KIRIM TARİHİNE BİR BAKIŞ*

 

Jean-Sylvestre MONGRENİER**

Türkçeye Çeviren: Bülent TANATAR

Ukrayna’nın savaş alanının derinliklerine yaptığı saldırıların stratejik durumu değiştirdiği bir dönemde, Kırım’ın tarihine tekrar bakmak faydalı olacaktır. Vladimir Putin’in saray darbesiyle devrilmesi ve Rus devletinin çöküşüyle birlikte gerçekleşmesi dışında, bu saldırıların oyunun seyrini değiştirmeye yetmesi olası görünmüyor. Savaş alanında manevra kabiliyetinin yeniden kazanılmaması durumunda, Ukrayna’dan alınan toprakların geri verilmesi belirsizdir. Gerçek şu ki, “her zaman Rusya’ya ait olan” topraklar efsanesi incelemeye dayanmıyor.

Bin yıllar boyunca Kırım Yarımadası (yaklaşık 30.000 km²) ardı ardına gelen egemenliklerin altında kaldı ve Rusya’nın varlığı tarihinin nispeten geç bir döneminde gerçekleşti. Kırım’ın kuzey kısmı bozkır bölgesine aittir ve yarımada, Avrasya’nın kalbinden gelen göçebe halklar tarafından iskân edilmektedir. Dağlar tarafından sert kuzey havasından korunan güney kısmı, Karadeniz’e tamamen açıktır ve Akdeniz iklimine sahiptir. Antik çağda, Herodot’un Tauris olarak adlandırdığı bölgede Hint-Avrupa dilleri konuşan halklar yaşamıştır: Kimmerler, İskitler ve Sarmatlar. Tauris daha sonra Helen ve ardından Roma kontrolüne girdi. Romalılar, Roma sınırının (limes) bir bölümünü ve İmparatorluğun önemli ticaret yollarını korumak için Sarmat birliklerini görevlendirdiler.

Kırım ve Büyük Avrasya Bozkırı

Geç Antik Çağ’da (klasik tarih yazımının Geç Roma İmparatorluğu döneminde), Karadeniz’deki Sarmatlar Gotların egemenliği altına girdi. Ancak Doğu Roma İmparatorluğu, yarımadanın güney kesiminde konumlarını korudu. Zamanla Gotlar, Helenleşip Hristiyanlaşırken, Erken Orta Çağ’a kadar süren ayrı kimliklerini de korudular. 4. yüzyılda, o zamanlar günümüz Ukrayna anakarası ve yarımadası topraklarına yayılan Got krallığı, batıya doğru ilerleyen Hunlar tarafından yenilgiye uğratıldı. O zamandan itibaren Kırım’ın kuzey kısmı, Orta Asya’dan gelen Altay halklarının (bu halklar Türk-Moğol dilleri konuşuyordu) egemenliği altına girdi. Hunların yerini Bulgarlar, Hazarlar, Kumanlar (veya Kıpçaklar) ve Peçenekler aldı; bu halkların dinamikleri Hazar Denizi’nden Tuna’ya kadar uzanan geniş bir alanı kapsıyordu. Buna karşı koymak için Konstantinopolis, bunlardan bazılarıyla ittifak kurarak diğerlerine karşı çıktı ve güney Kırım’ı askerî bir eyalete dönüştürdü (“Hersonisos thema’sı”).

Haçlı Seferleri ve 1204’te Konstantinopolis’in Latinler tarafından ele geçirilmesiyle, Ceneviz ve Venedik şehir devletleri Kırım’da müstahkem ticaret merkezleri kurabildiler. Böylece İtalyan tüccarlar, İpek Yolu boyunca dolaşan zenginliğin bir kısmını ele geçirdiler; Kırım, hem Bizans ve Mısır Doğu’su hem de kıta Batı’sı ile ticaret için bir merkez görevi görüyordu. 13. yüzyılda Moğollar, diğer adıyla Tatarlar, sahneye çıktılar. Cengiz Han’ın torunu Batu’nun komutasında Kıyiv yıkıldı (1240), Orta Çağ Rus’u fethedildi ve Kırım, Altın Orda Hanlığı’nın, diğer adıyla Kıpçak Hanlığı’nın kontrolüne geçti. O zamandan itibaren Tatar etkisi, birkaç yüzyıl boyunca Kırım tarihine hâkim oldu. Moğol egemenliği, “Büyük” olarak bilinen III. İvan’ın hükümdarlığı sırasında 1480’de sorgulandı. Kısa süre sonra, Korkunç İvan IV, bir karşı saldırı başlatarak Kazan ve Astrahan’ı ele geçirdi (1552-1554). Çar unvanını alan ilk kişi oldu ve Moskof Prensliği Rusya oldu. Bu yeni isim, Kıyiv Rus’unun prestijli medeniyet mirasını sahiplenmeyi ve güney bozkırlarına yönelik iddialarını meşrulaştırmayı amaçlıyordu. Bu bozkırlar o dönemde Baltık-Karadeniz ekseninde yer alan Lehistan-Litvanya Birliği ile Geray hanedanı tarafından yönetilen Kırım Tatarları arasında çekişme konusuydu.

