TOPYEKÛN SAVAŞIN BEŞİNCİ YILINDA UKRAYNA VE KIRIM’IN GELECEĞİ

 

Umut YOLSEVER*

24 Şubat 2022 tarihinde Rusya Federasyonu’nun Ukrayna’ya karşı başlattığı geniş çaplı saldırının üzerinden dört yılı aşkın bir süre geçti. Savaş bugün beşinci yılı içerisindedir. İlk günlerde birkaç gün içinde sonuçlanacağı düşünülen saldırı, zamanla Avrupa’nın İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki en yıkıcı devletlerarası savaşlarından birine dönüşmüştür. Kremlin’in Kyiv’i kısa sürede ele geçirerek Ukrayna yönetimini devirebileceği ve ülkenin geleceğini silah zoruyla belirleyebileceği yönündeki hesabı, Ukrayna halkının direnişi karşısında sonuçsuz kalmıştır. Bununla birlikte geçen süre içerisinde cephe hatlarıyla beraber savaşın karakteri de değişmiştir. Tankların ve zırhlı birliklerin belirleyici olduğu ilk dönem, yerini insansız hava araçlarının, uzun menzilli füzelerin, elektronik harp sistemlerinin ve enerji altyapısını hedef alan saldırıların öne çıktığı yeni bir safhaya bırakmıştır.

2025 yılında kaleme aldığımız “Kırım’ın İşgali, Ukrayna Savaşı ve Adil Barış Sorunu” başlıklı yazıda,[1] savaşın 2022 yılında başlayan münferit bir çatışma olarak değerlendirilemeyeceğini belirtmiştik. Bugün yaşanan savaş, 2014 yılında Kırım’ın işgaliyle başlayan ve uluslararası hukukun temel ilkelerini doğrudan ilgilendiren daha geniş bir sürecin devamıdır. Kalıcı bir barışın Ukrayna’nın egemenlik hakları, toprak bütünlüğü ve uluslararası hukuk esas alınmadan kurulamayacağını, Kırım meselesinin de bu sürecin ayrılmaz bir parçası olduğunu vurgulamıştık.

Aradan geçen bir yıl içerisinde askerî tablo değişmiş, diplomatik girişimler çeşitlenmiş ve uluslararası aktörlerin öncelikleri farklılaşmıştır. Buna rağmen savaşın temel sebeplerinde kayda değer bir değişiklik meydana gelmemiştir. Bugün de Ukrayna’nın egemenliği, Rusya’nın yayılmacı refleksleri, Avrupa’nın savunma politikaları ve Karadeniz’in geleceği aynı denklemin parçaları olmayı sürdürmektedir. Bu savaş, iki eşit taraf arasında kendiliğinden ortaya çıkan sıradan bir sınır anlaşmazlığı değildir. Esas durum egemen bir devletin uluslararası alanda tanınmış sınırlarının silah zoruyla değiştirilmesi teşebbüsüdür. Ukrayna halkının verdiği mücadele de kendi topraklarını, bağımsızlığını ve geleceğini savunma mücadelesidir.

Ukrayna’nın egemenliği pazarlık konusu yapılamaz, Kırım’ın işgali normalleştirilemez ve Kırım Tatarlarının kendi vatanlarındaki siyasî, kültürel ve diğer hakları herhangi bir diplomatik çözümün dışında bırakılamaz. Barış adına saldırıya uğrayan devletten egemenlik haklarından vazgeçmesini istemek, savaşın sebeplerini ortadan kaldırmak yerine saldırganlığın sonuçlarını ödüllendirmek anlamına gelecektir.

Savaşın ilk aylarında Rus ordusunun Kyiv’i kısa sürede ele geçireceği yönündeki değerlendirmeler gerçekleşmedi. Benzer şekilde Ukrayna’nın 2023 yılındaki karşı taarruzuyla işgal altındaki bölgeleri kısa sürede geri alabileceği yönündeki beklentiler de karşılık bulmadı. Bugün gelinen noktada taraflardan hiçbiri kesin askerî üstünlük sağlamayı başaramamıştır. Bununla birlikte askerî tablonun bu şekilde seyretmesi, saldırgan ile saldırıya uğrayan devlet arasında hukukî veya ahlakî bir eşitlik bulunduğu anlamına gelmemektedir.

Cephede yaşanan gelişmeler artık geniş toprak parçalarının el değiştirmesinden ziyade birkaç köy, küçük bir yerleşim veya stratejik bir tepe üzerinden değerlendirilmektedir. Rusya sınırlı fakat sürekli ilerlemeler elde etmeye çalışırken Ukrayna bu ilerlemelerin maliyetini artırmayı, Rusya’nın askerî kapasitesini uzun vadede yıpratmayı ve savaşın sürdürülebilirliğini azaltmayı hedeflemektedir. Böylece savaş, klasik anlamda bir toprak kazanma mücadelesinin ötesine geçerek karşı tarafın ekonomik, askerî ve toplumsal dayanıklılığını tüketmeye yönelik uzun süreli bir yıpratma savaşına dönüşmüştür.

Ukrayna savaşı geleceğin savaşlarına ilişkin önemli dersler ortaya koymuştur. İnsansız hava araçları keşif faaliyetlerinin ötesine geçmiş ve doğrudan taarruzun temel unsurlarından biri hâline gelmiştir. Nispeten düşük maliyetli sistemlerin milyonlarca dolarlık askerî platformları etkisiz hâle getirebilmesi, yerleşik askerî doktrinlerin yeniden değerlendirilmesini zorunlu kılmıştır. Elektronik harp sistemleri, uydu destekli haberleşme, yapay zekâ destekli hedef tespiti ve uzun menzilli hassas mühimmat da savaşın seyrini belirleyen unsurlar arasında yer almaktadır. Cephe hattından yüzlerce kilometre uzaklıktaki askerî tesislerin, mühimmat depolarının, rafinerilerin ve hava üslerinin hedef alınabilmesi, savaş alanının coğrafî sınırlarını büyük ölçüde ortadan kaldırmıştır.

