RGASPİ ARŞİVİNDEKİ KIRIM BELGELERİ

xRGASPİ ARŞİVİNDEKİ KIRIM BELGELERİ

RGASPİ arşivinde bulunan
Kırım’da devrim ve iç savaş (1917-1921) yılları boyunca
 ulusal politika ve etnik ilişkilerin tarihine dair belgeler*

 

Yevgeniy Mihailoviç GRİGORYEV**

Çeviren: Bülent TANATAR

Kırım nüfusunun çok etnili ve çok dinli yapısı bölgenin önemli bir özelliğidir ve antik çağlardan beri tarihsel ve kültürel gelişiminin özgünlüğünü belirlemiştir. Milliyet sorunu da 1917 devrimleri ve İç Savaş sırasında Kırım’daki tarihsel olayların seyrinde belirgin bir iz bırakmıştır. Kırım Tatar millî hareketinin yükselişi ve düşüşü, “bağımsız” Ukrayna rejimleri tarafından Karadeniz Filosu’nun Ukraynalılaştırılması ve Kırım’ın boyunduruk altına alınması girişimleri, dış güçlerin (işgal rejimlerinden Türkiye’ye kadar) milliyet “kartını” oynama girişimleri, Tatar-Yunan çatışması ve yaygın antisemitizm… bütün bunlar, 1917’den 1921’e kadar bölgede ciddî etnokültürel gerilim durumunu belirleyen olayların ve faktörlerin eksiksiz bir listesi olmaktan çok uzaktır.

Belirtilen dönemde Kırım tarihini araştıran neredeyse tüm araştırmacıların, olaylara doğrudan katılanların hazırladığı ilk yayınlardan başlayarak, ulusal politika ve etnik ilişkiler konularına az ya da çok değinmiş olmaları şaşırtıcı değildir. Bunlar arasında, İstpart’ın “Kırım’da Devrim” derlemelerinde yayınlanan Yu. P. Gaven, İ. K. Firdevs ve diğerlerinin makaleleri de yer almaktadır[1]. Ulusal mesele, M.F. Bunegin, P.N. Nadinskiy, L.İ. Voloşinov, A.G. Zarubin ve V.G. Zarubin’in genel çalışmalarında önemli bir yer tutmaktadır[2]. Tatar millî hareketi konusu ise V. Yelagin ve A.K. Boçagov’un çalışmalarına ayrılmıştır[3].

Son on yıllarda, 1917-1921 yılları arasında Kırım’daki sivil çatışmanın ulusal yönleri, A.R. Vyatkin, S.E. Gromov, V.G. Zarubin, S.M. İshakov, A.S. Kruçinin, Yu.N. Laptev, S.A. Usov ve diğerlerinin makalelerinde ve monografilerinde geniş ölçüde yansıtılmıştır[4].

Devrim yıllarında Kırım tarihine ilişkin uzun bir bilimsel araştırma döneminde, konuyla ilgili kullanılan belirli bir kaynak külliyatı oluşturulmuştur. Bu külliyat, Kırım arşivlerinden (GARK, vb.), federal Rusya (GARF, RGVA, vb.) ve Ukrayna (TsDAGOU, TsDAVOU) arşivlerinden belgeleri; Sovyet dönemine ait yayınları (bunların en önemlileri A.İ. Gukovskiy’in Krasnıy Arhiv dergisindeki yayınları, Borba za sovetskuyu vlast v Krımu, Revkomu Krıma, Sevastopolyu 200 le” vb. koleksiyonlarıdır)[5] ve modern zamanlara ait yayınları (M.N. Guboglo, S.M. Chervonnaya, A.V. Yefimov, R.N. Beloglazov vb. yayınları)[6] içermektedir; Kırım süreli yayınlarının materyalleri (“Golos Tatar”, “Krım”, “Millet”, “Tavriçeskiy Golos”, “Yujnıe Vedomosti”, vb.); kişisel kökenli belgeler (“Beyazların”, “Kızılların”, Kırım Tatar millî hareketinin temsilcilerinin anıları ve günlükleri) ve sanat eserleri (M.A. Voloşin, İ.S. Şmelyov, S.N. Sergeyev-Tsenskiy, vb.). Son yılların belgesel yayınları arasında, S.M. İshakov tarafından derlenen Grajdanskaya voyna v Rossii i musulmane[7] adlı belge koleksiyonu ve A.S. Puçenkov tarafından gerçekleştirilen P.S. Bobrovskiy, V.D. Nabokov ve diğerlerinin anılarının yayınlanması[8] özel olarak belirtilmelidir.

Rusya Devlet Sosyo-Politik Tarih Arşivi’ndeki (RGASPİ) Kırım’ın 1917-1921 yılları arasındaki tarihi ve bu tarihte ulusal faktörün rolüne ilişkin kaynaklar kısmen bilimsel dolaşıma sunulmuştur. Bu kaynakların bazıları, Perepiska Sekretariata TsK RSDPR(b) s mestnımi partiynımi organizatsiyami, Borba za sovetskuyu vlasti v Krımu, İz istorii grajdanskoy voynı ve V.İ. Lenin, D.İ. Ulyanov ve diğerlerinin eserlerinin derlemeleri gibi çok ciltli baskılarda yayımlanmıştır. RGASPİ’de saklanan 1918-1920 yılları arasındaki Kırım Tatar süreli yayınlarının 30’dan fazla çevirisi, S.M. İshakov’un söz konusu derlemesine dahil edilmiştir. Ayrıca, RGASPİ belgeleri Sovyet (P.N. Nadinskiy, L.I. Voloşinov ve diğerleri) ve modern tarihçiler (S.E. Gromov, S.A. Usov, G. Dufaud, M.Yu. Krapiventsev, M.V. Vladimirsky ve diğerleri) tarafından kullanılmıştır. Bununla birlikte, RGASPİ koleksiyonlarının bu konudaki bilgi potansiyelini tükettiği sonucuna varmak açıkça erkendir. Bu durum, bir dizi objektif koşulla açıklanabilir: Sovyet döneminde RGASPİ belgelerine erişime getirilen önemli kısıtlamalardan, eski Merkez Parti Arşivi’ne (TsPA) ve 1991’den 2014’e kadar başka bir devletin parçası olan Kırım’ın (ve dolayısıyla Kırım tarihçilerinin) durumuna kadar.