Moğol İmparatorluğu’nun çöküşünden sonra bölgesel bir hanlığa dönüşen Kırım Tatar toprakları, Doğu ve Batı arasındaki ticarete aktif olarak katılan önemli bir ticarî ve kozmopolit merkezdi. Yukarıda bahsedilen İtalyan ticaret merkezlerinin yanı sıra, Yunan, Ermeni, Arap ve Yahudi (Karay) tüccar topluluklarına da ev sahipliği yapıyordu. 15. yüzyılın sonlarında Kırım Hanlığı, bir dereceye kadar özerkliğini koruyarak Osmanlı İmparatorluğu’nun kontrolüne girdi. 16. yüzyılda bile Tatar orduları Dinyeper [Özi] ve Don [Tın] nehirlerinden yukarı çıkarak Moskova’yı işgal etti (1571 ve 1577’de Tatarlar Moskova’yı yaktı). 17. ve 18. yüzyıllarda Rus İmparatorluğu güneye doğru genişledi ve günümüz Harkiv bölgesindeki güney bozkırlarının bir kısmı sınır bölgesi (“Ukrayna”) haline geldi. II. Katerina döneminde, Karadeniz’in kuzeyindeki topraklar Ruslar ve Osmanlılar arasında jeopolitik rekabetin konusu oldu. 1768 ile 1774 yılları arasında yaşanan Rus-Osmanlı Savaşı, II. Katerina’nın ordularının zaferiyle sonuçlandı ve “Yeni Rusya” kuruldu. Karadeniz’in kuzey kıyıları ve Kırım Yarımadası ilhak edilerek Tavrida Valiliği’ne dahil edildi. Bu ilhak, bir başka Rus-Osmanlı Savaşı’nı (1787-1792) sona erdiren Yaş Antlaşması ile resmileştirildi.

Rus-Sovyet Hâkimiyeti

Kırım daha sonra Rus donanma aygıtında ve “ılık denizler” stratejisinde önemli bir rol üstlendi (Sivastopol limanı 1783’te inşa edildi). Burada Tatarlar zulüm gördüler ve 300.000’i Kırım’ı terk ederek Osmanlı İmparatorluğu’na gitti. Çar hükümeti, Slav, Alman, Ermeni ve Yunan yerleşimcilere çağrıda bulunarak yeniden nüfuslandırma politikası izledi. Kırım Savaşı (1853-1856) sırasında Tatarlar iç bölgelere sürüldü ve 200.000’i sürgüne gitti. Böylece Tatarlar Kırım’da azınlık haline geldi ve kolonizasyon ve nüfus transferleri, yarımadanın Ruslaştırılmasıyla birlikte gerçekleşti. Birinci Dünya Savaşı, Çarlık İmparatorluğu’nun gelecekteki beklentilerini sorgulattı. İmparatorluk 1880’ler ve 1890’lardan beri kapsamlı bir dönüşüm geçiriyordu (muhtemelen liberal bir evrim?), bu da 1917’deki yenilgi ve devrimle aniden durdu. Brest-Litovsk Antlaşması’ndan (3 Mart 1918) sonra Kırım, Bolşeviklerin geçici olarak terk ettiği topraklar arasındaydı. Çok kısa sürede, Merkezî Güçlerin yenilgisinin ardından Müttefiklerin çeşitli derecelerde desteklediği Beyaz orduların üslerinden biri haline geldi. 1920’de General Wrangel’in ordusu Bolşevikler karşısında Kırım’ı tahliye etti. Başlangıçta, Tatarların ulusal hakları “Kırım Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti” (1921) çerçevesinde vurgulandı. 1927-1930’dan itibaren Stalin’in tasfiyeleri, “dekulakizasyon” ve açlıklar nüfusu perişan etti. Hitler-Stalin ittifakının bozulması ve 22 Haziran 1941’de Barbarossa Harekâtı’nın başlatılmasıyla birlikte, savaş ve Büyük-Rus Bolşevizmindeki gelişmeler, Rus olmayan unsurların baskılanmasına güç kattı.

