ÜNLÜ KIRIM TATAR ÖĞRETMEN VE KAMUYA MAL OLMUŞ KİŞİ İSMAİL AKKI’NIN BİYOGRAFİSİNE İLİŞKİN ARŞİV VERİLERİ*
Server Enveroviç BEKİROV**
Şubat Devrimi’nden sonra, 25 Mart 1917’de Simferopol şehrinde Bütün Kırım Müslüman Kurultayı (kongresi) düzenlendi ve burada 1 Nisanda yapılan ilk toplantıya çağrılan İsmail Akkı’nın (gıyaben) da dahil olduğu 48 kişiden oluşan bir Musispolkom (Kırım Müslüman İcra Komitesi) seçildi. Toplantıda Musispolkom’un 25 üyesi hazır bulundu. Noman Çelebi Cihan, Musispolkom Başkanı ve Kırım Müftüsü seçildi.[1]
Kızıltaş köyünün yerlisi Cafer Seydamet’in başkanlığında bir Vakıf Komisyonu kuruldu. Adalet Komisyonunda İbrahim Tarpi (Dereköylü bir hatip) ve Mamut Hacı (Bahçesaraylı bir molla) vardı. Kültür ve Eğitim Komisyonuna İbrahim Özenbaşlı (daha sonra Kırım Tatar millî hükümetinin halk eğitimi müdürü) başkanlık etti. Komisyonda ayrıca İsmail Akkı (Dereköy’den öğretmen), Kerim Cemaletdinov (Simferopol’den öğretmen) ve Memet Şeyhov (Bahçesaray’dan) da vardı. Daha sonra Arif-Memet Ganiyev-Çelebiyev bu komisyona katıldı. Bu toplantıda Musispolkom’un ajitatörleri de seçildi: Bekir Odabaş (Gurzuf okulunda öğretmen, daha sonra “Millî Fırka” Merkez Komitesi üyesi), Kuddus Efendi (Nikita’da öğretmen, daha sonra Kebir-Cami imamı).
İsmail Akkı, Simferopol’de Müslüman İcra Komitesi tarafından düzenlenen öğretmen kurslarında Kırım Tatar dili metodolojisini öğretmekle görevlendirildi. Daha sonra, onun metodolojisi kullanılarak Arap alfabesinin basitleştirilmiş bir biçimiyle Kırım Tatarca öğreten okullar için ders kitapları yayınlandı.
Kasım 1917’de İsmail Akkı Dereköy köyüne döndü. Nisan-Kasım 1917 tarihleri arasında Simferopol’de yaşadı ve burada Bütün Kırım Müslüman Kurultayı’nda Müslüman İcra Komitesi’nin seçilmiş bir üyesi olarak Müslüman İcra Komitesi Merkez Ofisi’nde çalıştı.
26 Kasım 1917’de Bahçesaray’da toplanan Kırım Tatar halkının I. Kurultayı öncesinde Kırım’ın her ilçesinde [uyezd] Kırım Tatar seçim komiteleri oluşturuldu. Yalta komitesinde Cafer Ablayev, Emir-Asan İbraimov ve (Ay-Vasil köyünden) Temir-Kaya Dermenci yer alıyordu.
Kırım Tatar halkının I. Kurultayı’na delege olarak İbrahim Tarpi, Appaz Çalbaş (tüccar), Cafer Ablayev (tüccar) ve Temir-Kaya Dermenci seçildi.
Kırım Tatar halkının I. Kurultayı’nın ardından Millî İdare’nin Dereköy köyünde şubesi açıldı; bu şubenin başkanı Rüstem Ametov ve sekreteri İsmail Oca Akkı’ydı. İsmail Akkı, millî bilincin ve millî gururun ancak bilgiyle uyandırılabileceğini, Kırım Tatar halkının geleceğinin büyük ölçüde buna bağlı olduğunu çok iyi anlamıştı.
