ULU ŞEİTİMİZNİÑ AZİZ HATIRASI ÖGÜNDE NELER YAPTIQ, NELER YAPMALI EDİK?

Teessüf ki, cevaplar iç de qanaatlendirici kibi degildir. Alayıq onıñ ayatı, faaliyeti ve edebiy yaratıcılığı ile bağ­lı tedqiqatlarnı. Doğrusını aytqanda, qaç yıl oldı, Noman Çelebicihan ile alâqalı yañı tarihiy bilgiler (arhiv materialları, hatırlavlar ve saire) ortağa iç çıqmay… Ebet, er yıl bir şeyler yapıla, bir şeyler yazıla. Atta olduqça salmaqlı çalışmalar bile dünya yüzü köre. Misal, 2015 senesi Qırım ve Avdet gazetalarında belli yazıcı ve Qırımtatarlarnıñ büyük dostu, ürmetli Timur Pulatovnıñ N. Çelebicihan ile alâqalı materialları, şu cümleden, Ölümge “Yoq!”, Dep Ayt: Noman Çelebicihanıñ Soñki Facialı Künleri Aqqında İkâye adlı eseri basılğan edi. Lâkin bu – büyük ölçüde bediiy bir eser edi, em de o, N. Çelebicihan ayatınıñ tek soñki aylarına bağışlanıp, daa ziyadesinen, endi bilingen materiallarğa esaslanıp yazılğan edi. Biz ise şimdi, ilk evelâ, büsbütün yañı arhiv ve tarihiy menbalarnı közde tutamız. Böyle materiallar ise aman aman yoqtır…

Bugün gece elimizdeki eñ tafsilâtlı tedqiqat – ta 2002 senesi merhum şairimiz Yunus Qandımnıñ çıqarğan kitabı­dır.[2] Soñ derece qıymetli bu kitapqa iç bir itirazı­mız yoq, epimiz içün o, bir masa kitabı olğandır. Amma laf tarihımıznıñ eñ parlaq sımalarından biri olğan, er yıl eppeyice añıl­ğan insan aqqında kete. Eminmiz ki, Yunus ağa sağ olsa edi, bu kitap bile, kölemi eki-üç qat arttırılıp, daa da neşir olunır edi. Zaten “birin­ci kitap” olaraq çıqqan edi, yani eñ azın­dan, planda ekincisi de bar edi… Amma müellif rahmetli oldı, mevzu ile alâqalı araştırmalar da toqtaldı demek mümkündir…

İşte, N. Çelebicihannıñ feciy ölüminiñ 100 yıllığını tüşünir ekenmiz, biz bu kibi işlerñi mıtlaqa yerinden köçürmelimiz. Bu şerefli bir borcdır, o da, esasen, mesele ile alâqadar mütehassıslar, hususan, tarihçı ve edebiyatşınaslarnıñ omuzlarına tüşe…

Aslında, araştırılacaq meseleler de pek yahşı belli ve olar ile meşğul olmaq içün iç bir mania körünmey. Misal, N. Çelebicihannıñ ailesi ve doğ­ğan köyüne dair malümat, şu cümleden, arhiv materialları, azmı-çoq, bar. (Bu saada biz büyük minnetdarlıq ile rahmetli tarihçı ve jurnalistimiz İbraim Abdullayevni añmalımız). Lâkin Nomannıñ oquv yılları ve yurtları ile alâqalı malümat elimizde yoq demek mümkün, tek oquv ocaq­larınıñ adlarını bilemiz.

Bu munasebetnen, biz, meselâ, onıñ ilk medresede oquğan Aq-Çora köyüne endi qaç yıldan berli ep barıp kelmek isteymiz. (Belli ki, Noman ilk mektebinden soñ Canköy civarındaki (Perekop uyezdi) Aq-Çora medresesinde oquğan). Bu köy şimdi Curçı rayonında yerleşe, onıñ şimdiki res­miy adı Gvardeyskoye. Arhiv materiallarından biline ki, keçken asırnıñ başında bu köyde kerçekten de bir med­rese ile yataqhanesi qurulğan. Yani soñ derece büyük ihtimal ile, bu N. Çelebicihannıñ oquğan köyüdir. Amma onı çoq insan bile mi? Şu köyde bile yaşağanlar… Pek meraqlı olur edi, Aq-Çoradan bir reportaj azırlamaq. Yarın, kim bilsin, belki yerli mektepniñ adı da “N. Çelebicihan Mektebi” olur…

Aq-Çoradan soñ, N. Çelebicihannıñ Aqmescit ruşdiyesinde ve Bağçasaraydaki meşur Zıncırlı medresesinde oquğanı da bilinmektedir. Yaqınlarda gazetamızda biz Aqmescit ruşdiyesi aqqında (o, bugünki İ. Gasprinskiy adına milliy kütüphanemizniñ binasında yerleşe edi) bir maqale bastırğan edik. Ruşdiye 1905 senesiniñ küzünde açılğan edi. O zaman, N. Çelebicihan bir yıl içinde em mında, em Zıncırlı’da oqumalı edi. (Çünki 1906 senesi o artıq İstanbulğa ketken edi). Bu biraz şübeli körüne. Amma doğru çıq­sa, Aqmescit ruşdiyesiniñ meşur talebeleri arasında, A. Lâtifzade, A. Geraybay ve digerleri ile beraber, N. Çelebicihannı da añmalımız.

