “Vatan Hadimi” ve emsali neşriyatla bu hedefe doğru fikir öncülüğü yapmışlar ve Kırım Türklerinin inkılâp ve millî mahiyetteki hareketlerini ele almışlardır.

Rus inkılâbının patlamasıyla millî hareketlerde bir hız ve hamle husule geliyor ve Kırım’da Akmescit’te 1500 halk mümessili 20/03/1917 günü Han Sarayında toplanmış bulunuyordu. (1) Toplanan bu heyet millî siyasetin icap ettiği istikamette sevk ve idaresi için Merkez icra Komitesi seçti. (2) Bu Merkezi icra Komitesinin naşiri efkârı olarak Türk dilinde “Millet” ve Rusça olarak “Golos Tatar” yani “Tatarın sesi” adlı gazeteleri neşretti. Ayni zamanda Merkezi icra Komitesine, umumî Rusya meclisi müessesine seçilecek iki delegenin seçim işleri, vakıfların Rus idaresinden alınarak milletin idaresine tevdi, okul ve kültür müesseselerinin idaresi Kırım Türklerinin, Rusya’daki diğer siyasî müesseselerle olan münasebetlerini idare işlerini de vazife olarak vererek delegeler dağıldı.

Ukrayna Radası’nın 09/11/1917 tarihinde neşrettiği Üniversalinde “Kırım Kırımlarındır” prensibi kabul edilmesi üzerine Merkezi icra Komitesi millî kongre ite birlikte Kırım Kurultayının toplanması kararına vardı. Serbest seçimle 26/11/1917’de toplanan Kurultay Kırım’ın mukadderatını ele aldı. Kırım Kurultayı 13/12/1917 günkü içtimaında Kırım Cumhuriyetinin Anayasasını kabul ve ilân etti. Bu kanun esasiye göre Direktöryatın başına merhum Çelebi Cihan seçilmiş, direktörler heyeti memleketin müdafaa ve huzurunu temini vazifelerini yüklenmişler. Maalesef Bolşeviklerin üstün kuvvetlerinin baskısı neticesi Alma’da yapılan muharebeler 13/2/1918 tarihinde kaydedilmiş ve neticede Rus Bolşevikler Kırım’da variyete hakim olmuşlardır. Bu mağlubiyeti müteakip Kırım ve Leh-Litvanya Türkleri Müftüsü Kırım Cumhuriyetinin ilk Başvekili Çelebi Cihanı Bolşevikler feci işkencelerle katledip Akyar’da denize atmışlardır.

 

<Resim> 

Lehistan Türklerinin harp yıllarında giydikleri Askeri şapkaları

Bu çok acı günlerin facialarını Leh-Litvanya Türkleri kalplerinin en derinlerinde hissetmişlerdir. Kırım ve Azerbaycan Türklerinin millî istiklâlleri için yaptıkları mücadelelerde Lehistan Türkleri onların saflarında yer almış ve fiilen bu mücadelelere iştirak etmiş bulunuyorlardı. Bilhassa Kırım’da her sahada ve her safhada Leh-Litvanya Türklerinin başında General Süleyman Sülkiewicz bulunuyordu. Onun hakkında bir kaç söz söylemeyi münasip görüyoruz. Bir kurmay asker olarak General Süleyman Sülkiewicz askeri kabiliyetleri ile temayüz etmiş bir şahsiyettir. Askerî meslek sahasında vermiş olduğu bir kaç ciltlik eseri onun şöhretini memleket hudutları dışında da tanıtmış bulunuyordu.

Askeri sahadan gayrı milî meseleler bakımından da çok yakın bilgisi neticesinde 1902 yılında şarkiyatçı Antoni Muchlinski’nin “Leh-Litvanya Türklerinin menşei hakkında” ki eserini kitap halinde basılıyor.

1917 Mayısında General Süleyman Sülkiewicz Kazan Askerî Şurası ile temasa geçiyor ve Kumanya cephesindeki Rus ordusunda bulunan Türk- Müslüman askerlerinden l. Kolorduyu teşkil etmiş bulunuyor. Gen. Süleyman Sülkiewicz’in yakın mesai arkadaşlığını yapmış olan Arslan Kriçinski bu mesele hakkında şu satırları kaydetmiş bulunuyor: “General Sülkiewicz teşkil etmekte olduğu bu kolorduyu Kırım ve İdil Ural’a götürmeği ve millî emellerinin tahakkukuna hizmet etmeyi gözde tutuyordu…” (3)

Lâkin Alman Kumandanlığı yolu kapamak suretiyle bu emelin tahakkukuna mâni olduğu gibi bu kolorduyu silâhtan da tecrit etmiştir. Bu şerait altında Gen. Sülkiewicz bir kaç zabitle ancak Kırım’a gelebildi ve Alman Kumandanlığının muvaffakatiyle 25/6/1918 tarihinde Kırım’da fiilen bir hükümet teşkil etmiştir.

