BÜLENT TANATAR İLE QIRIM TATAR DAVASINDA İLİM, SİYASET VE ÖZ SESİMİZNİ DÜNYAĞA DUYURUV ÜSTÜNE*

 

Elmaz ASAN**

 

EA: Bugünki künde Qırım rus anlatılarına köre tanıtılmağa devam etile, bunu nasıl deniştirmek mümkün?

BT: Rusiye’nin qapasitesini, elindeki imkânları halqın refahından ziyade devletin halqara mevkiini küçlendirmek için ne qadar eşitsiz (müsaviy olmağan) biçimde kullanganı malûm. Bilesiz, yasamaq qıyın, amma bozmaq yengildir. Rusiye de bu şiarnen, bu printsipneñ iş tuta. Dünyanıñ halihazırdaki qutuplara bölünmüşlüğünden hareket edip, memleketlernin ve olarnıñ içindeki zıtlıqlardan ve qarşılıqlardan (çelişkilerden) faydalanıp az bir quvvet sarf edip balaban neticeler elde ete. Zaten Rusiye, Sovet zamanı da dahil, her vaqıt telükesizlik mevzuunu baş törde tutğan, devlet idaresini, diplomatiyanı, cemaatle ilişkileri her daim onun emrine vergen bir memleket olaraq temayüz etkendir, özüne ad qazanğandır. Bunun içün bu ala, bu vaziyetke şaşmamaq kerek. Buna qarşı turmaq mevzuunda teren tamırlı ve zengin Ğarp memleketleri de problemalar yaşay. Doğruları bıqıp usanmadan her yaqta aytmaqtan, bunun içün insanüstü bir küçle çalışmaqtan başqa ne çare var, bilmeyim asıl…

EA: Ğarp alimlerinin araştırmaları ve Qırım

Ğarp alimlerinin Qırım’ğa dair yaqın çağdaki eserleri nispeten müspet olsa da men bellesem bizim özimizi özimizin anlatması en yahşı netice verecektir. Dünyanıñ bizim öz sesimize qulaq vermesi içün ğayret göstermemiz daa yerinde olacaktır. Aqs alda, er vaqıt eki taraflama mulâazalar olacaq ve olarnı yeñmek içün qoşma ğayretler kerek olacaq. Lâkin bunı yapqanda, şeylerni uydurmaq, öz aqiqiy menligini kereksiz alda lâtiflemek kibi yönelişlerden qaçınmaq kerek.

EA: Son yıllar devamında Türkiye’de Qırım aqqında çıqqan kitaplar

Son yıllarda Qırım haqqında az sayılmayacaq qadar kitap çıqtı Türkiye’de. Bularnıñ bir qısmı üniversitetlerde yapılğan magistirlik ve daha az sayıdaki kandidatura (doktora) dissersiyatlarından meydanğa ketirilgen kitaplar. Çoqusı Qırım Hanlığı devrini elge alğan ve qadıasker defterleri/şeriye sicilleri esasında yasanğan çalışmalar. Men bu mevzuda özimi avtoritet saymağanımdan bularnıñ qaliteleri haqqında fikir yürütmek istemeyim. Gaspıralı çağı ve sonrası haqqında ise daha az çalışma var kibi kele maña. Haqan Qırımlı’nıñ meşur kitabı Qırım Tatarlarında Milliy Anlıq ve Milliy Areketler her baqımdan mükemmel bir eserdir, henüz onu aşacaq bir eser daa kalemge alınmadı. Yañı bilgilerle yañartmaq kerekse de bunı yapacaq kişiler henüz daa ortada yoq. Umumiy bir kiriş eseri olaraq elde tek Alan Fisher’niñ Qırım Tatarları kitabı var. Bu kitapnıñ bibliografiyası şimdi de faydalıdır. Haqan Qırımlı’nıñ redaksiyasında, özümin de kol tutqanım İsmail Bey Gaspıralı İçün kitabı qullanışlı bir rehberdir. Yavuz Aqpınar’nıñ köz nuru gayretleriyle dünya yüzü körgen 4 ciltlıq İsmail Gaspıralı’nın Seçilmiş Eserleri’ni ürmetlen hatırlaymız. Edige Qırımal’nıñ şaheseri ancaq keçken yıl neşredilip oldu. Onda da ilk areket biz Qırımtatarlardan değil, Erol Uğur değen pensiyadaki bir ofitserden keldi. Şübesiz bu öz başına yaman bir şey değil. Amma kitapnı ne kadar alıp oquduq, o mühim tabiiy. Edige beynin ayrı maqalelerinin de kitap olaraq basılması yahşı olurdu. Diasporadaki milliy meselenin veteranlarından Zafer Karatay’nın Kırımoğlu. Bir Halqın Mücadelesi Mustafa ağanın şahsında mücessemlengen şekliyle sonki devir Qırımtatar mücadelesini içqi daireden anlatan qıymetli bir eserdir. Filiz Tutqu Aydın, Metin Omer ve Buraq Atmaca beraber Bir Zamanlar Dobruca adlı fotoresimlerle de tasdiklanğan bir çalışmanı daa yañı neşrettiler. Sanat tarihçısı Nicole Kançal’ın Hansaray. Qırım’dan Qalgan Miras kitabı bilhassa bugünkü Hansaray restavratsiyaları kontekstinde müim bir rehber vazifesi köre. Yine Haqan Qırımlı ve Nicole Kançal’nın redaksiyasındaki Qırım’daki Qırımtatar Mimariy Yadikârları kitabı beñzersizdir. Son sıralar Melek Maksudoğlu dostumuzñun İnkiliz tilinde yazğan Crimea is Ours adlı kitabını aytmadan keçmeyik. Tabiiy mında yeterince zamanımız yok başqa kitaplarnı da elge alıp aytmağa. Bir de elbette Emel mecmuasında çıqqan, menim müim körgenim muhtelif tercime ve original maqaleler var. Bular arasında Salavat İshakov’nun, Dmitro Ursu’nun, Greta Uehling’nin maqalelerini bilhassa anmaq ister edim.