36 yıllık öğretmenlik hayatı boyunca çok şey başardı. 1937-1938 yıllarında Kırım Tatar aydınlarının neredeyse tüm elit kesimini yok eden Büyük Terör’e yakalanmasaydı daha da fazlasını başarabilirdi. Ancak İsmail Oca Akkı’nın tüm yetişkin hayatını adadığı eserler yaşamaya devam ediyor.
Bugün, Nizami Taşkent Pedagoji Enstitüsü Kırım Tatar Filolojisi Bölümü mezunlarının neredeyse tamamı, ünlü Kırım Tatar bilgini ve eğitimcisi Memet Oca Umerov’un öğrencisi olmaktan haklı olarak gurur duyuyor. Ne yazık ki, az kişi onun, Kırım Tatar seçkin aydınlarının tanınmış bir temsilcisi olan halk hocası muallim İsmail Akkı’nın da gözde öğrencisi olduğunu biliyor. O, tüm ruhunu, kalbini ve tüm gücünü sevdiği işine adadı. Kırım Tatar okullarında öğretmenlik konusundaki tüm bilgi ve engin deneyimini öğrencilerine aktarmaya çalıştı. Döneminin Kırım Tatar aydınları arasında öne çıkan ilerici bir sima, eğitimli, çok yönlü, aktif ve proaktif bir bireydi. Millî eğitim ve kültürün yararına, halkının parlak bir geleceği için yorulmadan çalıştı.
Öğrencilik yıllarında İsmail Akkı, Kırım Tatar halkının önde gelen eğitimcisi İsmail Gasprinskiy ile tanıştı. Tanıdık çevresinde Yalta Doğu Müzesi müdürü Yakub Kemal, tanınmış eğitimci Yahya Bayburtlı, Osman Akçokraklı, Asan Sabri Ayvazov ve diğerleri yer alıyordu.
Ünlü Kırım Tatar şairi Yunus Temirkaya, İsmail Akkı hakkında şunları yazmıştır: “Ünlü Kırım Tatar eğitimcisi İsmail Arif-Memetoviç Akkı, 1876 yılında Bahçesaray şehrinde doğdu. Yüksek teoloji okulu [vısşuyu duhovnuyu şkolu] “Zıncırlı” Medrese’den mezun oldu. Bu sıralarda, sevgili Hatice Hanum İbrahim Kızı İstanbul’daki eğitiminden döndü. Nişanlandıktan sonra genç aile Yalta ilçesinin Dereköy köyüne taşındı.”[2]
1902’den itibaren İsmail Akkı, o zamanlar için hayli ileri seviyedeki Dereköy okulunda öğretmenlik yaptı. 1917 Şubat Devrimi’nden önce İsmail Akkı, Millî Eğitim Bakanlığı’nın Dereköy şubesinin sekreterliğini de yaptı. Bu şube, millî okullar aracılığıyla Kırım’ın güney kıyılarına hizmet etti ve teoloji okulları aracılığıyla da Kırım Tatar köylerinde millî eğitimi başlattı. Daha sonra Dereköy okulunun başına geçti ve bölüm başkanlığı görevini üstlendi. Yeni öğretim yöntemlerini uygulamaya koydu. Kırım Tatar dilinin gereksinimlerini karşılayacak bir Arap alfabesi üzerinde çalıştı.
İsmail Asanoğlu Kerimov’un “Bibliyografik Kostergiç”inde İsmail Akkı’nın ilk yayınlarından biri (İsmail Akkı, “Valide kuçağı yaki ilk terbiye”, Fuyuzat, 1907, No. 17, s. 271-272)[3] olarak belirtilmiştir.