Savaşın bu yeni biçimi, cepheden uzaktaki şehirlerin de giderek daha ağır saldırılara maruz kalmasına yol açmıştır. Rusya tarafından kullanılan uzun menzilli füzeler ve insansız hava araçları, cephe gerisinde yaşayan milyonlarca insanın günlük hayatını sürekli bir belirsizlik içerisine sürüklemektedir. Siren sesleriyle geceyi karşılayan aileler, sığınaklara dönüştürülen metro istasyonlarında sabahı bekleyen çocuklar ve evlerinden geriye kalan enkazların başında yakınlarını arayan insanlar, savaşın beşinci yılında Ukrayna şehirlerinin değişmeyen manzarası hâline gelmiştir. Bu manzarayı cephede elde edilen ilerlemelerle ya da kaybedilen mevzilerle açıklamak mümkün değildir.

Birleşmiş Milletler Ukrayna İnsan Hakları İzleme Misyonunun 16 Eylül 2026 tarihinde yayımladığı rapor, sivil kayıpların ulaştığı boyutu açıkça ortaya koymaktadır. Misyonun sonradan güncellenen kayıtlarına göre 2026 yılının ilk sekiz ayında en az 2.222 sivil hayatını kaybetmiş, 13.058 sivil yaralanmıştır. Bu dönemde kaydedilen toplam sivil kaybı, 2025 yılının aynı dönemine göre yüzde 55 artmış ve 2025 yılının tamamındaki toplamı da aşmıştır. Yalnızca Temmuz ayında 448, Ağustos ayında ise 372 sivilin öldüğü doğrulanmıştır.[2] Bunlar Birleşmiş Milletlerin teyit edebildiği kayıplardır. Bütün yerleşim yerlerine erişim sağlanamaması sebebiyle gerçek sayının daha yüksek olması mümkündür. Son yıllarda savaşın yıpratma özelliği üzerinde çokça durulmaktadır. Ancak bu istatistikler, yıprananın askerî birliklerden ve ekonomik kaynaklardan ibaret olmadığını göstermektedir.

Nitekim 2 Temmuz 2026 tarihinde Kyiv ağırlıklı olarak düzenlenen geniş çaplı Rus saldırısında Birleşmiş Milletlerin doğruladığı verilere göre en az 30 sivil ölmüş, 104 kişi yaralanmıştır. Bu saldırıda 74 füze ile yaklaşık 500 uzun menzilli insansız hava aracının kullanıldığı kaydedilmiştir. Şehrin farklı noktalarında konutlar, iş yerleri ve sivil altyapı zarar görmüştür.[3] Bir başkentin yüzlerce hava aracı ve füzenin hedefi hâline gelmesi, savaşın coğrafî sınırlarının ne ölçüde genişlediğini göstermektedir. Kyiv’in yanı sıra Harkiv, Dnipro, Herson, Zaporijya ve diğer şehirlerde yaşayan siviller de benzer tehlikelerle karşı karşıyadır.

Geçtiğimiz kış savaşın en dikkat çekici ve en ağır yönlerinden biri enerji altyapısının sistematik biçimde hedef alınması olmuştur. Elektrik üretim tesisleri, trafo merkezleri, doğal gaz depoları ve iletişim hatlarına yönelik saldırılar, Ukrayna’nın askerî kapasitesini zayıflatma amacı taşıdığı kadar sivil yaşamı baskı altına alma sonucunu da doğurmuştur. Sert kış şartlarında milyonlarca insan elektrik kesintileriyle karşı karşıya kalmış, bazı bölgelerde ısınma ve temel kamu hizmetleri ciddî biçimde aksamıştır. Elektriğin bulunmadığı şehirlerde hastanelerden okullara, su temininden haberleşmeye kadar günlük hayatın tamamı etkilenmiştir.

Kış ortasında milyonlarca insanı elektriksiz ve ısınmasız bırakmanın sonuçları askerî istatistiklerle açıklanamaz. Karanlığa gömülen her şehirde çocuklar, yaşlılar, hastalar ve evlerinden ayrılamayan insanlar savaşın doğrudan muhatabı hâline gelmektedir. Elektrik santrallerine yönelen her füze, askerî bir kapasitenin yanında sıradan insanların güvenlik duygusunu, günlük hayatını ve geleceğe dair ümidini de hedef almaktadır. Bu nedenle enerji altyapısına yönelik sistematik saldırıları savaşın tali bir unsuru olarak değerlendirmek mümkün değildir. Karanlığa gömülen Ukrayna şehirleri, bu savaşın gerçek bedelini kimin ödediğini açık biçimde göstermektedir.

Sivil kayıpların artışı Ekim ayının ilk günlerinde de devam etmiştir. 7 Ekim 2026 tarihinde düzenlenen geniş çaplı Rus saldırılarında, 8 Ekim itibarıyla açıklanan verilere göre Ukrayna genelinde en az 32 kişi hayatını kaybetmiş ve yaklaşık 100 kişi yaralanmıştır. Çernihiv bölgesindeki Prılukı kentinde beş katlı bir apartmanın vurulması sonucunda, aralarında beş çocuğun da bulunduğu 22 kişi ölmüştür. Aynı saldırı dalgasında Kyiv’de dört kişinin hayatını kaybettiği bildirilmiştir.[4] 10 Ekim günü Zaporijya’daki konutları hedef alan saldırılarda ise haberin yayımlandığı sırada üçü çocuk 23 kişinin öldüğü duyurulmuştur.[5] Birkaç gün arayla yaşanan bu hadiseler, sivil kayıpların geçici ve istisnaî olaylar olarak değerlendirilemeyeceğini göstermektedir. Savaşın yükünü taşıyan insanlar, cepheden yüzlerce kilometre uzakta yaşasalar dahi ölüm tehlikesinden uzaklaşamamaktadır.

