Emel KIRIM VAKFI
Sürgün Hatıraları:
SÜRGÜN EDİLDİĞİM KÖYÜM SARAYMEN
YOK EDİLMİŞ*
Anlatan: Zarema ALİYEVA,
Hazırlayan: Nurten CAMCI BAY
− Selamaleykum, Zarema qartiyim. Nedaysıñ? sağ-selâmetsiñiz inşallah.
− Yahşı, Allaga çoq şükür yahşımız
− Zarema qartiyim, bugün Köydeşler kününe keldik. 19 Mayıs’ta, sizin köyünüz Saraymen Köyü Köydeşler Kününe keldik, tuvul mu?
− Doğru,
− Siz bo köyden misiniz?
− Men bu köyde doğdım, bu köyde 1936 senesi doğdım.
− Bu köy ve balalığıñ aqqında ikâye ete bilesiñmi?
− Balalığım, babam qolhozda çoban edi, anam da yarqa edi. Qorantada 4 bala bar edi. Biz 1 oğlan ve 3 qız edik. Soñ men mektepke bardım, evvelden mektepke 8 yaşında barıla edi. Men mektepke bardım, şo yıl cenk başladı, men mektepni taşladım. Soñ, cenk başlanğanından üç yıl keçken soñ, men mektepke başlağanımdan üç yıl soñra bizni Qırım’dan alıp çıqtılar.
Mayıs 18-den evel köyümizge, bizim köyge sovet saldatları kelgen ediler. Nemseler o vaqıtta ketgen ediler. Olar qaçqan ediler. Ükümet askerlerimiz keldiler dep quvandıq, er kes ağaroz saçtı. Biz evlerimizni sıladıq evlerni cıyıştırdıq, bayram ettik. Öz ükümetimizniñ saldatları keldi, endi raat yaşay bilecegimizge quvandıq!
Bir kün saba erte bizge iç bir şey aytmadılar. Bizge bir şey aytmadılar. 18 Mayıs künü saba saat 4-te keldiler, qapunı qaqtılar, açtıq. Bizge ayttılar, “Kiyiniñiz,.. siz ketesiniz” Qayda ketemiz? Çoqsu: «Bir şey almanız, atacaqlar (öldürecekler)», — dep ayttılar. Başqa bir şey alma, atacaqlar dep ayttılar.
Biz kiyindik. Soñ köyniñ ortasına bizni topladılar. Köydeki bütün halqnı bir yerge topladılar. Soñ üylege qadar anda oturdıq, küneşke qarşı oturdıq. Soñ maşinalar üylede keldiler. Bizni yuklep alıp kettiler.
O vaqıtta ağalarımız, babalarımız, erkes askerlikte edi. Evde qartlar bar edi. Qart adamlar, qart apaylar, balalar bar edi. Köyden sağlam adamlarnın epsi armiyada edi. Orduda edi. Ana biz evde edik ballar, qart adamlar evde edi. Menim babam qart edi, 66 yaşında edi. Armiyağa 60 yaşını keçgen adamlarnı armiyaga almay ediler. Onun için menim babam evde edi.
Soñ tañ atqanda, qapunı qaqıp, “qapunı aç” dep ayttılar. Babam turıp, qapunı açtı. Ayttılar; “ничего не покупай, будь готов через 15 минут, тебя все равно расстреляют” yani, “bir şiy almanız, 15 dakikada azırlanınız çıkın, sizni ep bir atacaklar” Biz kiyindik çıktık, bir şiy aldırmadılar. Menim babam bir bardaq aldı, onı baltanen sındırdı, çuvalğa qoydı, içinde ne bar olsa, et, bu içinde qavurılğan et bar edi. Çuvalğa qoydı, bir onu aldı, eş başqa hiçbir şey tugıl. kettik.
Şonday bizni köyniñ ortasına topladılar, epimizni. Soñ üylegeşik biz küneşin tibinde oturdıq. Suv yoq, aş yoq. O vaqıtta köyün içinde köpekler avulday, sığırlar qıçırışa ediler. Niçin desen sığırlarnı saba sağa ediler, çıqara ediler. O künü sığırlarnı çıqarmaga adam yoq.. Sığırlar bağlı, olarnı sağğan adam kimse yoq. Qoylarnı çıqaran kimse yoq. Olarnı kimse baqmay, kimse olarnı çıqarmay, kimse qoylarnı çıqarmay. Bütün mallar qıçıralar, dayanmanın çaresi yoq. Onday yaramay bir kün edi. Neçin desen? Vaktinde sağılsalar çölge keteler, aş aşaylar. Olar vaqıtında sağılmagannı, vaqıtnı bileler. Onın için onlar qıçırştılar. Bek yaramay bir kün edi. Analar ve balalar erkes ağlap qıçıralar. Mallar qıçıralar. Ana öyle etip bizni topladılar. Üylegeşik oturduk. Üyleden soñ maşinalar keldi. Gurzavır maşinalar, böyle yük taşığan maşinalarğa bizni köterip köterip attılar. Soñ alıp kettiler.