29 Eylül 1908’de “Tercüman” gazetesi şöyle yazdı: “ Yalta ilçe idaresi, öğretmen İsmail Akkı’nın hazırladığı “Basitleştirilmiş Alfabe”yi, Vilayet İdaresi temsilcilerden oluşan bir komisyon tarafından incelenmek üzere tartışmaya sundu.”[4]
15 Mayıs 1909’da, Tatar ilköğretim okulları için ders kitaplarının incelenmesi ve değerlendirilmesi amacıyla Tavrida Vilayeti Zemstvo İdaresi’nin daimî komisyonunun bir toplantısı yapıldı.[5] Komisyona İ. Akkı, A.T. Kâmilev ve Ş. Tınçerov’un üç “Elifbe” ders kitabı sunuldu. Komisyon üyeleri Reşid Mediyev, İbrahim Özenbaşlı ve İsmail Gasprinskiy, incelenen ders kitaplarının yazarlarının kısa bir süre içinde ortak bir çaba ile tek bir Tatar alfabesi ders kitabı geliştirmek için işbirliği yapmalarını önerdi.[6]
İsmail Oca, yetişkinlik hayatı boyunca halkının okuryazarlığı için aktif olarak mücadele etti. Kırım Tatar dilini öğrenmek isteyen hiç kimseyi geri çevirmedi.
1910 yılında, Yalta yakınlarında Livadiya’da tatilde bulunan Buhara Emiri Alim Han’ın isteği üzerine İsmail Akkı, ona Kırım Tatarca dersleri verdi.[7]
1920’lerin sonlarında İsmail Akkı, dil konferanslarına katıldı ve eğitim ve yetiştirme konularında öğretmen konferanslarında konuşmalar yaptı. Hem çocuklara hem de yetişkinlere dil öğretti. Karısı Hatice Hanum ile birlikte okuma yazma dersleri verdi.
Dört çocuk yetiştirdiler: Şekur, Cemile, Ekrem ve ayrıca evlâtlıkları Yakub Useinov. Yalta’da Krupskaya Caddesi 50 numaralı evde yaşayan 93 yaşındaki Ekrem’in dul eşi Alime Apte Akkı, onları şöyle anımsıyor: “İsmail oca ve Hatice hanum ailesinde iki kız, Şekure ve Cemile ve bir oğul, Ekrem dünyaya geldi. Ama dört çocuk yetiştirdiler. Anne ve babası ölmüş olan Bağçesaray ilçesinden Yakup Useinov’u evlât edindiler. En büyük kızları Şekure, Yalta Pedagoji İşçi Fakültesi’nden (pedrabfak) mezun oldu ve öğretmenlik yaptı. Eşi Ehad Maksudov, Kırım Muhtariyeti Toprak İşleri Komiserliği’nde tütüncülük konusunda Ziraat Baş Mühendisi olarak çalıştı. İkinci kızları Cemile, Kırım Tıp Enstitüsü’nden mezun oldu ve hayatı boyunca insanların sağlığıyla ilgilendi. Eşi Osman Saliyev, Aluşta şehir Komsomol Komitesinin ilk sekreteriydi. En küçükleri Ekrem ise tıp fakültesinden mezun oldu. Yanı Yol şehrindeki diş polikliniğinde çalıştı. O, millî hareketimizin en aktif katılımcılarından biriydi. Ben öğretmen okulundan mezun oldum ve genç nesle bilgi ve eğitim verdim. Onun öğrencileri arasında birçok ünlü Kırım Tatar aydını yetişti. Evlât edindiği oğlu Yakup Useinov, Moskova İnşaat Mühendisliği Enstitüsü mimarlık bölümünden mezun oldu. Ünlü Akademi üyesi mimar Şçusev’in öğrencisiydi. Savaştan önce Kırım Mimarlar Konseyi başkanlığına seçildi. Kırım Tatar Devlet Tiyatrosu binası projesinin ortak müelliflerinden biriydi. Savaştan sonra Rusya’nın Penza şehrinde baş mimar olarak çalıştı. Dört çocuğu da uzun yıllar süren sadakatli hizmetleriyle toplumun saygısını kazandı. Yakup Penza’da, Şekure ise 80 yaşında Buhara vilayetinde vefat etti. Cemile ve Ekrem sürgünden sonra vatanlarına dönme şansına sahip oldular ve birkaç yıl daha vatan havasında yaşadılar. Cemile Aluşta mezarlığına, Ekrem ise Karasubazar’daki mezarlığa defnedildi. İsmail Oca Akkı’nın çalışmaları torunları tarafından sürdürülmektedir. Meliha 30 yılı aşkın süredir öğretmenlik yapmaktadır. Kızı Zarema, Kırım Devlet Mühendislik ve Pedagoji Üniversitesi Kırım Tatar Dili ve Edebiyatı Bölümü’nden mezun olmuştur. Öğrencisi Memet Oca Umerov büyük bir dilbilimci-bilim insanı olmuştur. Bilimsel faaliyetlerinin yanı sıra genç nesli de eğitmiştir. Eğitim alanına önemli katkılarda bulunmuştur.”