1917-1921 yılları arasında Kırım tarihindeki ulusal faktör konusuna değinen belgesel kanıtlar çeşitli arşiv fonlarında saklanmaktadır; bunların en önemlisi, SBKP Merkez Komitesi fonudur (F. 17). Bu fonda, RSDPR(b) Merkez Komitesi (Op. 1a), Merkez Komite Politbürosu (Op. 3), Merkez Komite Enformasyon Dairesi (Op. 6), Merkez Komite Teşkilat ve Eğitim Dairesi (Op. 11-13), Merkez Komite Genel Dairesi (Op. 65), Merkez Komite Sekreterliği Bürosu (Op. 84), Merkez Komite Teşkilat ve Sekreterliği (Op. 112) ve Sovyet Cumhuriyeti savunma ve askerî yapılanma konularına ilişkin belgelerden oluşan bir koleksiyon (Op. 109) yer almaktadır. Koleksiyondaki belgeler ağırlıklı olarak Merkez Komite ile yerel parti örgütleri (Tavrida Guberniya Komitesi, Kırım Oblast Komitesi, Ukrayna Komünist Partisi (Bolşevikler) Merkez Komitesi Dışişleri Dairesi, Simferopol Komitesi vb.) arasındaki yazışmalar, parti organlarının toplantı tutanakları ve merkezî ve yerel parti örgütlerinin departmanlarından gelen referans ve raporlama belgeleri (bilgi özetleri, raporlar, incelemeler) tarafından oluşturulmaktadır. Önemli bilgiler V.İ. Lenin Sekreterliği (F. 5), Poalei Siyon Partisi (F. 272), Merkez Komite’ye bağlı Türk Halkları Arasında Ajitasyon ve Propaganda Merkezî Bürosu (F. 583) ve İ.V. Stalin (F. 558) ile A.M. Kollontay’ın (F. 134) kişisel koleksiyonlarında yer almaktadır.

Kırım’daki iç savaş tarihine ilişkin geniş bir materyal külliyatı, SBKP Merkez Komitesi bünyesindeki Marksizm-Leninizm Enstitüsü’nün (IML) iç savaş tarihi bölümünün koleksiyonlarında (F. 71, Op. 33-35), Merkez Komitesi Tarih Parti Dairesi’nde (F. 70, Op. 3) ve Proletarskaya Revolyutsiya dergisinin yayın kurulunda (F. 72, Op. 3) saklanmaktadır. Özellikle önemli olanlar, çok ciltli İstoriya Grajdanskoy Voynı’nın Yayın Kurulu Sekreterliği tarafından toplanan materyallerdir. Bunlar arasında yerel parti örgütlerinin, hükümetlerin ve “Beyazlar”ın askerî organlarının yazışmaları ve organizasyonel ve idarî belgeleri (yönetmelikler, genelgeler, kararlar, toplantı tutanakları), “Kızıllar” ve “Beyazlar”dan gelen istihbarat raporları ve istihbarat bilgileri, yazar elyazmaları, olay kronikleri vb. yer almaktadır. Kırım Tatar millî hareketinin tarihi ve Kırım’ı kontrol eden siyasî ve askerî rejimlerle, ayrıca diğer etnik gruplarla etkileşimleri için önemli bir kaynak, İstoriya Grajdanskoy Voynı Sekreterliği’nin materyallerinde muhafaza edilen 1917-1920 yılları arasındaki Kırım gazetelerinden alıntılardır. Bunların çoğu, Kırım Tatar gazeteleri “Golos Tatar “, “Millet” ve “Kırım Müslümanları Sedası”ndan çevirilerdir. Birçok materyal, 1930’larda Kırım Muhtar Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Merkez Arşiv İdaresi’nden onaylı kopyalar şeklinde İML’ye ulaşmıştır; orijinallerin bir kısmı, Büyük Vatanseverlik Savaşı sırasında Kırım Ekim Devrimi Arşivi’nin tahrip edilmesi nedeniyle kaybolmuştur.

RGASPİ kaynaklarının ayırt edici bir özelliği (çünkü Sovyet döneminde arşivin önde gelen yaratıcısı Merkez Komite aygıtıydı) Bolşevik Parti belgelerinin ağırlıklı olmasıdır. Kişisel kaynaklar da ağırlıklı olarak Bolşevikler tarafından sağlanmıştır. Kronolojik olarak, 1919 baharından itibaren tarihlenen materyaller ağırlıklıdır; bu durum muhtemelen Mart 1919’da düzenlenen RKP(b) VIII. Kongresi’nin ardından Merkez Komite Sekreterliği bünyesinde (Genel, Teşkilat ve Eğitim vb.) çok sayıda bölümün kurulmasıyla belge akışındaki önemli artıştan kaynaklanmaktadır.

RGASPİ belge tabanının parçalı ve özgün yapısına rağmen, Kırım’daki ulusal politika ve etnik ilişkiler üzerine araştırmalar için genel temsil gücü son derece takdire şayandır. Öncelikle bu, Kırım Tatarlarının millî hareketinin tarihi, Bolşeviklerin Kırım SSC’deki ulusal politikası (Nisan-Haziran 1919), Bolşeviklerin yeraltındaki çalışma dönemi (Haziran 1919 – Kasım 1920) ve P.N. Wrangel’e karşı kazanılan zaferden sonraki dönemde Kırım’daki ulusal gruplarla ilişkisi ve “Beyazlar”ın ulusal politikası hakkındaki kaynaklar için geçerlidir.