Men o vaqıt 8 yaşında edim. Asıl aytmadılar, bu qart, bu yigit, bu bala demiyediler. Eger özü minebilse maşinaga mine, özü minemezse yük taşığan maşinaga ayağından qolundan tutup maşinaga köterip atalar. Bizni soñ işte demir yolğa alıp kettiler. Soñ anda epimiz tüştik, ayttılar; «mına vagonlarga minin» dep ayttılar. Vagonlar ayvan taşığan vagonlar edi. Boqlu, bulaşıq, pusır.[1]
Bizni mal taşığan vagonlarğa yüklediler. Quruğan qalğan ayvan boqları bolğan bu vagonlarda tek oturmaq mümkün edi. Yatmağa çare yoq edi. Mümkün degil edi. Gece-kündüz mına bonday tizilip oturdıq. Vagon ep kete edi. eş toqtmay edi. Bazıda toqtada ediler, bir yerde, ya 10 daqqa, ya da 15 daqqa. Adamlar kim qayda çapa, çapışalar, suv tapmağa. Bazen de er vakit suv bolmay edi. Bu vagonalar çölün ortasında toqtay edi. Adamlar anda mında çapa ediler. Bir yerde suv yoq edi… Bir yerde suv yoq….
Kiremiz, bir daa ketemiz. Ana onday etip ketemiz.
Biz Özbekistanğa 20-22-de künde bardıq. Özbekistanğa barsaq, ava sıcaq. Anda bilesiniz mi nasıl edi? Yımurta bar ya şo yımırtanı topraqqa kömse yımurta pişe edi. Yımurtanı böyle küneşke qoya ediler, o pişe edi. Onday sıcak edi. Bizim adamlar öle ediler, suv yoq, aşamaga aş yoq! Bizim adamlar öldüler. Bir künde 10-15 adam öle edi, olarnı kömmege adam yoq. Niçin desen? sağlam adamlar cenkte edi. Apaylar mezar qazamaylar. Adamlar öle edi, adamlarnıñ üstünde şıbınlar toplana edi, qurtlar peyda ola edi ölülerin üstüne.
Ölülerni kefenlemeğe, sarmağa bez yok. Kefensiz, na urbaları üstünde köme ediler. Bazıları apaylar mezarnı qaza ediler. Teren qazmasalar, soñ şakallar keşe olarnı aşay ediler. Sabaları baqsan, ölenlerin ayaqlarını, qollarını qoparıp aşay ediler, öyle ola edi. Dua nesi okumak yoq edi. Cuvmaga çare yoq edi. Şo ölgendiy aketip köme ediler. O arada şıbınlar toplana edi. Üstünde qurtlar peyda ola edi, işte bunday köme ediler adamlarnı. Biz bunday yaşadıq!
Barğannen ay içinde babam öldü. O vaqıtta Trapiski Maleriya bar edi. O astalıq avadan ola sıcaqtan, 1 ay yaşağan soñ keçindi. Hastalandı, o vaqıtta sıcaqtan bolğan hastalıq bar edi, Maleriya (sıtma). Bir vakitta tuta, mına desen, bugün saat 12de tuttı, yarın da kündüz saat 12-de kene tuta. Sen mına bonday, eki saat qaltıraysıñ, üşüysün. Soñ eki saattan soñ sıcağıñ 40-qa çıqa. Mına babam bonday öldi. 2 aydan soñ rahmetli anam öldi, dizenteri astalığından anam öldi. Sıcaqtan, mikroplu suvdan.
Allah Rahmet eylesin. Soñ siz qaç qardaş qaldınız?
O vaqıt biz üç bala qaldıq, bir tane ağam ar edi. Ağam 17 yaşında edi. O vaqıtta Özbekler onu vurdular, aketip qapattılar. Ayttılar, O çalışmaq istemiy dep aytıp qapattılar. Soñ ağama 8 yıl berdiler. O vaqıt stanskıy bar edi. Eger men seni aytsam “nemselermen laqırdı etti, ya da çalıştı” Seni emen qapata ediler, 1o yılğa nesi. Soramay ediler sen çalıştın mı? Çalışmadın mı? dep.