İsmail Akkı’ya atıfta bulunan arşiv materyallerinde şu ifadeler yer almaktadır: “…Ayrıca, benim yöntemim kullanılarak, Arap alfabesinin basitleştirilmiş bir biçimiyle Tatar okulları için ders kitapları yayınlandı.” Bu, “Nisan-Kasım 1917 tarihleri arasında Simferopol şehrinde yaşadığı” döneme denk gelmektedir.[8] Bu ders kitapları hakkında malumat bulunmamaktadır. Bunlar, İsmail Akkı’nın metodolojisiyle yazılmış, başka yazarların ders kitapları olabilir.
***
Sanık İsmail Akkı’nın 17 Ekim 1937 tarihli sorgu protokolünün arşiv materyallerinden:
Soru: Eğitim geçmişiniz nedir?
Cevap: Yüksek Tatar Teoloji Okulu “Zıncırlı Medrese”den mezun oldum.
Soru: 1917’den önce ne tür faaliyetlerde bulundunuz?
Cevap: 1902’den itibaren Yalta ilçesindeki Dereköy köyünde Tatar Teoloji Okulu’nun müdürü olarak çalıştım.
Soru: Şubat Devrimi sırasındaki faaliyetlerinizi anlatın.
Cevap: Nisan-Kasım 1917 tarihleri arasında Simferopol’de yaşadım. Kırım’daki Tatar halkının Birinci Kongresi tarafından seçilen Müslüman İcra Komitesi üyesi olarak karşı devrimci Müslüman İcra Komitesi’nin Merkez Ofisi’nde çalıştım. 25 Mart 1917’de Simferopol’de Tatar Halk Temsilcilerinin Birinci Kongresi yapıldı ve burada benim de dahil olduğum 25 üyeli bir Millî Müslüman İcra Komitesi seçildi. Bu kongreye katılmadım. Gıyabımda seçildim.
1 Nisan 1917’de, kongre tarafından seçilen Müslüman İcra Komitesi’nin ilk toplantısı Simferopol’de gerçekleşti. Ben de önceden haber verilerek çağrıldım. Bu toplantıda Çelebi Cihan, Müslüman İcra Komitesi başkanı seçildi.
Daha sonra şu komisyonlar seçildi: Vakıf Komisyonu. Bu komisyonda kimlerin görev yaptığını hatırlamıyorum. Adliye Komisyonu – İbrahim Tarpi (Dereköy köyünden bir hatip, daha sonra karşı devrimci faaliyetler nedeniyle idam edildi), Bahçesaray’dan Mamut Hacı Molla. Kültür ve Eğitim Komisyonu – başkan İbrahim Özenbaşlı, üyeler Simferopol’den bir öğretmen olan Kerim Cemaletdinov, Bahçesaray’dan Memet Şeyhov ve ben. Daha sonra, Arif-Memet Ganiyev-Çelebiyev (şimdi milliyetçi ve Millî Fırkacı olarak tutuklandı) bu komisyona katıldı.
Soru: Bu toplantıda Müslüman İcra Komitesi’nin ajitatörü olarak kim seçildi?