EA: Qırımtatar felsefesini canladırmaq ve dünyağa tanıtmaq

Qırımtatar davasını ve müşkül vaziyetini olduğu qadar eski şanlı keçmişini de keyfiyetli eserlerle başta özümizge, soñra bütün dünyağa ilân etmek kerekmiz. Bunun için öz tilimizden soñ, birinciden İngliz ve Rus/Ukrain tillerinde neşriyat yapmaq kerek dep tüşünem.

EA: Türkiye’de yaşağan qırımtatar alimleri çoq işler yazdılar, bir birini tanımaq içün ne yapmalımız?

Teessüf ki, Türkiye’de çalışqan alimler ve Qırım/Ukraina ve Rusiye’de çalışqan alimler arasındaki işbirlikler ve bağlar yeterli derecede qaviy degil. 30 yıldan ziyade vaqıt keçse de, til meselesi ep bir mania olup tura. Umumiy kün tertibi yoq, bir-birini añlamaq tendentsiyası yoq. Sabıq Sovet saasındaki içtimaiy ve insaniy ilimlerniñ tabiatı ile ğarp tesiri altında qurulğan ve inkişaf etgen Türkiye’deki ilimlerniñ tabiatı asıl da biri-birine yaqınlaşmay. Buña daa diqqatnen baqmaq kerek.

EA: Qırımtatar beşeriy bilimleri yani gumanitar fenleri nasıl inkişaf ete?

Qırım’da serbestlik olmağanı içün şu künlerde yahşı bir inkişaftan laf etmek qıyın. Amma daa eskiden de bilemiz ki neşir edilgen kitaplar yeterince satıp alınmay, doğrusunu aytmaq kerekse, oqunmay edi. Teessüf ki basılğan kitap sayısı ve çeşitliği Sovet vaqtından daa yaman oldu. Ebet, deşetli bir nomenklatura kapitalizmi ve avtoritar psevdo-demokratiya tecribesine oğratılğan halq buñda iç de qabaatlı degil. Bu müit ilimlerniñ inkişafı içün ruhlandırıcı degil edi. Az-çoq bütün sabıq Sovet memleketleri içün kelişken bu vaziyet biz qırımtatarlar içün daa da ziyade böyle edi.

EA: Dünya boyunda Ukrain studiyalar yani bölgeler açıla. Qırım’ğa bağışlanğan ilmiy araştırma bölümlerini Türkiye’de teşkil etmege acet barmı?

Ukraina bugünde bugün ücümge oğrağan, qurban bir memleket, amma er alda yahşı-yaramay mustaqil ve tamırları küçlü. Dünyada Ukrain meselesiyle bağlı tetkikler zaman içinde daha ziyade artuv kösterecek hiç şübesiz. Qırım içinse vaziyet o qadar yengil değil. Buna baqmadan Qırım meselesinin mümkün olğan derecede, yerine köre Ukrain veya Türk tetkikleri içinde özüne yer tapması için çalışıp bu yönelişte bir perspektiva inkişaf ettirmemiz kerek dep düşünem.