1917’de Kırım Tatar millî hareketinin yükselişinin atmosferi ve Tatar çevrelerindeki devrimci huzursuzluk, S.A. Abdullayev’in (Amele) Oçerki o raboçem dvijenii tatar v Krımu, v çastnosti v. gor. Simferopole [“Kırım’daki, özellikle Simferopol Şehrindeki Tatar İşçi Hareketi Üzerine Denemeler”] adlı eserinde iyi bir şekilde aktarılmıştır. Bu belge, kahvehanelerdeki tartışmalarla başlayan ve Tatar bölük üyeleri ve müttefikleri ile Bolşevikler arasında silahlı bir çatışmayla sona eren 1917 olaylarına tanık olan bir görgü tanığının kurgusal bir anı taslağıdır[9]. Tatar hareketinin önde gelen temsilcilerinin özellikleri, ulusal kamp içindeki “sağ” ve “sol” arasındaki ilişki, Tatar sosyalistlerinin faaliyetleri ve S.A. Abdullayev ile arkadaşlarının Tatar sendikalarını örgütleme çabaları, 1930’larda yazılan “Oçerki…”nin içeriğini oluşturmaktadır. Yevpatoriya Tatar Gençlik Birliği’nin (Mayıs-Eylül 1917) arşiv materyallerinin çevirileri büyük ilgi çekmektedir; bu birlik “gençliği milliyetçilik ruhu içinde yetiştirmek ve geliştirmek”, gençliğin sağlığını korumak, onları siyasî konularla tanıştırmak ve eski hükümetin destekçilerine karşı mücadele etmek amacıyla kurulmuştu[10]. Yevpatoriya Uyezdi Müslüman Komitesi’nin (Ekim-Aralık 1917) belgelerinin kopyaları, Kurucu Meclis ve Millî Kurultay seçimlerinin gidişatı hakkında bilgi içermektedir[11]. 1917-1918 Kırım süreli yayınlarının materyalleri, Kırım Tatar hükümet organlarının, Kurultay’ın ve Direktörlüğün faaliyetlerine dair ayrıntılı bir açıklama sunmakta ve C. Seydamet başkanlığındaki bazı Kurultay üyelerinin Alman yanlısı yönelimini ve Tatarların M.A. Sulkeviç ve S.S. Krım’ın bölgesel hükümetleriyle ilişkilerini göstermektedir[12].

Konuya farklı bir bakış açısı, RGASPİ’de muhafaza edilen, zengin Kırım toprak sahibi Prens F.F. Yusupov’a hitaben yazılmış 1917-1918 tarihli mektupların kopyalarında sunulmaktadır. F.F. Yusupov’un yazışmalarından biri olan, Kokkoz’deki malikanesinin yöneticisi N. Grekov’un mektupları, yaşlı bir adamın düşmanca bir ortamda hayatta kalmasının canlı bir resmini çizmektedir. 15 Nisan 1917 tarihli bir mektupta N. Grekov, şarap yapımı konusundaki bilgisizliğinden şikâyet eder ve bu nedenle “Rusların birçok yerleşim yeri bulunan ve Kokkoz’deki gibi bir heyecanın olmadığı… Burada, en ufak bir utanma olmaksızın, kimsenin savaşa gitmeyeceğini, Wilhelm’in yakında Petrograd ve Moskova’yı alacağını ve Kırım ile Kafkasları Türklere vereceğini söylüyorlar. Ruslar istedikleri yere gitsinler”[13] diyerek Koreiz’de yönetici olamayacağını belirtir. Bir ay sonra N. Grekov, Tatarlar “maddî kayıplarla bana eziyet etmeye başladılar ve özellikle de pahalı oluklarını tamamen keserek arıkbaşımı yıktılar… Doğal olarak, susuz kalan bahçem yıkıma mahkûm ve bununla birlikte geleceğe dair tüm umudumu kaybediyorum; ayrıca, evde çeşitli ihtiyaçlar için gerekli olan suyu da alamıyorum, çünkü Tatarlar her şeyi yıkmakla kalmayıp, şiddet tehdidiyle kimsenin tamir etmesini de kesinlikle yasakladılar” diye bildirdi[14].

Kırım’daki 1917 devrimci olayları, yalnızca Tatar nüfusu arasında değil, Ukrayna milliyetçiliğinin bölgenin etnopolitik gelişiminde önemli bir faktör haline gelmesine de katkıda bulundu. Bolşevik denizci V. Riş’in (1930’da yazılmış) anıları, Ukrayna hareketinin yükselişini ve 1917’de Karadeniz Filosunun Ukraynalılaştırılmasını yansıtmaktadır. “Ukrayna hareketinin kurucularından ve liderlerinden biri, şüphesiz ki gerici bir yapıya sahip olan Teğmen Veliçka idi; son derece güvenilmez, alışılmadık derecede hilekâr ve kurnaz bir figürdü. Veliçka’nın şüphesiz gerici olduğu izlenimine kapıldım, ancak bu, politikalarını daha tam olarak uygulamak için zaman zaman solcu ve hatta Bolşevik sloganlar atmasını engellemedi.” V. Riş’e göre, Kasım 1917’de kruvazör tugayının denizcilerini temsil eden bir delege olarak Ukraynalı olmayan mürettebatın ayrılmasına yol açan “Pamyat Merkuriya” kruvazörünün mürettebatı tarafından göndere çekilen Ukrayna bayrağının indirilmesini müzakere kişi kendisiydi. V. Riş’e göre, Ukrayna yanlısı hareket “diğer gerici süreçleri de tetikledi. Kurmay Yüzbaşı Sevastyanov liderliğindeki bir grup karanlık tip, filonun Ukraynalı olmayan tüm kısmını birleştirmeyi amaçlayan sözde ‘veçe [toplantı] çanı’ fikrini savunmaya başladı. Bu grup gemilerde bir dizi toplantı düzenledi ve bir toplantı da Deniz Kuvvetleri Meclisi’nde yapıldı.” V. Riş, bir bildiri taslağı hazırlamak için düzenlenen ikinci toplantıda hazır bulundu ve diğer Bolşevik denizcilerle birlikte, denizcilerin ve subayların ‘veçe çanı’nda birleştirilmesine şiddetle karşı çıktı. Konuşmaları, “altın omuzlu kardeşlerin donanmada Ukraynalı ve Büyük Ruslardan oluşan düşman gruplar yaratmada başarılı olamayacaklarını” haykıran denizci hazirun tarafından desteklendi; sonuç olarak “veçe çanı” fikri daha fazla yaygınlaşmadı[15].