Cevap: Hatırlamıyorum. Bekir Odabaş (sürgün), Nikita köyünde eski bir öğretmen olan Kuddus Efendi ve diğerleri.
Soru: Müslüman İcra Komitesi üyesi olarak faaliyetlerinizi anlatır mısınız?
Cevap: Müslüman İcra Komitesi tarafından Simferopol şehrinde düzenlenen öğretmen eğitim kurslarına katılmakla görevlendirildim ve orada Tatar dili yöntemlerini öğrettim. Ayrıca, benim yöntemim kullanılarak, Arap alfabesinin basitleştirilmiş bir biçimiyle Tatar okulları için ders kitapları yayınlandı. Kasım ayında Dereköy köyüne döndüm.
Soru: Karşı devrimci Kurultay hükümetinin seçim kampanyasında ne rol oynadınız?
Cevap: Hiçbir rol oynamadım. O zamanlar her ilçede Tatar komiteleri kurulmuştu. Yalta Komitesi’nde Cafer Ablayev, Emir-Asan İbraimov ve Temirkaya Dermenci yer alıyordu.
Soru: Karşı devrimci Kurultay hükümetinin seçiminde ne rol oynadınız? Yalta ilçesinden kim seçildi?
Cevap: Ben katılmadım. Seçilenler şunlardı: İbrahim Tarpi (Dereköy köyünden bir hatip), Appaz Çalbaş (Yalta’dan eski bir tüccar), Cafer Ablayev (bir tüccar) ve Temirkaya Dermenci.
Soru: Kurultay Hükümeti dönemindeki karşı devrimci faaliyetlerinizden bahseder misiniz?
Cevap: Dereköy köyünde Kurultay Hükümeti “Millî İdare”nin bir şubesi (başkan Rüstem Ametov) açıldı. Ben (İsmail Akkı) onun ücretli sekreteri olarak görev yaptım. Millî İdare üyeleri şunlardı: Vakıf bölümünde Abdulla Hatipov, Adliye bölümünde Acı Zaretdin Efendi, Maarif Şubesi alanında Tatar okullarının halk eğitimi bölümünün başkanı Nebi Kuku, daha sonra ben (İsmail Akkı) de bu görevi üstlendim. Millî İdare’de sekreter olarak çok az çalıştım. Nebi Kuku’nun yerine geçtim.
Soru: Millî İdare üyeleri hangi partiye bağlıydı?
Cevap: Millî Fırka üyesiydiler.
Soru: Millî Fırka’dan başka kimleri tanıyordunuz?
Cevap: Cafer Seydamet (Türkiye’de, Kurultay Hükümeti’nin eski Harbiye Müdürü), İbrahim Özenbaşlı (şu anda sürgünde), Nebi Kuku (sürgündeydi, geri döndü, Simferopol’de öldü), Kurultay hükümetinin eski üyesi Seit-Celil Haci Taitov[9] ve Gurzuf okulunun eski öğretmeni Bekir Odabaşev. Ben Millî Firka üyesi değildim, ancak Kurultay hükümetinin aygıtında çalıştım ve Kurultay’ın çalışmalarını yürüttüm.
Devlet Güvenlik Teğmeni Pikulin.[10] 3. Şube Operasyon memuru, Devlet Güvenlik Çavuşu Valiulin.[11]
***
Önleyici tedbir seçimi ve suç duyurusunda bulunulmasına ilişkin karar. 10 Şubat 1938.
Akkı İsmail Arif-Memetoviç, yabancı bir devlet için casusluk yapmakla suçlanıyor.
Rapordan alıntı. Asan Sabri Ayvazov (tanıklık).