Bu kayıpların her birinin arkasında yarım kalmış hayatlar, dağılan aileler ve geri getirilemeyecek hatıralar bulunmaktadır. Onlarca insanın öldüğü bir saldırı, birkaç gün sonra başka bir şehre yönelik saldırının gölgesinde kalabilmektedir. Dünyanın bu tür haberlere alışması, Ukraynalı sivillerin yaşadığı acıyı hafifletmemektedir. Aksine ölüm haberlerinin sıradanlaşması, savaşın insanlık bakımından en ağır sonuçlarından biridir. Bugün Ukrayna’da hayatını kaybeden bir çocuğun, evini kaybeden bir ailenin veya yaralanan bir yaşlının hikâyesi, bu savaşın siyasî ve askerî yönünü anlamak için en az cephe haritaları kadar önemlidir.

Son aylarda savaşın dikkat çekici bir başka sonucu, Ukrayna’nın bilimsel kurumları ile tarihî ve kültürel mirasının gördüğü zarardır. 24 Mayıs 2026 gecesi Kyiv’e düzenlenen Rus saldırılarında Ukrayna Millî Bilimler Akademisine bağlı çeşitli kurumların yer aldığı Hruşevskıy Caddesi’ndeki tarihî bina ağır hasar almıştır. Akademinin açıklamasına göre Ukrayna Tarihi Enstitüsü, A. Yu. Krımskıy Şarkiyat Enstitüsü, Şevçenko Edebiyat Enstitüsü, Rılskiy Sanat Araştırmaları, Folklor ve Etnoloji Enstitüsü, Dilbilim ve Ukrayna Dili enstitüleri ile başka bilim kurumlarının çalışma alanları zarar görmüştür. Kütüphaneler, arşivler ve bilimsel altyapı da saldırıdan etkilenmiştir.[6]

Bu hadisenin önemi, zarar gören binaların onarım masraflarından çok daha fazlasıdır. Şevçenko Edebiyat Enstitüsünde yüz bini aşkın arşiv malzemesinin, Rılskiy Enstitüsünün bilimsel arşivinde ise yaklaşık bir buçuk milyon belge yaprağının bulunduğu Akademi tarafından açıklanmıştır. Bu rakamlar koleksiyonların büyüklüğünü açıkça göstermektedir. Elbette belgelerin tamamının yok edildiği anlamına gelmemektedir ancak arşivlerin, el yazmalarının, folklor kayıtlarının ve araştırma birikiminin tehlikeye girmesi bile başlı başına ağır bir kayıptır.

Bilim dünyası 28 Eylül 2026 tarihinde daha ağır bir saldırıyla karşılaşmıştır. Kyiv’in merkezindeki Ukrayna Millî Bilimler Akademisi Başkanlık binasına Rusya’ya ait jet motorlu bir insansız hava aracı doğrudan isabet etmiştir. Üst katlarda yangın çıkmış, binada bulunan bazı insanlar alevlerden kaçmak için pencerelerden tahliye edilmek zorunda kalmıştır. Akademinin resmî açıklamasına göre saldırıda iki kişi ölmüş, bina ciddi biçimde zarar görmüştür. Hayatını kaybedenlerden biri, Akademi Başkanlığında görev yapan 44 yaşındaki Natalya Bukalo’dur.[7] Ukrayna bilim hayatının bir asrı aşan tarihine tanıklık eden bu bina, 1919 yılından beri Akademi ile ilişkili bir merkezdir. 1918’de kurulan Ukrayna Bilimler Akademisinin tarihî merkezlerinden birinin saldırıya uğraması, bilimsel kurumların savaş karşısındaki kırılganlığını bütün açıklığıyla ortaya koymuştur.

28 Eylül saldırısının ardından Türkiye Bilimler Akademisinin 30 Eylül tarihinde yayımladığı kınama açıklaması da dikkat çekicidir.[8] İki ülkenin bilim akademileri arasındaki ilişkiler, Karadeniz havzasında yürütülen akademik iş birliği ve Avrupa bilim kurumlarıyla sürdürülen temaslar dikkate alındığında, bilimsel mirasın korunması Türkiye açısından da önem taşımaktadır. Üniversitelerin, arşivlerin, kütüphanelerin ve araştırma kurumlarının gördüğü zarar, savaş sona erdikten sonra da hissedilecektir.

Son dönemde uluslararası siyasette yaşanan gelişmeler Ukrayna savaşını doğrudan etkilemektedir. Amerika Birleşik Devletleri yönetiminin savaşa ilişkin yaklaşımındaki değişimler, Avrupa devletlerini güvenlik politikalarını yeniden gözden geçirmeye yöneltmiştir. Avrupa Birliği ve NATO üyeleri uzun yıllar ihmal edilen savunma harcamalarını artırırken ortak savunma kapasitesinin güçlendirilmesine yönelik girişimler de hız kazanmıştır. Bu süreç, Avrupa güvenliğinin sürekli biçimde Amerika Birleşik Devletleri’nin askerî desteğine dayandırılamayacağını göstermiştir. Özellikle Baltık ülkeleri, Polonya ve Doğu Avrupa devletleri Rusya’yı uzun vadeli bir güvenlik tehdidi olarak değerlendirmeye devam etmektedir.