Biz burada Gen. Süleyman Sülkiewicz hükümetinin Kırım’daki faaliyetinden bahsedecek değiliz. (*)

General Süleyman Sülkiewicz’den başka Leh-Litvanya Türklerinden Albay A. Yakubowski’nin millî faaliyetler sırasında millî Türk Silâhlı Kuvvetlerinin teşkilinde de müspet faaliyetlerini kaydetmek icap etmektedir. (4)

Rus inkılâbı, Rusya’daki, Türkler arasında Leh-Litvanya Türklerinin geniş faaliyet göstermelerine vesile olmuştur. Lehistan Türklerinin kesif faaliyeti Kırım’dan başka Kafkasya ve İdil Ural Türkleri arasında da görülmüştür.

Leh-Litvanya Türkleri Kırım’da muhtelif siyasî faaliyetlerden gayri, askerî ve mahalli idarelerde mesul mevkiler işgal etmişlerdir. Meselâ: A. Kriçinski; M. Poltorzycki, Ishakova) – Akmescit Şehri Meclis azalarından, (Cemil Aleksahdrowicz) – Yalta Şehri Maarif işleri başkanlığını işgal ettiği gibi daha pek çok yerlerde bu gibi faaliyetleri gösterecek mevkiler işgal etmişlerdir.

Bundan başka matbuat sahasında da fiili hizmetleri görülmüş, Ak- mescid’de çıkan “Kırım” ve “Kırım Resmî Gazetesi” ni idare etmişlerdir. Bu meyanda Akmescit’teki Leh-Litvanya Türkleri Cemiyeti muhtelif sahalara ait Türk dilinde kitaplar da neşretmiş bulunuyor. Ve yine o devirde Akmescit’te bulunan Azerbaycanlı Vezirov tarafından Leh-Litvanya Türkleri hakkında bir eser neşredilmiştir. (5)

Adı geçen Leh-Litvanya Türkleri Cemiyeti her türlü siyasî ve içtimai sahada faaliyet göstermiş, bütün aktüel meselelerde Kırım Türklerini destekleyerek onların siyasî – millî emellerinin gerçekleşmesine bütün mevcudiyetleriyle çalışmışlardır.

Leh – Litvanya Türkleri Cemiyeti, Kırım’da yaşayan Leh azınlığı teşkilâtının ve Lehliler Cemiyetinin başkanı olan Levandovsi’den Kırım Türklerini her türlü siyasî faaliyetlerinde reyleriyle destekleyeceklerine dair söz almış ve Kırım Türkleri parlâmentosu (Kurultayı) için yapılan seçimde reylerini temin etmişlerdir. (6)

Yine Lehistan Türkleri Cemiyetinin gayretiyle Akmescit’te “Müslü­man Kulübü” kurulmuştur. (7) Klüp faaliyetlerinden olan kültür ve eğitim sahasındaki çalışmalar, Bolşeviklerin Kırım’da hâkimiyet kurmalarından sonrada bir müddet devam etmiştir.

Azerbaycan Millî Teşkilâtları, Aslan Kriçinski’nin, 1919 – 1920 yılla­rında, Kırım Türklerinin siyasî emelleri hakkındaki iki ciltlik “Gayri Rus Milletler Ülkelerindeki Rus siyaseti” adlı mühim eserini Bakü’de neşretmişlerdir. Bu eser Kırım Türklerinin millî ideolojisini açıklamakta ve gayelerini belirtmektedir. O tarihte yayınlanmış olan yazılar eserin büyük önemini işaret etmektedirler. Söz konusu eserin açıkladığı millî ideoloji ve gayeler aktüaliteliğinden hiç bir şey kaybetmemiş bilâkis onları daha canlı olarak muhafaza etmektedir. (8)

Aslan Kriçinski bu eserini Kırım’ın büyük şehidi Çelebi Cihan ve büyük Türkçü Gaspıralı İsmail Bey’in ruhlarına ithaf edilmiş bulunuyor.