Ayvazov, Sabri Abibullaeviç, 1878 doğumlu, Alupka köylü, Tatar, SSCB vatandaşı, yüksek öğrenimli, parti üyesi değil. 1907-1914 yılları arasında Tavrida Vilayetinden sürgün edildi. 1930 yılında GPU NKVD tarafından soruşturma altındaydı. Bir deri ve ayakkabı fabrikasına bağlı yetişkinler okulunda öğretmen olarak çalıştı. Simferopol’de, Kantarnaya Caddesi 25 numarada ikamet etmektedir.
Soru: Dereköy köyünden öğretmen İsmail Akkı hakkında ne biliyorsunuz?
Cevap: Onu 1900 yılından beri tanıyorum. Alupka okulunda benim yardımcım olarak çalıştı ve ben yokken ders programını ve müfredatı değiştirdiği, okul müfredatına din öğretimini soktuğu için işten çıkarıldı. Biz ise okullarda din öğretimine karşı ve Tatar okullarının dinden ayrılması için mücadele ediyorduk. Bu şekilde İsmail Akkı toplumu ve velileri ikiye böldü. Din öğretmenlerine karşı çıkan bizlere “farmason” (kafir, kirli) dedi. İsmail Akkı’nın kulak’larla yaptığı çalışmalar sayesinde, milyoner Kasımov ve mollaların himayesinde karşı devrimci bir okul açıldı. Dereköy köyünde İsmail Akkı, Dereköy Hatip-İmamı olarak Serj Efendi’yi atadı.
Soru: İsmail Akkı’nın Kırım’daki karşı devrimci harekete katılımı hakkında ne biliyorsunuz?
Cevap: Kurultay’da mı yoksa Parlamento’da mı olduğunu bilmiyorum, ancak Millî İdare yönetiminin Yalta şubesinin sekreteri olduğunu biliyorum. Daha sonra Yalta bölgesindeki Tatar okullarının müdürü olarak görev yaptı.
Kırım NKVD’sinin Fraydorfskiy ilçe şubesi başkanı Devlet Güvenlik Teğmeni Pikulin tarafından sorgulandı.
***
Protokolden alıntı. Sanık Kayko Ebazer Osmanoviç (tanıklık).
İsmail Akkı ve Ay-Vasil köyünden Dermenci Temir-Kaya, devrimden önce Türkiye’ye göç etmiş olan kardeşi Dermenci Yusuf ile birlikte Özenbaş Teoloji Medresesi’nde eğitim gördüler. Dermenci Temir-Kaya, Ay-Vasil köyünden Caltır Seydamet ile birlikte Kurultay’a katıldı ve Türkiye’ye göç etmiş olan, Kurultay hükümetinin Harbiye Müdürü Kızıltaş köyünden Cafer Seydamet ile yakın ilişkiler kurdu. Cafer Seydamet ve Caltır Seydamet, Yalta “Millî Firka”sını yönettiler. Sovyet döneminde bu örgüt, Dermenci Temir-Kaya, Caltır Seydamet ve Akkı Kayman’ın [?] da aralarında bulunduğu ve karşı devrimci faaliyetlerine devam eden “Şirket” kooperatifi kılıfı altında gizlendi. Üçü de Ay-Vasil köyünde liderlik pozisyonlarında bulunuyordu ve toprak bölüşümünde açıkça kulak çizgisini izlediler. En iyi toprakları kendilerine ve kulak unsurlarına tahsis ederken, yoksullar daha kötü, daha az kullanışlı, daha küçük parsellere bölünmüş toprakları aldılar.
Son yıllarda onlar (İsmail Akkı ve Temir-Kaya), Ay-Vasil’i ziyaret eden ve Caltır Seydamet ve Dermenci Temir-Kaya ile kalan Veli İbrahimov ile ilişkilendirildiler. 1928’de her ikisi de mahkûm edildi ve sürgüne gönderildi.