Avrupa’nın Ukrayna’ya sağladığı desteğin insanî yardım veya dış politika tercihi seviyesinde ele alınması yeterli değildir. Ukrayna’nın savunma kapasitesinin çökmesi, Avrupa’nın doğu sınırlarında silah zoruyla yaratılmış yeni bir güvenlik düzeninin ortaya çıkmasına yol açabilir. Bu nedenle Ukrayna’nın direnci ile Avrupa’nın güvenliği arasında doğrudan bir ilişki bulunmaktadır. Ukrayna’nın yalnız bırakılması, savaşı sona erdirmekten çok askerî gücün siyasî sonuç elde etmenin meşru bir aracı olduğu düşüncesini güçlendirecektir.

Karadeniz bu yeni güvenlik mimarîsinin en kritik bölgelerinden biri hâline gelmiştir. Karadeniz’de yaşanacak her gelişme Ukrayna ve Rusya ile sınırlı kalmayıp Türkiye başta olmak üzere bölge ülkelerinin güvenliğini doğrudan etkilemektedir. Deniz ticareti, enerji nakil hatları, tahıl sevkiyatı, boğazların statüsü ve kıyıdaş devletlerin askerî kapasiteleri aynı güvenlik ortamının parçalarıdır. Kırım’ın Rusya tarafından askerî bir üs ve bölgesel güç merkezi olarak kullanılması, yarımadanın Karadeniz’deki stratejik önemini daha da artırmıştır.

Karadeniz’in ve Kırım’ın geleceği Türkiye’nin dış politikasında da önemini korumaktadır. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın 15-16 Temmuz 2026 tarihlerinde gerçekleştirdiği Kyiv ziyareti bu bakımdan dikkat çekmiştir. Hakan Fidan, Ukrayna yönetimiyle yaptığı görüşmelerin yanında Kırım Tatarlarının millî lideri Mustafa Abdülcemil Kırımoğlu ve Kırım Tatar Millî Meclisi Başkanı Refat Çubarov ile de bir araya gelmiştir. 16 Temmuz tarihli ortak basın toplantısında Türkiye’nin Kırım’ın yasa dışı ilhakına ilişkin tutumunu koruduğu, Kırım Tatarlarının hakları için girişimlerini sürdüreceği ve tutuklu Kırım Tatarlarının serbest bırakılması konusunda Rus tarafıyla görüşmeler yürüttüğü ifade edilmiştir.[9] Türkiye’nin Kırım meselesini Karadeniz güvenliği, Ukrayna’nın toprak bütünlüğü ve Kırım Tatarlarının hakları çerçevesinde birlikte ele alması, önümüzdeki dönemde daha da önem kazanacaktır.

Savaş uzadıkça diplomatik çözüm arayışları da çoğalmaktadır. Farklı ülkelerin arabuluculuğunda yürütülen girişimler zaman zaman ateşkes ihtimalini gündeme getirmiştir. Ancak bugüne kadar tarafların temel taleplerinde kalıcı bir yakınlaşma sağlanamamıştır. Burada üzerinde durulması gereken temel husus, ateşkes ile adil barışın aynı anlama gelmediğidir. Ateşkes silahların geçici olarak susmasını sağlayabilir lakin çatışmanın temel sebeplerini ortadan kaldırmayabilir. Tarih, saldırının sonuçlarını muhafaza eden ateşkeslerin yeni ve daha yıkıcı savaşların hazırlık dönemine dönüştüğünü gösteren çok sayıda örnekle doludur.

Ateşkes, saldırganın işgal ettiği toprakları elinde tutmasına, askerî kapasitesini yenilemesine ve uygun zamanı bekleyerek yeniden saldırmasına imkân veren bir ara döneme dönüşürse barış üretmez. İşgal edilen devletin toprak kaybını kabullenmeye zorlandığı, saldırgan devletin ise silahla elde ettiği kazanımları muhafaza ettiği bir düzen adil sayılamaz. Savaş yorgunluğu işgalin meşruiyet belgesi olamaz. Adalet dışarıda bırakılarak sağlanan sessizlik, çoğu zaman bir sonraki savaşın hazırlık dönemidir.

Kalıcı barış, Rusya’nın güvenlik iddialarını Ukrayna’nın egemenlik ve varlığını sürdürme hakkıyla aynı düzleme yerleştirerek kurulamaz. Hiçbir devletin güvenlik kaygısı, başka bir devletin sınırlarını silahla değiştirme, yönetimini tayin etme veya halkına kendi geleceğinden vazgeçme yükümlülüğü dayatma hakkı doğurmaz. Güvenlik talebi ile işgal arasında hukukî ve ahlakî bir eşitlik kurulamaz. Ukrayna’dan barış uğruna toprağından vazgeçmesini istemek, saldırıya uğrayan devlete saldırganın faturasını ödetmek anlamına gelecektir.

Bir saldırgan işgal ettiği toprağı müzakere masasında elinde tutarak ödüllendirilebiliyorsa dünyadaki hiçbir devletin sınırı gerçek anlamda güvence altında değildir. Böyle bir çözüm Rusya-Ukrayna savaşıyla sınırlı kalmayacak, askerî güç kullanarak toprak elde etmeyi düşünen diğer devletlere de cesaret verecektir. Dolayısıyla Ukrayna’da kurulacak barış düzeninin niteliği, uluslararası sistemin geleceği bakımından doğrudan önem taşımaktadır.