Zıncırlını da alsaq, N. Çelebicihannıñ bu yerde oquğanına dair bu vaqıtqace iç bir arhiv vesiqası belli degil edi. Amma, azmı-çoqmı, medreseniñ arhivi saqlanğan, onıñ ile tanış olğan alimlerimiz de bar. Bu arhiv daa bir kere, temelinden “taranıp” çıqılsa, belki bir şeyler çıqar edi. İç olmadım, oquğan senelerini bilir edik.

N. Çelebicihannıñ Türkiyedeki tasilini alsaq ise, çeşit menbalarda üç oquv yurtunıñ adı keçe: Mer­can (Vefa) İdadiyesi (ruşdiyeden soñ kelgen mektep kursı), Medresetü’l-quzzat (qadılar azırlağan oquv yurtu) ve İstanbul Dârülfünun’ı (uquq bölügi). Bularğa dair de bugüngece iç bir vesiqa belli degil… Amma, meselâ, B. Çobanzadeniñ ömüri ve faaliyetini tedqiq­ etken İ. Otar ve D. Ursunıñ tecribesi köstere ki, İstanbulda aynı şu senelerde oquğan B. Çobanzadeniñ bazı vesiqaları saq­lanıp qalğan… Eminmiz ki, N. Çelebicihan ile bağlı vesiqalar da saqlanğandır, yalıñız olarnı mahsus araştırmaq kerek.

Niayet, Sankt-Peterburgdaki Psihonevrologiya institutı… Añlağanımızğa köre, onıñ bugünki adı “Sank­tpeterburgskiy nauçno-issledovatelskiy psihonevrologiçeskiy institut im. V.M. Behtereva”. N. Çelebicihan bu yerde (kene de, uquq bölüginde) 1912-1915 (?) senelerinde oquğan, mından da bazı arhiv vesiqaları çıqması mümkündir. Amma bu mevzunen de, bilgenimizge köre, bugüngece iç kimse daa oğraşmağan…

Aynı şu şeylerni N. Çelebicihannıñ siyasiy faaliyetine dair tedqiqatlar aqqında da aytmaq mümkündir. Meselâ, Türkiyedeki meşur “İsmail Otarnıñ arhivi”nde, belli tedqiqatçı S. Çervonnayanıñ yazğanına köre, mahsus N. Çelebi­cihannıñ “şahsiy fondı” (mektüpleri, elyazmaları ve diger vesiqaları) bar edi. Bundan ğayrı, aynı şu arhivde I. Qurultay ve Milliy Ükümetniñ (Direktoriya) işleri ile alâqalı bir çoq vesiqalar da bar edi, olarnıñ içinde de, tabiiy ki, N. Çelebicihannen bağlı bir çoq şeylerniñ bulunması şarttır… Amma… İşte, araştırılacaq yer ve saalar çoq, yalıñız ğayret kerek.

Diger taraftan, artıq belli olğan şeylerge nis­beten de diqqatlımız, dep aytıp olamaymız… Meselâ, N. Çelebicihannıñ eñ yaqın arqadaşlarından olğan C. Seydametniñ Bazı Hatıralar kitabını alayıq.[3] İç şübesiz ki, N. Çelebicahanğa dair olğan iç bir başqa belli menbada bundan da ziyade malümat bulunamaz. Onıñ em şahsiy ayatına, em siyasiy faaliyetine, em edebiyat saasındaki çalışmalarına dair bu soñ­ derece meraqlı bilgiler küçük bir kitap qadar olur. Lâkin olarnı çoq insan bilemi?.. Teessüf ki, bular, seçilip, açıqlanıp, daa bastırılmağanlarıdır. (Bu eksiklikni biz, inşalla, gazetamıznıñ ilerideki sanlarda tamamlamağa areket ete­cekmiz).

Qısqası, N. Çelebicihannıñ feciy ölüminiñ 100-nci yıldönümi munasebeti ile, bir yıl devamında bütün bu saalarda bir “araştırma ücümi” yapılmalı. Onıñ neticesi olaraq, salmaqlı bir-eki kitap, şu cümleden, bir vesiqalar kitabı neşir olunması mümkün…

Lâkin, bu işniñ neticelerini tek kelecek yılğa qaldırmaq doğru olmaz. İşniñ ketişatından bütün bu yıl devamında haber berilmeli. Çünki N. Çelebi­cihannıñ “yıldızı” ölüminden tam bir yıl evel 1917 senesi Rusiye’deki Fevral inqilâbından soñ “parıldağan edi”… Bütün şu yıl devamında onıñ, ve tabiiy ki, bütün milletimizniñ ayatında bir çoq müim siyasiy, içtimaiy, diniy, medeniy vaqialar yüz bergen edi: Qırım müftiyiniñ ilk sefer halq tarafından saylanması, bütün milliy işlerniñ milletniñ eline keçmesi, Qurultay keçirilmesi, onda pek müim qararlarnıñ qabul etilmesi ve saire. Bularnıñ episi tarihımızda altın suv ile yazılğan vaqialardır. Bütün bularnıñ artında da N. Çelebicihannıñ şahsiyeti, onıñ deası bulunmaqtadır. Böyle­ce, adı bütün yıl devamında añıl­sa, pek lâyıq ola­caq… ve öyle de olmalı.

 

---

---