1917 devrimleri sırasında Kırım’ın etnokültürel gelişimine dair tablo, Yahudi Sosyal Demokrat İşçi Partisi’nin (Poalei Zion) Simferopol Komitesi ile partinin 1917-1918 yılları arasındaki Merkez Komitesi arasındaki arşivlenmiş yazışmalarla tamamlanmaktadır; bu yazışmalarda ajitasyon ve propaganda çalışmaları ile diğer ulusal ve sosyalist örgütlerle ilişkiler ele alınmaktadır. 1917 yaz ve sonbaharında yükselen federalist duygular atmosferi, Kırım Poalei Zionistlerinin lideri A.B. İtkin’in mektuplarında canlı bir şekilde aktarılmaktadır. 1917’ Eylül sonu ve Ekim başında, Kurucu Meclis seçimlerine Tatarlarla birlikte katılma umudu besliyordu. “Tatarlarla ciddî görüşmeler yürütüyoruz, iki gün sonra komite temsilcilerinin guberniya kongresi var… İkinci sırayı bize vermelerini önerdik (Kurucu Meclise kesinlikle iki kişi “sokulabilirdi”), muhtemelen federasyon fikrinin parlak bir savunucusu olan Yoldaş Borohov’un adaylığını göstereceğimizi ve Kırım’a genel olarak Tatarlardan ziyade Kurucu Mecliste ulusal azınlıkların çıkarlarını savunacak yetenekli, parlak kişilerin verilmesi gerektiğini belirttik. Tekrar ediyorum, bu projeyi gerçekleştirme konusunda önemli bir şansım var”[16]. 30 Eylül 1917 tarihli aynı mektupta, Kurultay kararının alındığı II. Kırım Tatar Müslüman Kongresi’nin açılışının arifesinde, A.B. İtkin’in Tatar liderlerinin siyasî duyguları hakkındaki düşünceleri ilginçtir: “Tatarları genel olarak ve komite liderlerini tanıdığım kadarıyla, ‘bölgesel [teritoryal] federasyon’un özünü yeterince anlamadan, ‘bölgesel federasyon’ hayali kurduklarını söyleyebilirim.” Yoldaşımız, tüm milletlerin katılımıyla belirli hükümlerin ilan edilmesi için bir tür danışma organı oluşturmalarını, ancak kesinlikle “Kırım haritası” ve “kendini ilan eden Kurucu Meclis”in ilanına girişmemelerini istedi. Her halükârda, federasyon fikrini, bu şekilde, iyi kavradıkları söylenebilir”[17]. Poalei Ziyonistlerin Tatarlarla bir blok oluşturma fikri başarısız oldu; A.B. İtkin, 20 Ekim 1917’de Merkez Komiteye yazdığı bir mektupta, “Tatarlar kimseyle blok oluşturmamaya karar verdiler” dedi. Listelerde kendilerini engellemek bile istemiyorlar. Şu anda yaşadıkları şovenist çılgınlık onları bu akıllıca fikre götürdü”[18].

RGASPİ koleksiyonlarındaki çok sayıda belge, Bolşeviklerin Nisan-Haziran 1919’da Kırım’a yaptıkları kısa süreli ikinci gelişlerinin kalıntılarıdır. Bolşevikler, 1918 başlarında bölgede ulusal politika yürütme konusundaki başarısız deneyimlerini göz önünde bulundurarak, ulusal azınlıkların tam desteğine güvendiler. 3 Haziran 1919 tarihli RKP (b) Kırım Oblast Komitesi’nin çalışmalarına ilişkin raporda şu ifadeler yer almaktadır: “OK’nin[19] Müslüman Bürosu bünyesinde bir ilköğretim (deneme) okulu kurulmuştur. Oblast Komitesi’nin bir Müslüman seksiyonu, bir Ermeni seksiyonu, bir Alman seksiyonu vardır ve kısa süre içinde bir Yahudi seksiyonunun kurulması planlanmaktadır. Müslüman seksiyonu yoğun bir şekilde çalışmaktadır (…). Türkçe “Doğru Yol” gazetesi ve Tatar dilinde bir gazete yayınlanmakta ve Türkçe, Azerice ve Tatar dillerinde on binlerce broşür basılmıştır. On Tatar ajitatör kazalarda [uyezd] çalışmaktadır. Ermeni seksiyonu az faaliyet göstermiştir, ancak Kırım’daki Ermeniler arasında çok çalışma vardır. Yakında bir Ermeni gazetesi yayınlanacaktır. Alman seksiyonu yakın zamanda kurulmuş ve enerjik bir şekilde çalışmaktadır. Kızıl Ordu’ya katılım için ajitasyon devam etmektedir. “Die Welt Kommune”[20] gazetesinin ilk sayısı birkaç gün içinde yayınlanacaktır. Tüm örgütler malî sıkıntıdan büyük ölçüde muztariptir.”[21]. Kırım hükümetinde Propaganda Halk Komiseri olarak görev yapan A.M. Kollontay, “Yalta yakınlarındaki halk parti üyelerimize saygı duyuyor. En yoksul Tatar nüfusu için çok şey yapıldı ve Tatar kadınlarının, pitoresk başlıkları ve çok sayıda küçük örgüleriyle, çocuklarını oblast komitedeki polikliniğe götürüp, parti yoldaşlarından bebekleri neyle besleyecekleri konusunda tavsiye istemeleri, vb. konularda duydukları güveni görmek dokunaklıydı. Hâlâ bir parti kurumunu Halk Sağlık Komiserliğimizin bir bölümüyle karıştırıyorlar. Ama burada bize olan güven tam ve ruh hali iyi” diye yazmıştı[22]. Ulusal azınlık temsilcilerinin ilgisini ve sempatisini (örneğin, Alman kolonistlerin faaliyetlerine olan “muazzam ilgisinden”[23] bahsederken olduğu gibi) kaydeden Bolşevikler, ulusal grupların Sovyet iktidarına olan bağlılık düzeyini açıkça biraz abartmışlardı, ancak aynı zamanda gerçekten de çok uzak değillerdi.