***

Savaş uzadıkça uluslararası kamuoyunun dikkatinin büyük ölçüde Donbas cephesine yöneldiği görülmektedir. Buna karşılık Kırım meselesi gündemde daha az yer bulmaktadır. Bu durum Kırım’ın önemini kaybettiği anlamına gelmez. Kırım, askerî bakımdan Karadeniz’e hâkim bir yarımada olmasının yanında uluslararası hukukun, devletlerin toprak bütünlüğü ilkesinin ve bölgesel güvenlik dengelerinin merkezinde yer almaktadır. Bu nedenle Kırım’ın statüsünü göz ardı eden herhangi bir çözüm önerisinin uzun vadede kalıcı istikrar üretmesi güç görünmektedir.

Buna karşılık Kırım’ın uluslararası gündemde tutulmasına yönelik girişimler de devam etmektedir. 23 Eylül 2026 tarihinde Birleşmiş Milletler Genel Kurulunun 81. oturumu sırasında New York’ta düzenlenen Altıncı Uluslararası Kırım Platformu Zirvesi, yarımadanın statüsünün diplomatik gündemdeki yerini koruduğunu göstermiştir. Ukrayna Cumhurbaşkanlığının açıklamasına göre zirveye altmıştan fazla devletin temsilcisi katılmıştır. Zirvede Kırım’ın işgali, yarımadada yaşanan insan hakları ihlalleri ve Karadeniz güvenliği yeniden değerlendirilmiştir.[10] Bununla birlikte uluslararası toplantılarda yapılan açıklamaların yarımadada yaşayan insanların hayatında somut bir iyileşmeye dönüşmesi hâlâ önemli bir sorun olarak durmaktadır.

Uluslararası hukuk bakımından Kırım’ın statüsü değişmemiştir. Yarımada üzerindeki fiilî kontrol hukukî egemenlik meydana getirmemektedir. Bu gerçek, diplomatik tartışmaların seyrinden ve cephede oluşan güç dengelerinden bağımsız olarak varlığını sürdürmektedir. Dolayısıyla gelecekte yürütülecek müzakerelerde Kırım’ın bütünüyle gündem dışı bırakılması gerçekçi ve adil bir yaklaşım olmayacaktır.

Kırım, savaşın kenarında kalmış ikincil bir dosya olarak görülemez. 2014 yılında yarımadada kurulan işgal düzeni, 2022’de genişleyen savaşın temel halkalarından birini oluşturmuştur. Kırım’ı unutan bir barış, savaşın başlangıç noktasını görmezden gelmek anlamına gelir. Böyle bir çözüm hukuksuzluğu ortadan kaldırmayarak onu zamana yayıp kalıcı hale getirecektir. Kırım gündemden çıkarıldığında barış kurulmaz ve işgal normalleştirilir. Savaşın askerî ve diplomatik yönleri sıklıkla ön plana çıkarken Kırım Tatarlarının karşı karşıya bulunduğu sorunlar uluslararası kamuoyunda yeterince gündeme gelmemektedir. Kırım meselesi devletler arasında yaşanan bir egemenlik tartışmasına indirgenemez. Yarımadanın geleceği, Kırım Tatar halkının temel hakları ve tarihî varlığı ile doğrudan ilişkilidir

1944 sürgününün acısını ve kadim vatanlarının kaybının acısını kuşaktan kuşağa taşıyan Kırım Tatarları, bugün kendi vatanlarında yeniden baskı, soruşturma, tutuklama ve siyasî-kültürel alanın daraltılmasıyla karşı karşıyadır. İfade özgürlüğü, örgütlenme hakkı, kültürel faaliyetler ve siyasî temsil konusunda yaşanan sorunlar uzun süredir uluslararası insan hakları raporlarına yansımaktadır. Bu tablo, Kırım meselesinin harita üzerinde renk değiştiren bir toprak parçası olarak ele alınamayacağını açıkça göstermektedir.

Kırım’daki mevcut durum, siyasî baskıların sürdüğünü gösteren yeni verilerle de doğrulanmaktadır. Ukrayna Cumhurbaşkanlığı Kırım Özerk Cumhuriyeti Daimî Temsilciliğinin 5 Ekim 2026 tarihli bilgi notuna göre işgal altındaki yarımadada siyasî nitelikli adlî takibata maruz kaldığı bildirilen 322 kişinin 171’i Kırım Tatarıdır. Aynı bilgi notunda, Rus ordusunu sözde itibarsızlaştırma gerekçesiyle 1.774 idarî suç tutanağının düzenlendiği belirtilmektedir.[11] Bu rakamların tümü cezaevinde bulunan kişilerin sayısını ifade etmemekle birlikte yarımadada yaşayan insanların siyasî tutumları, düşünceleri ve çeşitli faaliyetleri sebebiyle karşı karşıya kaldıkları hukukî baskıları göstermektedir. Üstelik söz konusu baskılar, siyasî kovuşturmaya uğrayan kişilerin savunmasını üstlenen avukatlara da yönelmektedir. Nitekim Kırım Tatarlarının haklarını savunan avukatlardan Liliya Hemedji, Rustem Kyamilev ve Nazim Şeyhmambetov’un Temmuz 2022’de avukatlık statüleri sona erdirilerek ceza davalarında müdafilik yapmaları engellenmiştir. Şeyhmambetov ise aynı yıl meslektaşı Edem Semedlyaev’in savunmasını üstlendiği bir duruşma sırasında gözaltına alınmış ve sekiz gün idarî hapis cezasına çarptırılmıştır.[12] Avukatlara yönelik baskılar sonraki yıllarda da devam etmiştir. Aralık 2025’te Akmescit (Simferopol)’te Kırım Tatarlarının haklarını savunan avukatların bürolarında aramalar yapılmış ve avukat müvekkil gizliliği kapsamında bulunan belgelere el konulmuştur.[13] Temmuz 2026’da ise aralarında Kırım Tatarlarının savunmasını üstlenen isimlerin de bulunduğu 16 avukatın Rus makamlarınca tutulan sözde yabancı ajanlar listesine alındığı bildirilmiştir.[14] Birleşmiş Milletler Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılması Komitesinin 2026 yılında üç Kırım Tatar avukatın başvurusu üzerine verdiği karar da bu kişilerin çeşitli haklarının ihlal edildiğini ortaya koymuştur.[15] Bütün bu gelişmeler, yarımadada siyasî ve kültürel hayat üzerindeki baskıların yanı sıra bağımsız savunma faaliyetlerinin de ciddi biçimde sınırlandırıldığını ve adil yargılanma hakkının kullanılmasının giderek güçleştiğini göstermektedir.