İddianame. Yabancı bir istihbarat servisinin ajanı olmakla ve onun emriyle SSCB içinde casusluk faaliyetlerinde bulunmakla suçlanıyor. (RSFSC Ceza Kanunu, Madde 58-b). Casusluk suçunu kabul etmedi, ancak bu durum soruşturma materyalleriyle ortaya konmuştur ve bu nedenle dosyanın değerlendirilmesi için SSCB NKVD troykasına devredilmesi gerekmektedir. Kırım Muhtar Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti NKVD Mahkemesi’nin 6 No’lu Protokolünden Alıntı (7 Ekim 1938).
Dinlendi: 1876 Bahçesaray doğumlu, Tatar, Akkı İsmail A.R.[12] aleyhindeki NKVD Ceza Kanunu 3. Dairesi’nin 106448 No’lu Soruşturma Dosyası. Tutuklanmadan önce Dereköy köyünde yaşıyordu. Hiçbir yerde çalışmıyor. 1902’den 1917’ye kadar bir medresenin, bir Tatar teoloji okulunun müdürüydü. Şubat Devrimi sırasında Müslüman İcra Komitesi üyesiydi. 1918’de karşı devrimci millî hükümet Kurultay’da sekreter ve eğitim dairesi başkanı olarak çalıştı. 1930’da Moskova’daki Japon büyükelçiliğinin sekreteriyle görüştü. Japonya Büyükelçiliği sekreteri, Dereköy köyündeki dairesini ziyaret etti. Casusluk şüphesiyle Akkı İsmail Arif-Memetoviç’in vurulmasına karar verildi. Kişisel mallarına el konulacak. Dosya arşivlenecek.
* Akmescit’te yayınlanan KİPU yayını Voprosı Krımskotatarskoy filologii, istorii i kulturı dergisinin 2016 yılı 2. sayısının 136-141 sayfaları arasındaki aslından çevrilmiştir.
** Akmescit’teki KİPU’ya bağlı Kırım Tatar Filolojisi, Kırım Etnik Gruplarının Tarihi ve Kültürü Araştırma Enstitüsü’nde çevirmen.
[1] D.P. Ursu (der.), Deyateli Krımskotatarskoy Kulturı (1921–1944): Biobibliografiçeskiy Slovar, Simferopol: Dolya, 1999, 240 s.[2] Yu. Temirkaya, “Halk ocası”, Yıldız, 1993, sayı 4, s. 198–207.
[3] İ.A. Kerim, Bibliografiçeskiy ukazatel 1618–1944 gg., Simferopol: Simferopol Şehir Matbaası A.Ş. (SGT), 2009, 324 s.
[4] İ.A. Kerim, Gasprinskiynin “Canlı” Tarihi 1883–1914, Simferopol: Tarpan, 1999, 408 s.
[5] V.Yu. Gankeviç, “Zemskie, obşçestvennıe i çastnıe formı uçebnıh zavedeniy v Tavriçeskoy gubernii”, Oçerki istorii krımskotatarskogo narodnogo Obrazovaniya, Simferopol, 1997, Bölüm III, s. 102.
[6] Tercüman, № 189, 29 Eylül 1908.
[7] Yu. Temirkaya, “Halk ocası”, Yıldız, 1993, sayı 4, s. 198–207.
[8] İsmail Akkı’nın torunu İsmail Akkı’nın arşiv belgeleri.
[9] Hattat olmalı, benzer kayıtlarda sıkça rastlandığı üzere, muhtemelen Türk-Müslüman isimlere pek aşina olmayan daktilograf yanlış yazmış [ÇN].
[10] https://nkvd.memo.ru internet sitesindeki bilgilere göre bu kişi 1899 Kazan doğumlu ve Nisan 1936’dan itibaren Kırım’da görevli olan Konstantin Yefimoviç Pikulin olsa gerek [ÇN].
[11] https://nkvd.memo.ru internet sitesindeki bilgilere göre bu kişi Nizamettin Gizetdinoviç Valiullin olsa gerek [ÇN].
[12] Yargıladıkları kişinin adının baş harflerini bile yazmışlar. Doğrusu A.M. olmalıydı [ÇN].
Emel KIRIM VAKFI