Bu zulümler, 1942 yazında bazı Tatarların Alman birliklerine gösterdiği sıcak karşılamayı açıklıyor. Berlin, “Merkezî Müslüman Komitesi”nin kurulmasına izin verdi ve altı Tatar taburu oluşturuldu. Alman ordusu Kırım’dan çıkarılınca, Tatarlar “işbirlikçi halk” olarak kınandı ve Stalin onların sürülmesini emretti (11 Mayıs 1944 tarihli kararname). 18-20 Mayıs 1944 tarihleri ​​arasında, %40-50’si on altı yaşın altındaki çocuklardan oluşan yaklaşık 200.000 Tatar, Orta Asya’ya giden yük vagonlarına tıkıştırıldı. Kısa bir süre sonra, Kırım’dan Bulgarlar, Yunanlar ve Ermeniler de sürüldü. Sovyet ordusundan terhis edilmiş Tatar askerleri de kısa süre sonra onları takip edecekti. Binlerce sürgün yolculuk sırasında hayatını kaybetti ve bu insanların dörtte biri sonraki dört yıl içinde yok oldu. Kırım’da Tatar toprakları Rus yerleşimcilere tahsis edildi, yer adları sistematik olarak değiştirildi ve özerk cumhuriyet ortadan kaldırılarak Rusya’ya ilhak edildi.

Hruşçov 1954’te Kırım’ı Ukrayna’ya devrettiğinde, Tatarların varlığı artık geçmişte kalmıştı (birkaç etnik Tatar savaş dulu hâlâ oradaydı). Kazakistan ve Özbekistan’da “özel yerleşimci” statüsüne indirgenen Tatarlar, 1956’da yaşam koşullarında bir iyileşme yaşadılar. 1967’de rehabilite edilmelerine rağmen, Kırım’a dönmeleri yasaklandı ve ulusal haklarını geri kazanamadılar. Tatarların atalarının topraklarına dönmelerine ancak 1989’da izin verildi. Toplam 400.000 kişiden sadece yarısından biraz fazlası geri dönebildi, ancak Stalin’in el koyduğu evleri ve toprakları geri alamadılar. Toprak sorunu, Tatarlar (%15) ve Kırım Rusları (%60) arasındaki zorlu ilişkilerin bir bileşenidir.

Rusya’nın Ukrayna Kırım’ına Baskısı

SSCB’nin çöküşüyle birlikte Kırım ve Sivastopol deniz üssünün kaderi, Rusya ve Ukrayna arasında jeopolitik bir çatışmanın merkezine oturdu (Kırım sakinleri Ukrayna’nın bağımsızlığı lehine oy kullanmıştı). Ancak Rusya’nın Ukrayna’nın nükleer silahsızlandırılmasına ilişkin Budapeşte Mutabakatı’nı imzalaması, Kırım da dahil olmak üzere Ukrayna’nın sınırlarının tanınması anlamına geliyordu. 1997’de imzalanan Rusya-Ukrayna Dostluk ve İşbirliği Antlaşması için de aynı durum geçerli. Buna karşılık Moskova, kira ödemesi ve doğalgaz fiyatlarında indirim koşuluyla Sivastopol deniz üssünü kullanmaya devam edebiliyordu. “Turuncu Devrim” (2004) ve Moskova Sivastopol üssünün kullanımını kaybetmekten endişe duyarken Ukrayna’yı NATO ve Avrupa Birliği’ne sokmaya kararlı Batı yanlısı bir ekibin iktidara gelmesi, Ukrayna’da sonuçlar doğurdu.

Rus deniz kuvvetlerinin Gürcistan’a karşı savaşa katılmak üzere bu üsten ayrılmasıyla (Ağustos 2008) gerilim özellikle yüksekti. Birkaç ay önce Fransa ve Almanya, Ukrayna ve Gürcistan’ı da kapsayacak şekilde NATO’nun genişlemesini reddetmişti (Bükreş Zirvesi, 2-4 Nisan 2008). Ancak, 2009’da Rus yanlısı Bölgeler Partisi’nin iktidara gelmesi bu jeopolitik çatışmayı hafifletti. Kıyiv, NATO üyeliği başvurusunu geri çekti, tarafsız bir statü benimsedi ve Sivastopol deniz üssünün kirasını 2042’ye kadar uzattı. Kısacası, NATO’dan çekilmenin karşılığı olarak Brüksel ile daha yakın ilişkiler kurma olasılığı sunuldu. 2013 yılında, Avrupa Birliği ile ortaklık ve serbest ticaret anlaşması imzalamaya hazırlanan Kıyiv’e Rusya’nın uyguladığı baskı, Kırım’da yankı buldu: Vladimir Putin, yarımadayı 18 Mart 2014’te yasadışı bir şekilde ilhak etti. O zamandan beri Rusya, Kırım’ı sözde özerk bir cumhuriyet haline getirirken, Sivastopol federal şehir statüsünü korudu. Birkaç yıl sonra, “Putin Köprüsü”nün inşası, Kırım’ın Rusya tarafından ilhakını sembolize etmeyi amaçlıyordu.