Kırım Tatar ailelerinin karşı karşıya kaldığı sorunlar tutuklamalarla sınırlı kalmamaktadır. Aramalar, soruşturmalar, uzun süreli yargılamalar ve cezaevi ziyaretleri, birçok aile için günlük hayatın parçası hâline gelmiştir. Üstelik genç kuşakların eğitim ve kültürel gelişimi üzerindeki baskılar da devam etmektedir. Ukrayna Cumhurbaşkanlığı Temsilciliğinin Ekim 2026 tarihli raporu, çocukların askerî eğitim faaliyetlerine yönlendirilmesi ve okullarda savaş propagandasının yaygınlaştırılmasıyla ilgili örnekler içermektedir.[16] Kırım Tatarlarının kendi dillerini, kültürlerini ve millî kurumlarını yaşatabilmeleri için ihtiyaç duydukları ortam, uzun süredir giderek daralmaktadır. İşgal altında geçen her yıl, özellikle çocukların ve gençlerin geleceklerini etkilemektedir.

Birleşmiş Milletlerin 20 Mart 2026 tarihinde yayımladığı inceleme, Rusya’nın işgal ettiği Ukrayna topraklarında vatandaşlık dayatması, askerî hizmete zorlama, zorla yerinden edilme ve geri dönüşü engelleyen uygulamaların boyutlarını da ortaya koymuştur.[17] Kırım Tatarlarının tarihî tecrübeleri düşünüldüğünde bu gelişmeler ayrı bir önem taşımaktadır. 1944 yılında vatanlarından sürülen bir halkın bugün yeniden göçe zorlanma, siyasî baskı ve kültürel varlığını koruma mücadelesiyle karşılaşması, tarihin ağır bir devamlılığıdır. Yaşanan hadiselerin her biri geçmişteki büyük felaketleri hatırlatmakla beraber günümüzün kendine özgü hukukî ve insanî sorumluluklarını da gündeme getirmektedir.

Kırım Tatarları barış masasının kenarında hatırlanacak mağdur bir topluluk değildir. Onlar yarımadanın yerli halkı ve Kırım’ın geleceğinin aslî muhatabıdır. Kırım Tatarlarının iradesini dışlayan bir çözüm yarımadaya barış getirmeyecek, işgalin meydana getirdiği sessizliği kalıcılaştıracaktır. Kırım sıradan bir insan için haritaya bakıldığında görünen bir yarımadadır lakin Kırım Tatarları açısından ise vatan, tarih ve gelecektir. Bu nedenle Kırım Tatarlarının siyasî temsili, kültürel hakları, güvenliği ve vatanlarında özgürce yaşama hakkı, savaş sonrasında kurulacak düzenin tali bir başlığı olarak görülemez. Kırım Tatarlarının bulunmadığı bir Kırım çözümü, yarımadanın yerli halkına rağmen kurulmuş bir düzen olacaktır. Böyle bir yaklaşım tarihî adaletsizlikleri gidermek yerine yeni mağduriyetler üretecektir. Kalıcı barıştan söz edilecekse Kırım Tatarlarının hakları, güvenlikleri ve siyasî iradeleri açık güvencelere bağlanmalıdır.

Kırım Tatarlarının bu savaşta üstlendikleri rol, yarımadada yaşayanların maruz kaldıkları baskılarla birlikte değerlendirilmelidir. Ukrayna ordusunda görev yapan Kırım Tatar askerler, 2014 yılında işgal edilen vatanlarının geleceğini Ukrayna’nın bağımsızlığıyla birlikte görmektedir. Aralarında Kırım’dan ayrılmak zorunda kalanlar, sürgünden sonra vatanlarına dönen ailelerin çocukları ve genç yaşta gönüllü olarak orduya katılanlar bulunmaktadır. Savaşın yıllar içerisinde pek çok Kırım Tatar ailesinden aldığı canlar, bu mücadelenin insanî bedelini açıkça göstermektedir. Her kayıp, ailesinin ve yakınlarının yanında Kırım Tatar halkının da ortak hafızasına eklenmektedir.

Bunlardan biri 31 Mayıs 2023 tarihinde Luhansk bölgesindeki Karmazinivka yakınlarında hayatını kaybeden Kırım Tatar sınır muhafızı Timur Mateyev’dir. 1988 yılında sürgün yerlerinden biri olan Özbekistan’da dünyaya gelen Timur, ailesiyle 1996 yılında Kırım’a dönmüştür. 2014 yılındaki işgalin ardından yarımadadan ayrılmak zorunda kalmış, 2022 yılında Ukrayna ordusuna katılmıştır.[18] Hayatı, Kırım Tatarlarının son seksen yılda yaşadığı sürgün, vatana dönüş, yeniden yerinden edilme ve savaş tecrübelerini bir arada taşımaktadır. Aynı mücadelenin bir başka ismi Dilyaver Seythalilev’dir. Ukrayna askerî istihbaratına bağlı özel bir birlikte görev yapan Dilyaver, 16 Ocak 2025 tarihinde Pokrovsk yakınlarında dört silah arkadaşını kurtardıktan sonra aldığı yaralar sebebiyle hayatını kaybetmiştir. Kendisine ölümünden sonra Ukrayna Kahramanı unvanı verilmiştir. ^[19]