Bu dönemde Bolşevikler ve Tatarlar arasındaki ilişkilerin normalleşmesi, ulusal politikanın uygulanmasının Halk Komiseri İ.K. Firdevs liderliğindeki Tatar kökenli komünistlere emanet edilmesiyle de kolaylaştırılmıştır. Bir grup Türk komünist (M. Suphi, S. Lütfi, E. Nejat, S. Yusuf ve diğerleri) de Tatarlarla temas kurulmasında aktif rol oynamıştır. Şunu belirtmek gerekir ki, Kırım Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti döneminde Türk komünistlerinin Kırım’daki ulusal politikanın uygulanmasına katılımı konusu, literatürde tam olarak ele alınmamıştır; aynı şekilde Sovyet elçilerinin Kırım’ı Türkiye’ye devrimci fikirleri yaymak için bir sıçrama tahtası olarak kullanmaları konusu da ele alınmamıştır. Arşivde muhafaza edilen M. Suphi’nin raporlarından birinde, onu Kırım’a gönderme girişiminin İ.V. Stalin’e ait olduğu vurgulanmaktadır[24], bölgedeki Türklerin faaliyetlerini, Tatar millî demokratik hareketinin çeşitli akımlarıyla ilişkilerinin özelliklerini ve Anadolu ile bağ kurma önlemlerini (yasadışı ticaret ilişkileri, literatür yollama, Türkiye’ye komünist gönderilmesi) ayrıntılı olarak anlatıyor. M. Suphi, 1919’da Kırım SSR’deki ulusal politika deneyiminin önemini çok takdir etti; bu sayede “Bolşevizm hakkında hiçbir şey bilmek istemeyen ve ona kayıtsız kalan Kırım Tatarları, ‘siyasî bir renk’ kazandılar ve ‘sınıf mücadelesinin farkına varmaya başladılar’.” Türk komünistlerinin liderine göre, Bolşevik politikasının Karadeniz’in diğer tarafında da yankısı oldukça büyüktü: “Kırım’daki çalışmalarımız, sanki Kırım Türkiye’nin illerinden biriymiş gibi yurtdışında yankı buldu”[25]. Yu. P. Gaven, Türk kaçakçıların anlattığı hikâyelere atıfta bulunarak Kırım’da yayımlanan Tatar komünist gazetelerinin Türkiye’deki popülaritesi hakkında RKP(b) Merkez Komitesine rapor verdi[26].

Komünistlerin ulusal azınlıklara yönelik politikalarının olumlu deneyimi, Bolşevikler yeraltına çekilmek zorunda kaldıklarında sonraki ilişkilerini etkiledi. Beyazlar Haziran 1919’da Kırım’ı yeniden işgal ettikten sonra, bazı Tatar komünistleri yarımadada ajitasyon ve propaganda çalışmaları yürütmek için kaldılar. KrSSR döneminde M. Suphi ile birlikte çalışan Doğu Halkları Komünist Örgütleri Merkez Bürosu çalışanı S. Sunçeley tarafından 1919-1920 yıllarında Kırım’daki yeraltı çalışmaları hakkında ayrıntılı bir rapor bırakıldı. Küçük bir Tatar ajitatör grubuna liderlik ederken Beyazların karşı istihbaratı tarafından tutuklandı ve neredeyse idam ediliyordu (bir Tatar sancaktarı ona yardım etti), ardından kırsal kesime sığındı. “Bölgemde devrimci komünist fikirler ektim, halkı Denikin’e karşı kışkırttım… Büyük bir etkim vardı. Bölgenin neredeyse tüm aydınları bana katıldı ve talimatlarım doğrultusunda Tatarlar arasında çalıştı. Özellikle Tatar öğretmenler arasında birçok gönüllü işçi vardı… Doğrusu, şartlar da lehimize işledi ve işimizi kolaylaştırdı. Tatarlar fiilen Beyaz rejime boykot ilan ettiler ve onlara asker tedarik etmeyi reddettiler”[27].

A.İ. Denikin ve P.N. Wrangel dönemlerinde Beyazlara karşı büyük ölçüde olumsuz veya (en iyi ihtimalle) kayıtsız tutumlar sergileyen Tatar nüfusunun duyguları, ikincisinin yenilgisinde rol oynadı. S. Sunçeley tarafından gündeme getirilen Kırım nüfusunun orduya seferber edilmesi meselesi, “Beyaz” hareketin liderleri için sürekli bir “baş ağrısıydı”. Seferberlik girişimleri başarısız oldu ve firar yaygınlaştı, bu da hükümet baskısına yol açtı. 1919 yaz ve sonbaharında Kırım’da yeraltında çalışan Türk komünistlerden birinin yazdığı gibi, “Tatarları seferber etme girişiminin başarısız olmasının ardından, Mahallî Hükümet Kurultay’da sürpriz bir arama yaptı (…), onu kapattı, Hattatov, Seit Celil ve diğerleri gibi önde gelen üyelerini tutukladı, ayrıca birçok köyde bu seferberliğe açıkça karşı çıkan birçok Tatarı kurşuna dizdi”[28]. Bu tür baskıların sonuçları, Yevpatoriya devlet muhafızlarının baş çavuşu V.N. Golovin’in 21 Temmuz 1920’de üstlerine yazdığı açıklayıcı notta gösterilmiştir. Belge, Yalta bölgesinin [uyezd] Küçük-Uzen beldesinde [volost] yaşayan Tatarlar arasından firar edenlerle ilgiliydi. “İster Milliyetçiler-Kurultaycıların, ister Bolşeviklerin veya başka bir nedenin etkisiyle olsun, belde halkı G[önüllü] orduya hiç de olumlu bakmıyordu ve bu, özellikle gençlerin (yaşlıların iyiliksever şefkatiyle) ilan edilen seferberliklere katılma konusundaki tam isteksizliğinde açıkça ifade ediliyordu.” V.N. Golovin’in bildirdiğine göre, Üsküt köyünden ne muhafızlara ne de birliklere tek bir asker bile girmedi, çünkü meclis “Direktuvar yeniden kurulana kadar tek bir asker bile sağlamama” kararı almıştı[29]. Seferberlikten kaçan ve “Beyaz” ordunun saflarından firar edenler, 1920’de Kırım’da kitlesel bir nitelik kazanan “Yeşil” hareketin ana birliğini oluşturdu. Ukrayna Komünist Partisi (Bolşevikler) Merkez Komitesi Dışişleri Dairesi muhbirlerinden alınan bilgilere göre (Eylül 1920), “Yeşiller” arasında en kalabalık grupları Beyazlardan firar edenler ile dağ ve orman köylerinden Tatar gençleri oluşturuyordu. “Bu birlikler köyleriyle en yakın bağlarını koruyor… Halk onlara yiyecek sağlıyor”[30]. Aynı kaynak, seferberlikten kaçınmayan tek ulusal grubun Almanlar olduğunu bildirdi; bu gerçek diğer belgelerle de doğrulandı. Kolonistlerin önemli bir kısmı orta veya varlıklı köylülere mensuptu ve Bolşeviklere ve eşitlikçi politikalarına karşı soğuktu. Güney Rusya Silahlı Kuvvetleri Başkomutanı’nın Propaganda Dairesi Enformasyon Bürosu belgelerinde (Şubat-Mart 1919), Tatar veya Rus nüfusu arasında seferberlik kampanyalarının başarısızlıkları kaydedilirken, “Alman kolonilerinin gitmeye en istekli oldukları ve en çok asker verdikleri” belirtilmiştir.[31] “Kırım’daki Alman kolonistlerin Perekop cephesinde Bolşeviklerle savaşmak için partizan birlikleri oluşturduğu” bildirilmiştir[32]. Ancak iç savaşın sonuna doğru durum değişmişti: yıllarca süren kanlı mücadelenin yorgunluğu, “Beyaz” davanın başarısına olan inançsızlık ve nihayetinde Nisan-Haziran 1919’daki “Kızılların” dengeli politikasının hatırası etkisini göstermişti. P.N. Wrangel döneminin sonundaki Kırım Almanlarının ruh haline ilişkin bilgiler, Ukrayna Komünist Partisi (Bolşevikler) Merkez Komitesi Dışişleri Dairesi’nden RKP (Bolşevikler) Merkez Komitesi’ne gönderilen Bolşevik Operşal’ın raporunda (Ekim 1920) yer almaktadır. Operşal, “Kırım’daki Alman kolonistler iki gruba ayrılıyor: mülksüzler (ustabaşılar) ve mülk sahipleri. Mülksüzler ezici çoğunlukla Sovyet iktidarının yanındadır. ‘Kolonistler’ çoğunlukla tarafsızdır” diye yazmıştır[33].