EA: Siyaset ve milliy areket: Bugünki künde milliy AREKETİMİZ

Öz devleti olmağan, bütün dünyağa darqalğan ve soñki işğalnen bu vaziyeti bir qaç kere daa beterleşken Qırımtatarlara Qırım’da açıq siyaset yapma yasağı kelgeni çoq kritik bir sıñırlavdır. Yazıq ki her seviyede meclislerimiz içün saylavlar yapma imkânımız yoq. Dünya Qırımtatar Kongresi cenk sebebinden yahşı etip çalışıp olamay. Eski strukturalarnın dost memleketler ve gruppalarneñ yüksek seviyedeki alâqaları vastasınen ve Ukraina devleti içindeki vazifeler yardımınen ne qadar iş yapmaq mümkün, bilmeyim. Cenkniñ uzatılğanı diasporanı da ağırlaştıra ve birlikke manialar peyda ola. Bu cenkte ğalebe qazanmaq içün em birlikni saqlap qalmaq, em de Ukraina’ğa qaviy yardım etmek, kerçekten de, ağır yoldır. Lâkin başqa yol da yoqtur.

EA: Halqara medialar son yılları Qırımnı nasıl tanıtalar?

Ğarp medialarında Qırım meselesi ket-kete daa Tatar dostı olup özüñe yer tapa. Rusiye’nin işgalinin tek müspet neticesi bu olsa kerek: Qırımtatar barlığının daa ziyade körünür olması, tanınması. Amma bu mevzu tabiiy ki bizim için birqaç referansla, birkaç film, birkaç kitap ve maqalenen keçiştirilemeyecek qadar müimdir. Könül neler neler istey. Buña baqmadan, keçmişke köre vaziyet bizni memnün ete. Türkiye’de ise daa atılacaq çoq adım, kitecek çoq mesafe, yapılacaq çoq iş var.

EA: Dünyada sürgünlükni soykırım, genocid dep tanılması.

Men bunı yahşı bir inkişaf olaraq körem. Ümit etem tez zamanda daa çoq sayıda memleket buna qoşulur. Elbette bu çoq sayıdaki parametreye bağlı, ama meñ bellesem burada toqtamayacaq, yıllar devamında bu sayı artacaqtır. Rusiye’nin faal ve küçlü olğan Asya ve Afrika qıtalarında daa az ümit bolsa da, AQŞ, Qanada, bazı Avropa memleketleri ile Yaponiya’dan ümitli olabilirmiz. Baqayıq Almaniya’da bir kampanya başlatıldı. Belki İspaniya daa yahşı bir seçim olurdu.

EA: Öz medeniy menligini ve siyasiy aq uquqlarını saqlap qalmaq. Daa nasıl aktual meseleler ogümüzde tura

2014 işğali ve sonrasındaki bütünley cenk Qırımla ilgili bütün qartları yañıdan darqıttı. Zaten yapacaq çoq şey var edi, imkânlar az edi, şimdi öğümüzdeki meselere yañıları qoşuldu. Halqımız anda mında saçıldı, oların nasıl toparlanacağı, asıl bir toparlamanın, bir avdetin olup olmayacağı cenkin neticesine bağlı. Eğer cenk Ukraina’nın mıtlaq galibiyetiyle neticelenirse Qırım’da Qırımtatar avtonimiyası söz verilgeni kibi gün tertibine kelirse bu meseleler daha qolaylıqnen çezilebilir. Er ceetten yañıdan qurulmaq içün Ğarp memleketlerinden acil yardımlar olacaktır. Bularnı israf etmeden qullanmaq en balaban vatan borcudur. Ve çoqtan çoq çalışmaq… Elbet, şu anda Qırım’dan ve Herson’dan qoparıp alınıp uydurma qabaatlavlarla onlarca yıl ceza koloniyalarında tutulğan yüzlerce soydaşımız için birşeyler yapmağa tırışmamız, yollar tapmayı qıdırmamız kerek. Sonki künlerde Emel Vakfının yolbaşçılığında Türkiye’de, İstanbul, Gebze, Ankara ve Eskişehir’de yasanğan fotoresim sergisi ve konferensiyalarla bu qurbanlar Meclis muavinlerimizden Nariman Celâl’in de iştiraqıyle anıldı, ailelerinin yüreğine teqaran su serpildi ve bu vesileyle bir yıl qadar evvel başlatılğan siyasiy esirlerge qart-mektup qampaniyası yañıdan canlandırıldı. Bu ıntıluvgı başqa Türk şehirlerinin yanında Avropa memleketlerinde de devam ettirmek mümkün olsa kerek.

* 20 Ekim 2024 tarihinde ATR televizyonu adına Elmaz Asan’ın internette canlı olarak yapacağı röportaj teknik aksaklık nedeniyle bu şekilde cansız olarak yazılı hale getirilip kaydedilmiştir.

** Cambridge Üniversitesi’nde misafir araştırmacı ve Kıyiv’den online yayın yapan ATR televizyonu mensubu.