26 Nisan 2025 tarihinde hayatını kaybeden Zinur Ametka ise henüz 21 yaşındaydı. Zaporijya bölgesinde Kırım Tatar bir ailede doğmuş, üniversite öğrenimini sürdürürken 2023 yılında gönüllü olarak Ukrayna savunma güçlerine katılmıştı. Azak (Azov) birliğinde görev yapan Zinur, savaş sırasında hayatını kaybettiğinde arkasında yarım kalan bir öğrenim hayatı ve büyük bir aile bıraktı.[20]

Son olarak 1 Ekim 2026 tarihinde hayatını kaybeden Kırım Tatar pilot Marat Redvanoviç Mambetov’un ölümü, bu kayıpların en güncel örneklerinden biridir. 2001 yılında Zaporijya bölgesindeki Melitopol çevresinde dünyaya gelen Mambetov, Ukrayna Hava Kuvvetlerinin 40. Taktik Havacılık Tugayında MiG-29 pilotu olarak görev yapıyordu. Muharebe görevi sırasında uçağı Rus füzesiyle vurulmuş, uçaktan fırlatma sistemiyle ayrılmasına rağmen kurtulamamıştır. Hayatını kaybettiğinde henüz 25 yaşındaydı.[21] 6 Ekim tarihli 1031/2026 sayılı Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kendisine ölümünden sonra Ukrayna Kahramanı unvanı verilmiştir.[22] Timur Mateyev’den Zinur Ametka’ya, Dilyaver Seythalilev’den Marat Mambetov’a kadar uzanan bu kayıplar, farklı kuşaklardan Kırım Tatarlarının Ukrayna’nın bağımsızlığı uğruna verdiği mücadelenin insan yüzünü oluşturmaktadır. En azından bugünkü kamuya açık kayıtlarda Kırım Tatar askerlerin toplam kaybına ilişkin güvenilir ve eksiksiz bir istatistik bulunmadığından kesin bir sayı vermek mümkün değildir.

Cephede hayatını kaybeden bu insanların isimleri, Kırım Tatarlarının savaş karşısındaki tutumunun da hatırlanmasına vesile olmalıdır. 1944 sürgününün hatırası ailelerin hafızasından silinmeden, 2014 yılında yaşanan işgal yeni bir kırılma meydana getirmiştir. 2022’den beri devam eden savaş ise bu halkın başka evlatlarını cephelerde kaybetmesine yol açmıştır. Böyle bir ortamda Kırım Tatarlarından gelecekte nasıl bir düzen içerisinde yaşayacakları hakkında söz hakkından vazgeçmelerini beklemek, onların uğradıkları kayıpların ve tarihî tecrübelerinin görmezden gelinmesi olacaktır.

Ukrayna savaşı beşinci yılı içerisinde devam ederken çatışmanın kısa vadede kesin bir askerî sonuçla sona ereceğini söylemek güç görünmektedir. Tarafların savaşma kuvveti devam etmekte, uluslararası destek mekanizmaları sürmekte ve diplomatik girişimler henüz kalıcı bir uzlaşma üretebilmiş değildir. Bununla birlikte geçen yıllar önemli bir gerçeği ortaya koymuştur. Modern savaşlar cephedeki çatışmalarla sınırlı biçimde kazanılmamakta veya kaybedilmemektedir. Enerji altyapısından ekonomik dayanıklılığa, teknolojik üstünlükten uluslararası desteğe, toplumsal dirençten savunma sanayisinin üretim kapasitesine kadar çok sayıda unsur savaşın sonucunu belirlemektedir. Ukrayna’da yaşananlar bu dönüşümün en açık örneklerinden biridir.

Savaşın uzaması, uluslararası toplumun temel meseleleri ikinci plana itmesine yol açmamalıdır. Kırım bunların başında gelmektedir. Kırım’ın hukukî statüsü, Karadeniz’in güvenliği ve Kırım Tatarlarının geleceği birbirinden bağımsız konular olarak görülemez. Bu başlıklar aynı sorunun birbirini tamamlayan parçalarıdır. Kalıcı barış, bu unsurların birlikte ele alındığı ve uluslararası hukukun pazarlık konusu yapılmadığı bir süreç sonunda mümkün olabilir.

Ukrayna’ya toprağından vazgeçmesini gerçekçilik, Kırım’ı unutmayı barış, Kırım Tatarlarının sessizliğini ise istikrar olarak sunan formüller adalet üretmez. Böyle bir düzen saldırının sonuçlarını ortadan kaldırmak yerine ödüllendirir. Silahla çizilen sınırlar kabul gördüğü gün başka devletlerin sınırları da tartışmaya açılmış olacaktır.

Bu nedenle Ukrayna’nın egemenliğinin, Kırım’ın hukukî statüsünün ve Kırım Tatarlarının temel haklarının korunması, uluslararası hukukun temel ilkelerinden kaynaklanan bir zorunluluktur. Bu ilkelerin savunulması, askerî güç kullanılarak devletlerin sınırlarının değiştirilmesine ve halkların temel haklarının ihlal edilmesine karşı açık bir duruş sergilenmesi bakımından önem taşımaktadır. Ukrayna’da kurulacak barış, saldırganlığın kazanç sağladığı bir düzen meydana getirirse geleceğin savaşlarına davetiye çıkaracaktır. Buna karşılık Ukrayna halkının iradesine, devletin toprak bütünlüğüne ve Kırım Tatarlarının vatan hakkına dayanan bir çözüm, Avrupa ve Karadeniz havzası için daha güvenli bir gelecek oluşturabilir.