Soñ ağamnı qapattılar, biz bala qaldık, üç qız qaldık. Biz camide yaşadıq. Özbek Camisinde yaşadık. Marqop aşay edik. Başqa ne yapa, ne aşay edik. Küzde çölnü qolhozun qazalar da, o vaqıtda marqop qala, qartop kala. Unutulup qala, çölge şıgıp o vakit olarnı toplay edik. Bularnı çölde toplap aşadıq. Biz qolhozda östüq. Domuzlarğa bermege qartop ya da markop, qapusqa taşıy ya maşinalar biz de soñra aydavcıdan sora edik, biraz bermesini istiyedik. Berseler, aşay edik.[2]
Zarema qartiyim, soñ anda östiñ, anda evlendin mi?
Soñra balaban olduq, soñ qolhozda çalıştıq. Mektepge bara edik. mektepten soñ qolhozda çalışa edik. Qolhoz tegeran qartop, marqop nesi bere edi. Östik, men mektepni pitirdim. 7. sınıftan ziyade soñ oqup bolamadım. İşke kirdim. Men demir yolda vagonnı boşata edim. Men mal, yük, kömür ne bolsa taşıy edim Soñ vakit kelgende, yigirmi yaşımda Aqayğa bardım. Onıñ da anası, babası da yoq edi. Menim de anam, babam yoq edi. Biz evlendik ekimiz, çalıştık, mına üç balamız oldı.
Qırımğa ne vaqıt keldiñiz?
Biz Qırımğa 1996 senesi köçip keldik. Biz Yalta yolunıñ bir köyünde yaşaymız. Aqayım, 8 yıl evelsi vefat etti. Men, ömür arqadaşımnen 50 yıl yaşadık. Üç balamız bar, bir oğlum ve eki qızım bar. Oğlum ev yasadı, men oğlumnen oturaman. Kızlarım da ufak ev yasadılar, balaban ev yasayamadılar.
Qırımda yaşağanda yahşı yaşay edik, mal-mülkümiz pek çoq edi. Bizde olğan er şey qaldı; atlar, qoylar, sığırlar, tavuqlar episi yoq oldı. Bizni 15 daqqadan soñ quvdılar çıkardılar bizni, er bir şeyimiz kaldı. Evimiz yahşı edi, töşek, yastıq, er şey bar edi.
Zarema Kartiyim, Köyün, Saraymen Köyüne Ne Boldu?
Şimdi bomboş turğan bu yer Saraymen köü edi. Bu yerde evler bar edi. Büyük bir köy edi. Mında 450 qoranta yaşay edi. Okuğan balaban köy edi Saraymen Köyü. Şimdi o, temtegiz çöl, Tegizlep taşladılar. (mezar taşları bile yoq) . Qarşıda, ana o yerde, terek tübünde, anda taşlar bar ya, işte bizim evimiz anda edi. Yolga çıka edi evimiz.
Biz Türkiyeden kelgen halqnı sevemiz. Biz sizni pek sevemiz.Er keske selâm beremiz. Çaresi olğanlar, Olar Vatanğa köçüp kelsinler. Çaresi Ola bilmegenler, anda amanlıqta, selâmetlikte yaşasınlar. Balalarının quvançını körsünler.[3]
* Zarema Aliyevanıñ bu hatırlavları,Vatan Qırım’da 2012 senesinde, Qırımtatarlarınıñ sürgün qurbanların añma toplaşuvunun ertesi künü Aqmescitten, Kerçniñ Saraymen Köydeşler kününe Aqmescitten beraber barganımız vaqıt araba içinde qayıt etildi. 19 Mayıs 2012 künü, sürgünden soñ tamamen yoq etilgen Saraymen köyü topraqlarında cep telefonuma video olaraq qayıt etilgen bu mülakatın video qayıtların bölükler alinde Emel Kırım Vakfı YouTube qanalından izleyebilirsiniz (NCB).
[1] Buraya kadar olan video kaydını izlemek için; https://www.youtube.com/watch?v=vTn10tkRT40
[2] Bu ikinci bölümün video kaydını izlemek için; https://www.youtube.com/watch?v=bGrIyicvZdg
[3] Bu üçüncü bölümün kaydını izlemek için; https://www.youtube.com/watch?v=BAzqLHJjvU0