RGASPİ’nin 1917-1921 yılları arasında Kırım tarihindeki Yahudi sorunuyla ilgili kaynakları ilgi çekicidir. Arşiv, iç savaş sırasında Kırım’daki antisemitik duyguların ölçeği hakkında önemli miktarda veri içermektedir. Dikkat çekici olan, bunların önemli bir kısmının “Kızıllar” arasında ve her şeyden önce P.Ye. Dıbenko’nun ordusunun saflarındaki Yahudi düşmanlığına dair tanıklıklar olmasıdır. Kırım SSR İçişleri Halk Komiseri Yu.P. Gaven’in 27 Mayıs 1919’da Moskova’ya yazdığı bir mektupta, “Grigoryevşçina ve Mahnovşçina’nın Dıbenko’nun ordusu üzerindeki güçlü etkisi” kaydedilmiştir. “Ne yazık ki partizan komutanları (ya da daha doğrusu haydutlar) ve bazı karargâh ajanları tarafından desteklenen pogromist havayı felç etmek için her türlü çabayı gösteriyoruz. Dıbenko’nun isyancı ordusunu yakın gelecekte düzenli bir orduya dönüştürmeyi hâlâ umuyoruz”[34]. 1. Zadneprovskaya Tümeni’nin bir siyasî görevlisi, Merkez Komite’ye tümenin bazı tugaylarının “haydut gibi davrandığını, burada komünden söz edilemeyeceğini, atananların tanınmadığını, komünistlerin vurulduğunu” bildirdi. Sloganları şuydu: “Yahudileri dövün, komiserleri kovun, devrimi kurtarın”[35]. Dıbenko’nun ordusundaki askerlerin eylemlerini gözlemleyen parti üyelerinin mektuplarında soygun ve cinayetlere dair özel vakalar belirtilmiştir. H.A. Çernousov-İvanov’un 31 Mayıs 1919’da Merkez Komite’ye sunduğu raporda, Kızılların gelişiyle “Kırım pogromlardan ve cinayetlerden kurtulamadı, Sevastopol’da 21 kişi öldürüldü” ve Simferopol’da “arama bahanesiyle yüz otuz evde soygunlar yapıldı [ve] Yahudi oldukları gerekçesiyle tutuklamalar gerçekleştirildi”[36] denilmiştir. Kırım Oblast Komitesi üyesi M. Şuster, 12 Haziran 1919’da Merkez Komite’ye Sovyet birliklerinin girişinden bu yana Kırım’daki durum hakkında ayrıntılı bir rapor sundu ve Dıbenko’nun birliklerini doğrudan doğruya “Kızıl değil, Kara Yüzler” ordusu olarak adlandırdı. “‘Yahudileri, komiserleri ve komünistleri dövün’ sloganı Kızıl Ordu saflarında hatırı sayılır sayıda takipçi buluyor… Simferopol’de… sabah saat 7 civarında, şehrin daha yoksul mahallelerinden biri (çoğunlukla Yahudi) Kızıl Ordu askerlerinden oluşan bir müfreze tarafından kuşatıldı ve istedikleri her şeyi aldılar”[37]. Bu anlamda “Beyazlar” Kızıl Ordu askerlerinden pek farklı değildi. Sovyet ajanları, Wrangel’in Kırım’ında Yahudi karşıtı duygular ve pogrom kışkırtmaları hakkında defalarca rapor vermiş, ancak pogromların yokluğunu ve yetkililerin aşırı Yahudi karşıtlığına karşı direnişini de belirtmişlerdir. Tipik bir örnek, RSFSR’nin Gürcistan’daki Tam Yetkili Misyonu Basın Bürosu’ndan Kırım’daki durum hakkında bir rapordur. Öğrenci S. Ginzburg ve 5 Ağustos 1920’de Feodosiya’dan ayrıldıktan sonra büroyu ziyaret eden yazar E. Redin’den alınan bilgilere dayanarak derlenmiştir: “Hükümetin olumlu desteğine rağmen, Yahudi karşıtı ‘Rus Ulusal Toplulukları Birliği’ Kırım’da pek fazla takipçi bulamadı… Yahudi karşıtlığı azalmış gibi görünüyor. ‘Russkaya Pravda’ bile pogrom kışkırtıcı yazıları nedeniyle Wrangel tarafından kapatıldı… Cephe bölgesindeki Yahudiler hâlâ tren vagonlarından atılıyor. Pogromlar yaşanmadı.” Feodosiya ve Simferopol’deki pogrom raporları yanlıştır”[38].