Bugün tartışılması gereken esas soru savaşın ne zaman biteceğinden ziyade savaş sona erdiğinde nasıl bir barışın kurulacağıdır. Kurulacak düzen uluslararası hukuku güçlendirmek yerine fiilî işgal durumlarını meşrulaştırırsa Ukrayna’da susan silahlar başka coğrafyalardaki yeni çatışmaların habercisi olabilir. Hukukun üstünlüğünü, devletlerin egemen eşitliğini ve halkların temel haklarını esas alan bir barış ise Ukrayna’nın sınırlarını aşarak Avrupa’nın, Karadeniz havzasının ve uluslararası düzenin geleceği açısından sağlam bir zemin teşkil edecektir.

 

* 2023 yılında Eskişehir Osmangazi Üniversitesi’nde hazırladığı “I. Sahib Giray Han ve Dönemi” başlıklı teziyle tarih alanında doktora derecesini aldı. Doktora tezi, 2025 yılında Efe Akademi Yayınları tarafından aynı adla kitap olarak yayımlandı. Başlıca çalışma alanını Kırım Hanlığı ve diğer Altın Orda ardılı devletlerin siyasî tarihi oluşturmakta olup bu konularda yayımlanmış çok sayıda akademik makalesi bulunmaktadır.

[1] Emel, Sayı: 293 Ekim-Kasım-Aralık 2025 içinde.  https://emelvakfi.org/emeldergisi/kirimin-isgali-ukrayna-savasi-ve-adil-baris-sorunu/.

[2] https://ukraine.ohchr.org/en/Protection-of-Civilians-in-Armed-Conflict-August-2026.

[3] https://ukraine.un.org/en/320943-un-human-rights-monitors-report-highest-monthly-number-civilian-deaths-and-injuries-ukraine.

[4] https://www.president.gov.ua/en/news/u-prilukah-prezident-razom-iz-ministrom-zakordonnih-sprav-ve-106789 ; https://www.reuters.com/world/europe/russia-strikes-ukraines-kyiv-fresh-wave-attacks-2026-10-07.

[5] https://www.pravda.com.ua/eng/news/2026/10/11/8057459/.

[6]https://www.nas.gov.ua/news/pid-chas-masovano-ataki-na-kiv-postrazhdali-naukovi-ustanovi-nan-ukrani-ta-unikalni-arhivni-fondi.

[7]https://www.nas.gov.ua/news/rosiyskiy-teror-proti-ukransko-nauki-zayava-nacionalno-akademi-nauk-ukrani; https://www.nas.gov.ua/news/svitla-pamyat-natali-bukalo-yaka-zaginula-vnaslidok-rosiyskogo-udaru-po-prezidi-nan-ukrani.

[8]https://www.tuba.gov.tr/tr/haberler/akademiden-haberler/ukrayna-ulusal-bilimler-akademisine-yonelik-saldiri-hakkinda-kamuoyu-aciklamasi.

[9]https://www.mfa.gov.tr/sayin-bakanimizin-ukrayna-yi-ziyareti–15-16-temmuz-2026–kiev.tr.mfa; https://www.mfa.gov.tr/disisleri-bakani-sayin-hakan-fidan-in-ukrayna-disisleri-bakani-andriy-sibiha-ile-ortak-basin-toplantisi-16-temmuz-2026.tr.mfa.

[10] https://www.president.gov.ua/en/news/u-nyu-jorku-pid-chas-sesiyi-generalnoyi-asambleyi-oon-uzhe-v-106537.

[11]https://ppu.gov.ua/press-center/operatyvna-informatsiia-shchodo-sytuatsii-na-tymchasovo-okupovaniy-terytorii-avtonomnoi-respubliky-krym-ta-mista-sevastopolia-stanom-na-5-zhovtnia-2026-roku/.

[12]https://www.frontlinedefenders.org/en/node/7474; https://rm.coe.int/report-on-crimean-tatars-by-dunja-mijatovic-commissioner-for-human-rig/1680aaeb4b.

[13]https://crimean-solidarity.org/news/2025/12/12/centr-e-provel-obysk-v-ofise-krymskix-pravozashhitnikov-oni-nazvali-eto-aktom-ustrasheniya-3369.

[14] https://www.lawyersforlawyers.org/escalating-attacks-on-crimean-lawyers-by-the-russian-state.

[15] https://digitallibrary.un.org/record/4125764.

[16]https://ppu.gov.ua/press-center/operatyvna-informatsiia-shchodo-sytuatsii-na-tymchasovo-okupovaniy-terytorii-avtonomnoi-respubliky-krym-ta-mista-sevastopolia-stanom-na-5-zhovtnia-2026-roku.

[17]https://ukraine.ohchr.org/en/Forced-displacement-from-territory-of-Ukraine-occupied-by-the-Russian-Federation.

[18]https://ctrcenter.org/ru/dva-goda-nazad-zashhishhaya-ukrainu-pogib-krymskotatarskij-voennosluzhashhij-timur-mateev.

[19] https://gur.gov.ua/content/seitkhaliliev-diliaver.html.

[20]https://suspilne.media/crimea/1007935-mayisnin-2-nde-zaporijjada-arbiy-zinur-ametkani-defin-etecekler-qirimtatar-milliy-meclisi/.

[21] https://uinp.gov.ua/hvylyna-movchannya/pamyati-pryvyda-kyyeva-marata-mambetova.

[22] https://www.president.gov.ua/documents/10312026-62069.