Ukrayna’daki savaş, 24 Şubat 2022’de başlatılan “özel askerî operasyon” ile yeni bir boyut kazandığında, Kırım, anakarada faaliyet gösteren Rus ordusu için bir arka üs ve Karadeniz havzası için bir “uçak gemisi” görevi gördü (Rus askerî literatüründe “güney stratejik kalesi” olarak anılır). Ukrayna saldırıları nedeniyle Azak Denizi ve Kafkas kıyılarındaki (Novorossiysk) limanlara, hatta 2008’de Gürcistan’dan ele geçirilen ve sözde bağımsız olan Abhazya’ya kadar geri çekilmek zorunda kalan Rus donanmasının Batı Karadeniz’deki kontrolünü hızla kaybettiği iyi bilinmektedir. Yaklaşık 1600 günlük savaşın ardından Kırım fiilen kuşatılmış, ikmal hatları kesilmiş ve “Putin Köprüsü” Ukrayna saldırılarına maruz kalmıştır (köprüyü korumak için tasarlanan S-400’ler etkisiz hale getirilmiştir). Genel durum, yarımada için bir dizi olasılık ortaya koymaktadır.

Sonuç olarak: Yeni Perspektifler Açmak

Uzun zamandır “gerçekçiler”, Ukrayna’nın kaçınılmaz olarak yenilgiye uğramasını ve bir kalıntı devletin varlığını sürdürmesi için Kırım üzerinde Rus egemenliğini tanımasını istiyorlardı. Bu, Donbas’ı ve (onların gözünde) birkaç “önemsiz” şeyi, yani ülkeyi “Nazilerden arındırma” bahanesiyle Moskova Patrikhanesi ve birkaç diğer kurumsal araç aracılığıyla Ukrayna siyasetine “müdahale etme hakkı” (bir oksimoron) verilmesini içeriyordu. Kısacası, Ukrayna’nın parçalanması ve Dinyeper Nehri’nin batısındaki kısmının Moskova’nın uydu devleti olması kaderinde vardı. Ukraynalılar ise, tarihleri (Holodomor) ve işgal altındaki nüfusun mevcut durumu göz önüne alındığında, en kötüsünden korkmak için her türlü nedene sahiptiler.

Bugün Ukrayna yenilmemiş durumdadır ve inisiyatifi yeniden ele geçirmiştir; askerî gerçeklerin yönü, sözde gerçekçilerin tahminlerini geçersiz kılmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri’nde Trump yönetimi, öngördüğü “Nixon in reverse”in (tersine Nixon’ın) anlamsızlığını nihayet anlamış gibi görünüyor (ancak Amerikan başkanının yanlış adımlarına karşı dikkatli olmalıyız). Son olarak, jeo-tarihsel bir perspektiften bakıldığında, farklı zaman ölçeklerinde incelenen geçmiş olaylara dair bilgi, Kırım’la ilgili Rus anlatısını veya Ukrayna’nın tamamıyla ilgili anlatıyı hiçbir şekilde meşrulaştırmaz. Bu nedenle, bu yarımadanın ve geçici olarak kaybedilen diğer toprakların anavatana dönüşünü düşünmeli ve buna hazırlanmalıyız.

* Desk Russie’nin internet sitesinde https://desk-russie.eu/2026/07/05/regard-sur-lhistoire-de-la-crimee.html adresinde 5 Temmuz 2026 tarihinde Fransızca olarak yayınlanan yazının Türkçe çevirisidir. Yazıda Kırım Tatar etnoniminin tarihsel ve semantik özgüllüğü göz ardı edilerek muğlak “Tatarlar” şeklinde bir tabir benimsenmesini bazı jeopolitikçilerin sürç-i lisanına olmasa da derinliğe boş veren kolaycılığına verip geçelim. 

** Tarih ve Coğrafya Profesörü ve Fransız Jeopolitik Enstitüsü’nde (Paris VIII Üniversitesi) araştırmacı.