Kasım 1920’de “Kızılların” zaferi ve Bolşevik iktidarının nihaî olarak kurulması, Kırım’ın ulusal azınlıkları tarafından genel olarak olumlu karşılandı. P.N. Wrangel’e karşı kazanılan zaferden sonraki ilk haftalarda Kırım Oblast Komitesi’nin RKP(b) Merkez Komitesi’ne gönderdiği bilgi raporları, Tatarların Sovyet iktidarına karşı “iyi” tutumunu, Alman kolonistlerin “dostane” tutumunu ve ulusal gruplar arasındaki ilişkilerde “düşmanlık” olmamasını belgeliyor[39]. Komünistlerin ulusal azınlıklar arasında yürüttüğü ajitasyon, propaganda ve eğitim çalışmaları ve temsilcilerinin Sovyet yönetim organlarında aktif olarak yer alması, Kırım’da ulusal ilişkilerin istikrara kavuşması için elverişli koşullar yarattı. Bununla birlikte, 1920-1921 sonlarında Kızıl Kırım’da tam bir normalleşmeden bahsetmek için henüz çok erkendi. Kırım Oblast Komitesi’nin 16 Aralık 1920 tarihli raporunda belirtildiği üzere, “Beyaz Ordu’da görev yapmış olanlara yönelik baskılar, gıda krizi ve banknot kıtlığı nedeniyle halkın (Feodosiya bölgesi – Ye.G.) Sovyet hükümetine karşı tutumu, sempatiden bunalımlı ve memnuniyetsiz bir hale dönüşmüştür.”[40]. Nüfusun büyük çoğunluğu Tatarlardan oluşan Yalta bölgesinde ise “Sovyet hükümetine karşı tutum ortalama düzeydedir. Özel Daire tarafından gerçekleştirilen tutuklamalar ve infazlar heyecana neden oldu”[41]. “Yeşiller” içindeki Tatarlara yönelik baskılar da hoşnutsuzluğa yol açtı. Silahlarını bırakıp affedilen isyancılar, çoğu zaman kendilerini tekrar acil durum organlarının elinde buldular; bu da dağlara ikinci bir kaçışa ve silahlı mücadelenin devamına yol açtı. Bütün Rusya Merkez Yürütme Komitesi, Halk Komiserleri Konseyi ve RKP(b) Merkez Komitesi’nin Kırım tam yetkili komisyonunun başkanı Ş.N. İbragimov’un haklı olarak belirttiği gibi, “Yeşil hareket bizim hatalarımızdan doğdu”[42]. “Kızıl Terör” politikası, Bolşeviklerin “Yeşiller” ile olan ilişkisinin çelişkili doğası, af ve müzakerelerin tutuklama ve infazlarla dönüşümlü olarak yaşanması, Tatar nüfusunu ağır şekilde etkileyen 1921-1923 kıtlığı ve diğer faktörler 1920’lerin ortalarına kadar devam eden milliyetçi tonlar taşıyan bir çatışmanın temelini attı.

Bu nedenle, RGASPİ’nin belgeleri ve materyalleri, 1917-1921 yılları arasında Kırım’daki ulusal politika ve etnik ilişkilerle ilgili çeşitli konuları kapsamakta ve bu konudaki bilgi birikimini önemli ölçüde genişletmektedir. Arşivin, devrimler ve iç savaş sırasında RKP(b)’nin en önemli yapısal birimlerinden belgeler içermesi, RGASPİ belgelerinin öncelikle Bolşeviklerin Kırım’daki ulusal politikası hakkında önemli bir kaynak olarak, ikinci olarak ise komünistlerin aktif istihbarat çalışmalarının ürünü olması nedeniyle Kırım halkları ile Bolşevik karşıtı güçler arasındaki ilişkilerin tarihi hakkında değerli bir materyal olarak değerlendirilmesine imkân sağlamaktadır.

* Rus Tarih Derneği Kırım Şubesi, Tavrida Merkez Müzesi tarafından 2016 yılında Akmescit’te yayınlanan Pervaya Mirovaya Voyna i Krım, Sbornik Statey adlı kitabın 59-67. sayfaları arasından çevrilmiştir.

** Moskova’daki Rusya Devlet Sosyal ve Siyasi Tarih Arşivi’nde (RGASPİ) Baş Uzman.

[1] Yu. P. Gaven, “Oktyabr v Krımu”, Revolyutsiya v Krımu, Sayı 1. Simferopol, 1922, s. 5-24; aynı yazar, “Borba bolşevistkogo podpolya za Sovetskiy Krım”, Revolyutsiya v Krımu, Sayı 9, Simferopol, 1930. s. 5-53; Firdevs İ.K. “Pervıy period sovvlasti v Krımu”, Revolyutsiya v Krımu, Sayı 2, Simferopol, 1923, s. 57-68, vd.

[2] Bunegin, M.F., Revolyutsiya i Grajdanskaya Voyna v Krımu (1917–1920), Simferopol, 1927; Nadinskiy, P.N. Oçerki po istorii Krıma, Bölüm 1–2, Simferopol, 1951–1957; Voloşinov, L.İ., Oktyabr v Krımu i Severnoy Tavrii, Simferopol, 1960; Zarubin, A.G. ve V.G. Zarubin, Bez pobediteley. İz istorii grajdanskoy voynı v Krımu, Simferopol, 2008.

[3] Yelagin V., “Natsionalistiçeskie illyuzii Krımskih tatar v revolyutsionnıe godı”, Novıy Vostok, 1923. No. 5. s. 190-216; 1924. No. 6, s. 205-225; Boçagov A.K., Milli-Firka. Natsionalnaya kontrrevolyutsiya v Krımu, Simferopol, 1930.

[4] Vyatkin A.R. “Popıtka vosstanovleniya Krımskotatarskoy gosudarstvennosti: istoriçeskie uroki sobıtıy 1917-1918 godov”, Etnik milliyetçilik ve devlet inşası. Moskova, 2001, s. 68-96; Gromov S.E., “K voprosu o deyatelnosti ryada natsionalnıh partiy i organizatsioniy v Krımu”, Uçenıe zapiski Simferopolskogo gosudarstvennogo universiteta, 1998, No. 6. s. 54-63; Zarubin V.G. “Mejnatsionalnıe otnoşeniya, natsionalnıe partii i organizatsii v Krımu (naçalo XX v – 1921)”, Sbornik russkogo istoriçeskogo obşçestva, Cilt 10 (158). Moskova, 2006, s. 230-262; İshakov S.M., “Borba za Krım i Tatarı (1917-1920)”, Almanah Assosiatsii issledovateley grajdanskoy voynı v Rossii, Sayı. 2, Arhangelsk, 2015. S. 16-25; Kruçinin A.S., Krımsko-tatarskie formirovanıya v Dobrovolçeskoy armii, Moskova, 1999; Laptev Yu.N., “Revolyutsiya i grajdanskaya voyna (1917-1920) v sudbe nemetsogo naseleniya Krıma”, Nemtsı v Krımu, Simferopol, 2000, s. 72-87; Puçenkov A.S., Ukraina i Krım v 1918 – naçale 1919 g. Oçerki politiçeskoy istorii, St. Petersburg, 2013; Usov S.A., Problema Çernomorskogo flota i Sevastopolya v usloviyah raspada Rossiyskoy imperii i SSSR, Sevastopol, 2003; Hayali R.İ., Oçerki istorii obşçestvenno-politiçeskoy kulturnoy jizni krımskih tatar v XX vek, Simferopol, 2008, vd.