Leh-Litvanya Türklerinin inkılâp yıllarında faaliyet gösterdikleri diğer bir ülke de Azerbaycan’dır. Kırım’ın Bolşevikler tarafından nihaî istilası üzerine Leh-Litvanya Türkleri Kırım’dan Azerbaycan Cumhuriyetine geçmiş bulunuyorlardı. Gen. Süleyman Sülkievicz bu kardeş cumhuriyetin de askerî teşkilâtını deruhte ederek Azerbaycan Cumhuriyeti Genel Kurmay Başkanlığını üzerine almış ve millî ordusunu teşkilâtlandırmıştır (9). Diğer taraftan Kafkasya’nın müdafaası zımnında yine kendileri gibi istiklâlini yeni ilân etmiş olan Gürcistan Cumhuriyetiyle askerî ittifakı tahakkuk ettirmiştir. (1920)

1920 mayısında Bolşevikler Azerbaycan’ı istilâ ve Gen. Süleyman Sülkieviç’i tevkif ediyorlar. 15/7/1920’de de kurşuna diziyorlar. Generalin şehitliğinden evvel son sözleri şunlar olmuştur: “Bir Türk memleketinin ordusuna mensup bir asker olarak ölmekten bahtiyarım…” (10) General Süleyman Sülkievicz işaretli bir maksat yolunda şehit olmuş bir kahraman olarak nesillere misâl olacak ve daima anılacaktır.

Millî Azerbaycan Cumhuriyetinde Leh – Litvanya Türkleri her türlü devlet ve sosyal işlerde yer almışlardır. Meselâ: A. Kriçinski – Adalet Bakanı Muavini ve 1920’de Kafkasya Cumhuriyetleri beynindeki Konferansa Azerbaycan delegesi olarak iştirak etmiştir. Aslan Krinçinski ise, Azerbaycan hükümeti umumî kâtipliğini ve iki gazetenin başmuharrirliğini deruhte etmiştir. “Azerbaycan Cum. Resmi Gazetesi” ve “Azerbaycan Cum. Kanunlar Mecmuası”) Y. Churamovicz – Azerbaycan Cum. Hariciye Vekâletinin Umumî Kâtipliğini ve diğerleri başka işleri yapmışlardır.

Leh-Litvanya Türklerinin pek çoğu, Bolşevik hakimiyetinden sonra da Azerbaycanlı kardeşleri arasında kalmışlardır.

Leh-Litvanya Türklerinin Azerbaycan’da önemli mevkiler işgal etmeleri Azerbaycan – Lehistan arasındaki münasebetlerin kuvvetlenmesine yardım etmiştir. Leh-Litvanya Türklerinin tavsiye ve tavassutu ile yerli

Lehliler tarafından Azerbaycan Parlâmentosuna seçilen Leh milletvekilleri olduğu gibi pek çok Lehlinin muhtelif sahalarda çalıştırılması suretiyle ihtisaslarından faydalanılmıştır. Hattâ Azerbaycan hükümetinde de vazifeler deruhte etmişlerdir. Baku’daki Lehlilerin Cemiyeti Lehistan Türkleri ile daimi temas halinde idi. Azerbaycan Cumhuriyeti, bu Lehlilerin yardımıyla devlet idare sisteminde esaslı plânlar tatbikine çalışmıştır ki, bu uzun yıllar Rus esaretinde Rus memur ve mesul kimselerinin kurmuş olduğu mekanizma tamamen Ruslardan temizlemek maksadına matuf bulunuyordu. (11)

(Devam edecek)

 

(1)      Cafer Seydamet: “Kırım” (Lehçe) sahife 97, 98, Varşova 930.

(2)      Aynı eser.

(3)      Arslan Kırçinski: (“Gen. Süleyman Sülkiewicz” Tatar Yılı C. I

(*) Not — Bu mevzu hakkında “Emel” in 11. sayısında “Kırım’da S. Sulkievicz hükümeti” başlığı altında çıkan makalede M. Alaç tarafından etraflı bilgi verilmiştir.

(4)      A. Yakubovski: İkinci. Rusya Müslüman askerî konferansında okunan rapor. 17/2/1918 gün ve 14 Numaralı Rusya Müslüman Konseyi gazetesi.

(5)      Yusuf Vezîrof: “Lehistan Türklerinin Tarihi” Akmescit 1918 “Millet” baskısı.

(6)      Arslan Kriçinski: Tatar Yılı Cilt II, sahife 85.

(7)      Osman Kemal: Müslüman Kulübü hakkında “Millet” Akmescit 13/1/919 Nr. II

(8)      P.J.B. “Azerbaycan” Baku 19/11/1919 Nr. 250, Kırımlı Abdullah oğlu Hasan “Azerbaycan” İstanbul, 1933, XII, sahife 440-3

(9)   P. J. B. “Azerbaycan Millî Ordusunun teşkili” 1916-1920 “Vsokod” Varşova 30/5/1925 Nr. 32.

(10) Mehmet E. Resulzade: Tatar Yılı Cild I sahife 208.

(11) Arslan Kricinski: Tatar Yılı Cilt II, sahife 89,