[5] “Krımskoe kraevoe pravitelstvo v 1918/19 g.”, yayına hazırlayan A.İ. Gukovskiy, Krasnıy Arhiv, 1927, Cilt 3; “1918-1919’da Kırım (Gönüllü Ordu’nun bilgi organlarının ve Büyük Don Ordusu’nun diplomatik temsilcisinin materyalleri”, yayına hazırlayan A.İ. Gukovskiy, Krasnıy Arhiv, 1928, Cilt 3 (28), 4 (29); Borba za sovvlasti v Krımu: Dokumentı i materialı, Cilt 1-2. Simferopol, 1957-1961; Revkomu Krıma: Sbornik dokumentov i materialov, Simferopol, 1968; Sevastopolyu 200 let. 1783-1983: Sbornik dokumentov i materialov, Kiev, 1983.

[6] Guboglo M.N., Çervonnaya S.M., Krımskotatarskoe natsionalnoe dvijenie, Cilt 2. Moskova, 1992; Yefimov A.V., Beloglazov R.N., ““İzıskat puti k paralizovaniyu …”. Dokumentı karatelnıh organov Voorujennıh sil Yuga Rossii i Krımskoy ASSR o krımsko-tatarskom dvijenii (1920-1923)”, Moskva–Krım, Sayı 4, Moskova, 2002. s. 138-164.

[7] S.M. İshakov (der.), Grajdanskaya voyna v Rossii i musulmane. Sbornik dok. i mat., Moskova, 2014.

[8] “Vtoroe Krımskoe pravitelstvo. Vospominaniya bıvşego çlena pravitelstva P.S. Bobrovskogo”, yayına hazırlayan A.S. Puçenkov Noveyşaya istoriya Rossii, 2018, Cilt. 8. № 2, s. 295-330; Nabokov V.D., “Krım v 1918/19 gg.”, yayına hazırlayan A.S. Puçenkov, Noveyşaya istoriya Rossii, 2015, № 1. С. 221-257.

[9] Oçerki…’nin 1-13. Bölümleri, RGASPİ, Fon 71. Op. 35. D. 972. 14-15. Bölümler (yazar veya başlık belirtilmeden, diğer materyaller arasında), aynı yerde, D. 952. L. 126-145.

[10] Aynı yerde, F.71. Op. 35.D.951.L.35-40.

[11] A.y., L. 63-69.

[12] A.y., F. 71. Op. 33. D. 1528, 1529. Ayrıca bkz. a.y., F. 71. Op. 35. D. 952-954.

[13] F. 71. Op. 35. D. 951. L. 101.

[14] A.y., L.102.

[15] A.y., F.72. Op. 3.D.576.L.31-32.

[16] A.y., F. 272. Op. 1. D. 392. L. 2ob.

[17] A.y., L. 3ob.

[18] A.y., L. 13.

[19] OK – Oblast Komitesi.

[20] En üstte kurşun kalemle yazılmış bir not var: “3. sayı yayınlandı.”

[21] RGASPİ. F.17. Op. 6.D.139.L.18.

[22] A.y., F.134. Op. 4. D. 24. L. 54.

[23] A.y., F.71. Op. 35.D.997.L.145.

[24] A. y., F. 17. Op. 84. D. 31. L. 17. Kırım Oblast Komitesi büro sekreteri ve Kırım Oblast Komitesi Müslüman Bürosu üyesi Şulman ile Müslüman Komünist Örgütler Merkez Bürosu ve Milliyetler Halk Komiserliği arasında Mart-Nisan 1919 aylarına ait yazışmalar korunmuştur; bu yazışmalarda Şulman, M. Suphi, S. Lutfi ve diğerlerinin acilen gönderilmesi konusunu defalarca gündeme getirmektedir. Bkz: A. Y., F. 583. Op. 1. D. 115. L. 22-25.

[25] A.y., Ф. 17. Оп. 84. Д. 31. Л. 17.

[26] A.y., 17. Op. 4. D. 43. L. 8. Ayrıca bkz: A.y., F. 17. Op. 65. D. 73. L. 70-71; F. 17. Op. 6. D. 139. L. 19.

[27] A.y., F.17. Op. 12. D. 277. L. 80.

[28] A.y., F. 17. Op. 6. D. 267. L. 36.

[29] A.y., Ф. 71. Оп. 35. Д. 956. Л. 87.

[30] A.y., Ф. 17. Оп. 12. Д. 277. Л. 87об-88.

[31] A.y., F. 71. Op. 35. D. 955. L. 11.

[32] A.y., D. 982. L. 66, 134.

[33] A.y., F. 17. Op. 12. D. 277. L. 91.

[34] A.y., F. 17. Op. 4. D. 43. L. 8.

[35] A.y., F. 17. Op. 6. D. 139. L. 26.

[36] A.y., F.17. Op. 65.D.73.L.59-60, 61ob.

[37] A.y., L. 67.

[38] A. Y., F. 17. Op. 12. D. 278. L. 22, 23. Ayrıca, Güneybatı Cephesi Devrimci Askerî Konseyi Başkanı İ.V. Stalin’e [daha önce 16 Ağustos 1920’de] iletilen, Kırım’daki durum hakkındaki ajan raporuna da bakınız: A. Y., F. 17. Op. 109. D. 242. L. 2-2ob.

[39] A.y., F. 17. Op. 12. D. 277. L. 33ob.

[40] A.y., L. 43.

[41] A.y., L. 44ob.

[42] A.y., F. 558. Op. 1. D. 5633. L. 2ob. Ayrıca bakınız: A.y., L. 1-7ob; A.y., F. 17. Op. 109. D, 2. L. 20.

EMEL 295. Nisan-Mayıs-Haziran 2026.

Bakınız

EMEL FİKİR KÜLTÜR KONFERANSINDA KIRIM FİLM GÜNLERİ ANLATILACAK

Emel Kırım Vakfı olarak düzenlediğimiz EMEL FİKİR KÜLTÜR Konferansında 14 Eylül 2026 Pazartesi günü Film …